ଯେପରି ତ୍ରେତାଯୁଗର ଆରମ୍ଭରେ କେବଳ ଗୋଟିଏ ବର୍ଣ୍ଣ ଥିଲା, ସେହିପରି କଳିଯୁଗର ଶେଷରେ ସମସ୍ତେ ଶୂଦ୍ର ସଦୃଶ ହୋଇଯାନ୍ତି। ଏହିପରି ଭାବରେ ଏକ ଶତ ଦିବ୍ୟବର୍ଷ ବିତିଗଲା, ଯାହା ମାନବ ଗଣନାରେ ଛଉତିସ ହଜାର ବର୍ଷ। ବହୁ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରେ, ଲୋକେ ଭୟଙ୍କର ଭୁଖରେ ପଡି ପକ୍ଷୀ, ପଶୁ ଓ ମାଛକୁ ମାରିଦେଲେ। ଏଭଳି ମାଛ, ପକ୍ଷୀ ଓ ପଶୁମାନେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ଶେଷ ହେବା ପରେ ଏବଂ ସନ୍ଧ୍ୟାକାଳ ଆସିଲାପରେ, ସମସ୍ତ କିଛି ନଶ୍ଟ ହୋଇଗଲା। ତାପରେ ଲୋକେ ଏକଠା ହୋଇ ମୂଳ ଓ କନ୍ଦ ଖୋଦି ଖାଇବାକୁ ଲାଗିଲେ; ସେମାନେ ଫଳ ଓ ମୂଳ ଖାଇ ବଞ୍ଚିଲେ ଓ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଘର ଛାଡ଼ି ଏହିପରି ଭାବେ ରହିଲେ। ସେମାନଙ୍କର ପୋଶାକ ଥିଲା ଚାଳ ଓ ଚମ୍ବଳ, ସମସ୍ତେ ଭୂମିରେ ଶୋଇଥିଲେ, କିଛି ଥିଲା ନାହିଁ, ଏହିପରି ଭାବରେ ସେମାନେ ଧନର ଶୁଦ୍ଧତା ଲାଭ କଲେ। ଏହିପରି ଭାବରେ କେତେକ ଲୋକ ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଲେ, ତାଙ୍କର ଖାଦ୍ୟରୁ ପ୍ରଚୁରତା ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ଏଭଳି ଏକ ଶତ ଦିବ୍ୟବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସନ୍ଧ୍ୟାକାଳ ଚାଲିଥାଏ; ଏହି ଶତବର୍ଷ ଶେଷରେ କେବଳ କିଛି ଜଣେ ମହିଳା ଓ ଶିଶୁ ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଯାନ୍ତି। ସେହି ସମୟରେ ସମସ୍ତ ମହିଳା ଦଳେ ଦଳେ ଏକଠା ହୋଇ ପରସ୍ପର ସହିତ ନବସନ୍ତାନ ଉତ୍ପନ୍ନ କରନ୍ତି; ଏହାପରେ ପୂର୍ବରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ଲୋକମାନେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରନ୍ତି। ଯେତେବେଳେ ଶିଶୁମାନେ ଜନ୍ମ ନେଉଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ଜୀବନରେ କୃତୟୁଗର ଅବସ୍ଥା ଦେଖାଯାଏ, ଯେପରି ଦେବଲୋକ ଓ ନରକରେ ଦେହ ଥାଏ। ଏହିପରି ଶରୀରଗୁଡ଼ିକ ଉପଭୋଗଯୋଗ୍ୟ ହୁଏ, କୃତ ଓ ଅନ୍ୟ ଯୁଗର ଆରମ୍ଭରେ; ଏହିଭଳି କୃତର ଚଳାଚଳ ଓ କଳିର ଅବନତି ହୁଏ। ଚିନ୍ତନରୁ ବିରାଗ ଜନ୍ମେ, ମନର ସମତାରୁ ଆତ୍ମଜ୍ଞାନ ଆସେ; ଆତ୍ମଜ୍ଞାନରୁ ଧର୍ମ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଏଭଳି କଳିରେ ଅବଶିଷ୍ଟ ଥିବା ଲୋକମାନେ ପୁଣି ପୂର୍ବବତ୍ ଜନ୍ମ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି; ଆସନ୍ତା ଯୁଗର ପ୍ରଭାବରେ କୃତୟୁଗ ପୁଣି ଆସିଯାଏ। ଏହି ମନ୍ବନ୍ତରରେ ଯାହା ଘଟିଛି କିମ୍ବା ଘଟିବ, ଏହି ଯୁଗଗୁଡ଼ିକର ମୂଳ ଲକ୍ଷଣ ମୁଁ ସଂକ୍ଷିପ୍ତରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କଲି। ବିସ୍ତୃତ ଓ କ୍ରମାନୁସାରେ, ସ୍ୱୟଂଭୂଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, ଯେତେବେଳେ ଚକ୍ର ପୁଣି ଆରମ୍ଭ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ କୃତୟୁଗ ପୁଣି ଆସେ। କଳି ଶେଷରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ କୃତୟୁଗର ହୁଅନ୍ତି; ଏଠାରେ ଯେଉଁ ସିଦ୍ଧପୁରୁଷ ଅଦୃଶ୍ୟ ଭାବରେ ରହିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଚଳାଚଳ କରନ୍ତି। ସପ୍ତ ଋଷି ଓ ସେଠି ଥିବା ଅନ୍ୟମାନେ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ଷତ୍ରିୟ, ବୈଶ୍ୟ ଓ ଶୂଦ୍ର—ଯେଉଁମାନେ ଏଠାରେ ବୀଜ ରୂପେ ସ୍ମୃତ, ସେମାନେ କୃତୟୁଗର ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ସହ ଅଭେଦ ହୋଇଯାନ୍ତି। ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ସପ୍ତ ଋଷି ଏଠାରେ ଲୋକମାନେ ନିକଟରେ ଧର୍ମକୁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତି। ବର୍ଣ୍ଣ ଓ ଆଶ୍ରମର ଆଚରଣରେ, ବେଦ ଓ ସ୍ମୃତି ନିୟମାନୁସାରେ, ଏହି କ୍ରିୟାଗୁଡ଼ିକ କରାଗଲେ, ଏଠାରେ କୃତୟୁଗ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୁଏ। ସପ୍ତ ଋଷି ଦ୍ୱାରା ଦେଖାଯାଇଥିବା ବେଦ ଓ ସ୍ମୃତି ଧର୍ମରେ ଯେଉଁମାନେ ଅବସ୍ଥାନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଏଠାରେ କୃତୟୁଗରେ ଧର୍ମ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ପାଇଁ ରହନ୍ତି। ମନୁଙ୍କ ଶାସନକାଳରେ ଏହି ଋଷିମାନେ ରହନ୍ତି, ଯେପରି ଆଗରୁ ଘାସକୁ ଅଗ୍ନି ଦ୍ୱାରା ଜଳାଇଦେଲେ ପରେ ନୂଆ ଘାସ ଉଗୁଥାଏ। ଅରଣ୍ୟରେ ପ୍ରଥମ ବର୍ଷା ପଡିଲେ ଯେପରି ମୂଳରେ ନୂଆ ଅଙ୍କୁର ଉପଜେ, ସେହିପରି ଯୁଗମାନେ ପରସ୍ପର ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହୁଅନ୍ତି। ଏପରି ଭାବେ ଏକ ମନ୍ବନ୍ତର ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅବିରତ ଭାବରେ ସୁଖ, ଆୟୁ, ବଳ, ସୌନ୍ଦର୍ୟ, ଧର୍ମ, ଧନ ଓ କାମ ରହିଥାଏ। ପ୍ରତି ଯୁଗରେ ଏହି ଗୁଣଗୁଡ଼ିକ ତିନି ଭାଗ କମିଯାଏ; ଏହିଭଳି ଚକ୍ରକୁ ମୁଁ ତୁମେ ଦ୍ୱିଜମାନେ ନିକଟରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କଲି। ଚାରି ଯୁଗ ପାଇଁ ଏହି ବ୍ୟବସ୍ଥା ଅଛି; ଏବଂ ଏହି ଚାରି ଯୁଗ ପାଇଁ ସଂଖ୍ୟା ହେଉଛି ଏକାଉଣ୍ଠି (୭୧)। ଏହିଠାରେ ଏମାନେ କ୍ରମାନୁସାରେ ଚାଲିଥିବାରୁ ଏହାକୁ ମନ୍ବନ୍ତର କୁହାଯାଏ; ଏବଂ ଏହି ଯୁଗମାନେ ଯେଉଁ ସମୟରେ ଯାହା ଘଟେ, ସେହି ଘଟଣା ଅନ୍ୟ ଚକ୍ରରେ ମଧ୍ୟ ଏକାକ୍ରମେ ହୁଏ; ପ୍ରତ୍ୟେକ ସୃଷ୍ଟିରେ ଯେପରି ଭିନ୍ନତା ଦେଖାଯାଏ, ସେହିପରି। ଏହି ଚୌଦ୍ଦ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ଏଠାରେ ଅସୁର, ଯାତୁଧାନ, ପୈଶାଚୀ, ଏବଂ ଯକ୍ଷ-ରାକ୍ଷସ ପ୍ରଭୃତି ଜନ୍ମ ନେଇଥାଆନ୍ତି। ପ୍ରତି ଯୁଗରେ ଏହି ପ୍ରଜାମାନେ ସମୟ ଅନୁଯାୟୀ ଜନ୍ମ ନେନ୍ତି; କଳ୍ପ ଅନୁଯାୟୀ ଏହି ପ୍ରଜାମାନେ ଯୁଗ ସହ ସମାନ ଲକ୍ଷଣ ଧାରଣ କରନ୍ତି। ଏହା ଭଳି ଯୁଗର ଲକ୍ଷଣ କ୍ରମାନୁସାରେ ବର୍ଣ୍ଣନା ହୋଇଛି। ମନ୍ବନ୍ତରର ବଦଳ ଦୀର୍ଘ ସମୟର; ଯୁଗର ସ୍ୱଭାବ ଦ୍ୱାରା, ଜଗତର ପ୍ରାଣୀମାନେ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମଧ୍ୟ ଏକାକାର ରହିପାରନ୍ତି ନାହିଁ, ସଦା ଉତ୍ଥାନ ଓ ପତନରେ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହୁଅନ୍ତି। ଏହି ଯୁଗର ଲକ୍ଷଣଗୁଡ଼ିକ ତୁମ ପାଇଁ କ୍ରମାନୁସାରେ ବିତିଗଲା; ଏବଂ ଏହି କଳ୍ପରେ ମୁଁ ଯେଉଁ ମନ୍ବନ୍ତର ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି, ସେଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି। ଏକ କଳ୍ପରେ ଚୌଦ୍ଦଟି ମନ୍ବନ୍ତର ଅଛି—ପୂର୍ବ ଓ ଭବିଷ୍ୟତ—ସେଗୁଡ଼ିକ ଏଠାରେ ବର୍ତ୍ତମାନ ଅଛି। ମୁଁ ପ୍ରତି ଯୁଗରେ ବିସ୍ତୃତ ଓ କ୍ରମାନୁସାରେ ଜୀବମାନଙ୍କ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଓ ତାଙ୍କର ଆୟୁ ଦେଖାଏବି। ସେମାନେ ଏକ ଯୁଗ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବା ଦୁଇଟି କମ୍ ଆୟୁରେ ବଞ୍ଚନ୍ତି; ଏହି ଚୌଦ୍ଦ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ଏପରି ଅନେକ ଅଛନ୍ତି। ମନୁଷ୍ୟ, ପଶୁ, ପକ୍ଷୀ ଓ ଅଚଳ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ଆୟୁ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ଯୁଗର ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ। ଏହିଭଳି ଆୟୁ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦିଗରୁ ଯୁଗଧର୍ମ ଦ୍ୱାରା କମିଯାଇଛି; କଳିରେ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ଅବସ୍ଥା ଓ ତାଙ୍କର ଆୟୁ ଦେଖି, ମନୁଷ୍ୟଙ୍କର ସର୍ବାଧିକ ଆୟୁ ଏକଶ ଅବଧି ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଦେବ, ଅସୁର, ମନୁଷ୍ୟ, ଯକ୍ଷ, ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ ରାକ୍ଷସମାନେ— ତାଙ୍କର ଉତ୍କର୍ଷ ସମୟରେ କୃତୟୁଗରେ ସମାନ; ଏଠି ଆଠ ପ୍ରକାର ଦିବ୍ୟଜନ୍ତୁଙ୍କ ଉଚ୍ଚତା ହେଉଛି ଛଉନବେ ଅଙ୍ଗୁଳିର ମାପ। ନଅ ଅଙ୍ଗୁଳି ମାପରେ ଏଠି ଆଠ ପ୍ରକାର ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି; ଏହି ହେଉଛି ସେମାନଙ୍କର ସ୍ୱାଭାବିକ ମାପ, ଯେଉଁମାନେ ବଡ଼ ଆକୃତି ଲାଭ କରନ୍ତି।