ଏକ ସମୟରେ, ଲୋକମାନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖିତ ଓ ଆତଙ୍କିତ ହୋଇ, ଦେବତାମାନେ ଓ ନିଜ ଘରକୁ ଛାଡ଼ି ଦେଲେ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜଣେ କେବଳ ନିଜ ପ୍ରାଣ ରକ୍ଷା ପାଇଁ ଚିନ୍ତା କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ, ସେମାନଙ୍କ ମନରୁ କରୁଣା ହରାଇଗଲା ଓ ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଗଲେ। ବେଦ ଓ ପାରମ୍ପରିକ ଧର୍ମ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯିବାରୁ, ଲୋକମାନେ କାମ ଓ କ୍ରୋଧରେ ଅନ୍ଧ ହୋଇ, ସୀମା ଓ ଶାନ୍ତି ବିହୀନ, ସ୍ନେହ ଓ ଲଜ୍ଜା ହୀନ ହୋଇପଡ଼ିଲେ। ଧର୍ମ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯିବା ସହିତ, ସେମାନଙ୍କ ଶକ୍ତି କେବଳ ପঁଚିଶ ଅଂଶରେ ହ୍ରାସ ପାଇଲା। ଝିଅ-ପୁଅ ଓ ସ୍ତ୍ରୀକୁ ଛାଡ଼ି, ଲୋକମାନେ ଶୋକ ଓ ଭ୍ରମରେ ଆବୃତ ହେଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ଦୁର୍ଭିକ୍ଷ ଆସିଲା। ଲୋକମାନେ ଦୁଃଖରେ ନିଜ ଜୀବିକା ଛାଡ଼ି, ନିଜ ଜମି ଛାଡ଼ି ସୀମାନ୍ତ ଅଞ୍ଚଳକୁ ପଳାଇଗଲେ। ସେମାନେ ନଦୀ, ସମୁଦ୍ରତଟ ଓ ପାହାଡ଼କୁ ଆଶ୍ରୟ କଲେ, ଚାଳ ଓ କୃଷ୍ଣମୃଗ ଚର୍ମ ପିନ୍ଧି, କୌଣସି ଆଚାର-ବିଧି କରିଲେ ନାହିଁ, ଏବଂ କିଛି ମଧ୍ୟ ଥିଲା ନାହିଁ। ଜାତି ଓ ଆଶ୍ରମର ପରିପାଳନା ଛାଡ଼ି, ସେମାନେ ଭୟଙ୍କର ଭ୍ରମ ଓ ଅନ୍ୟୋନ୍ୟ ଅବସ୍ଥାରେ ପଡ଼ିଲେ, ଏହିପରି ଅବସ୍ଥାରେ ଅବଶିଷ୍ଟ ଲୋକମାନେ ବଡ଼ କଷ୍ଟ ଭୋଗ କଲେ। ପ୍ରାଣୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଭୋକ ଓ ଦୁଃଖରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ମନମରା ହୋଇ, ଏଠୁ ସେଠୁ ଘୁଞ୍ଚି ଘୁଞ୍ଚି ଚାଲିଲେ, ଚକ୍ରର ଭଳି ଲଗାତାର ଏକ ସ୍ଥାନରୁ ଅନ୍ୟ ସ୍ଥାନକୁ ଯାଉଥିଲେ। ଏପରି ଅବସ୍ଥାରେ, ସମସ୍ତେ ମାଂସ ଭୋଜନ କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ—ହରିଣ, ବନ୍ଦର, ବଳଦ ଓ ଅନ୍ୟ ଜଙ୍ଗଲ ଜନ୍ତୁ ଖାଇଲେ। ସେମାନେ ଯାହା ଖାଇବାଯୋଗ୍ୟ ଓ ଅଖାଇବାଯୋଗ୍ୟ ଥିଲା, ସବୁ ଖାଇଦେଲେ; ଏବଂ ନଦୀ ଓ ସମୁଦ୍ରରେ ଯେଉଁମାନେ ଆଶ୍ରୟ ନେଇଥିଲେ, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି କଲେ। ସେମାନେ ମାଛ ଧରି ଖାଇଲେ, ଏବଂ ନିଷିଦ୍ଧ ଖାଦ୍ୟ ଖାଇବାର ଦୋଷରେ ସମସ୍ତ ଲୋକ ଏକ ଜାତିର ହୋଇଗଲେ। ଯେପରି ଆଦିରେ କୃତ ଯୁଗରେ ଏକ ମାତ୍ର ଜାତି ଥିଲା, ସେପରି କଳିଯୁଗର ଶେଷରେ ସମସ୍ତ ଲୋକ ଶୂଦ୍ର ସମାନ ହେଲେ। ଏଭଳି ଭାବେ, ଏକ ଶତ ଦେବବର୍ଷ (ଅର୍ଥାତ୍ ଛଉତିସ ହଜାର ମାନବ ବର୍ଷ) ଅତିତ ହେଲା। ଏହି ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରେ, ପକ୍ଷୀ, ପଶୁ ଓ ମାଛ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଭୋକରେ ଆତୁର ଲୋକମାନେ ମାରିଦେଲେ। ଯେତେବେଳେ ସମସ୍ତ ପକ୍ଷୀ, ପଶୁ ଓ ମାଛ ସେଇଁ ଶେଷ ହେଲେ ଓ ସନ୍ଧ୍ୟାକାଳ ଆସିଗଲା, ସମସ୍ତ ନଶ୍ଟ ହୋଇଯାଇଥିଲେ। ତାପରେ, ଲୋକମାନେ ଏକଠା ହୋଇ ମୂଳ ଓ କନ୍ଦ ଖୋଦି ତାହା ଭୋଜନ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ; ସମସ୍ତେ ଫଳ ଓ ମୂଳ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରି, ଏବଂ ନିର୍ଦ୍ଧିଷ୍ଟ ଆଶ୍ରୟ ବିନା ରହିଲେ। ସେମାନଙ୍କ ପୋଷାକ ଥିଲା ଚାଳର କପଡ଼ା, ଏବଂ ସମସ୍ତେ ଭୂମିରେ ଶୋଇଥିଲେ; କିଛି ଥାଇନଥିଲା, ଏହିପରି ଶୂନ୍ୟତାରେ ସେମାନେ ଧନର ପବିତ୍ରତା ଲାଭ କଲେ। ଏପରି ଭାବେ, ଅତି କମ୍ ଲୋକ ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଲେ, ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ଖାଦ୍ୟରୁ ପୁନଃ ସମୃଦ୍ଧି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ଏକ ଦେବଶତ ବର୍ଷ ଯାଏଁ ଏହି ସନ୍ଧ୍ୟାକାଳ ଚାଲିଲା; ଏହି ଶତାବ୍ଦୀ ଶେଷରେ କେବଳ କିଛି ମହିଳା ଓ ଶିଶୁ ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଲେ। ସେଇ ମହିଳାମାନେ ଯୁଗଳ ହୋଇ ଏକାଉଁଠି ଅନ୍ୟଅନ୍ୟ ସହିତ ସନ୍ତାନ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ; ଏହା ପରେ ପୂର୍ବରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ଲୋକମାନେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କଲେ। ଯେତେବେଳେ ଏହି ନୂତନ ଶିଶୁମାନେ ଜନ୍ମ ନେଲେ, ସେହି ସମୟରେ କୃତ ଯୁଗର ପରିସ୍ଥିତି ଉଦ୍ଭବ ହେଲା, ଯେପରି ଦେବଲୋକ ଓ ନରକରେ ଦେହ ଥାଏ। ଉପଭୋଗଯୋଗ୍ୟ ଏହିପରି ଦେହ କୃତ ଓ ଅନ୍ୟ ଯୁଗର ଆରମ୍ଭରେ ମିଳିଥାଏ; ଏହିପରି ଭାବେ କୃତର ଅବିରତତା ଓ କଳିର ଅବନତି ହୁଏ। ଚିନ୍ତନରୁ ବୈରାଗ୍ୟ ଜନ୍ମ ନେଉଛି, ଏବଂ ସମତା ମନୋଭାବରୁ ଆତ୍ମଜ୍ଞାନ ଉପଜେ; ଆତ୍ମଜ୍ଞାନରୁ ଧର୍ମ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଏପରି ଭାବେ, କଳିରୁ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଥିବା ଲୋକମାନେ ପୂର୍ବବତ୍ ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି; ଆସନ୍ତା ଯୁଗର ପ୍ରଭାବରୁ କୃତ ଯୁଗ ପୁନଃ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୁଏ। ଏହି ମନ୍ବନ୍ତରରେ ଯାହା ଘଟିଛି କିମ୍ବା ଘଟିବ, ଏହିଗୁଡ଼ିକ ଯୁଗର ମୂଳ ଲକ୍ଷଣ, ଯାହାକୁ ମୁଁ ସଂକ୍ଷେପରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛି। ବିସ୍ତୃତ ଓ କ୍ରମିକ ଭାବେ, ସ୍ୱୟଂଭୂଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, ଯେତେବେଳେ ଚକ୍ର ପୁନଃ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ କୃତ ଯୁଗ ଆସେ। କଳିର ଶେଷରେ ଯେଉଁ ଲୋକ ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ କୃତ ଯୁଗର ହୋଇଯାନ୍ତି; ଏଠାରେ ଅଦୃଶ୍ୟ ଭାବେ ଘୁରୁଥିବା ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ପୁରୁଷମାନେ ଅଛନ୍ତି। ସପ୍ତ ଋଷି ଓ ସେଠାରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ଷତ୍ରିୟ, ବୈଶ୍ୟ ଏବଂ ଶୂଦ୍ରମାନେ—ଯେଉଁମାନେ ଏଠାରେ ବିଜ ରୂପେ ସ୍ମୃତ—ସମସ୍ତେ କୃତ ଯୁଗର ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ସହିତ ଏକାତ୍ମ ହୋଇଯାନ୍ତି। ସପ୍ତ ଋଷିମାନେ ଏଠାରେ ଏହି ଲୋକମାନେଙ୍କୁ ଧର୍ମର ଉପଦେଶ ଦେଇଥାନ୍ତି। ଆଶ୍ରମ ଓ ବର୍ଣ୍ଣର ଆଚରଣ ସହିତ, ବେଦ ଓ ପାରମ୍ପରିକ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ, ଯେତେବେଳେ ଏହି କ୍ରିୟାମାନ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ କୃତ ଯୁଗ ସ୍ଥାପିତ ହୁଏ। ଯେଉଁମାନେ ସପ୍ତ ଋଷିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦର୍ଶିତ ବେଦ ଓ ପାରମ୍ପରିକ ଧର୍ମରେ ଅବିରତ ରହନ୍ତି, ସେମାନେ ଏଠାରେ କୃତ ଯୁଗରେ ଧର୍ମ ସ୍ଥାପନ ପାଇଁ ଅବସ୍ଥିତ ରହନ୍ତି। ମନୁଙ୍କ ଅଧିପତ୍ୟରେ ଯେତେବେଳେ ଏହି ସଂଧି ଆସେ, ସେପରି ଜଳାନ୍ତ ପୁରୁଣା ଘାସ ପରେ ନୂଆ ଘାସ ବଢ଼ିଯାଏ। ଅରଣ୍ୟରେ ପ୍ରଥମ ବର୍ଷାରେ ମୂଳରୁ ନୂତନ ଅଙ୍କୁର ଉପଜେ, ଏପରି ଭାବେ ଯୁଗଗତି ଏକ ପରେ ଏକ ଚାଲିଥାଏ। ଏଭଳି ଭାବେ, ଏକ ମନ୍ବନ୍ତର ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅବିରତ ଭାବେ ଆନନ୍ଦ, ଆୟୁ, ଶକ୍ତି, ସୌନ୍ଦର୍ୟ, ଧର୍ମ, ଧନ ଓ କାମ ପ୍ରବଳ ରହିଥାଏ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଯୁଗରେ ଏହି ଗୁଣଗୁଡ଼ିକ ତିନି ଚତୁର୍ଥାଂଶ କ୍ରମେ କମିଯାଏ; ଏହିପରି ଏହି ଚକ୍ରକୁ ମୁଁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛି, ହେ ଦ୍ୱିଜମାନେ। ଚାରି ଯୁଗ ପାଇଁ ଏହି ହିଁ ବ୍ୟବସ୍ଥା; ଏବଂ ଏହି ଚାରି ଯୁଗର ଗଣନା ହେଉଛି ଏକେଉଁଠି ସତରେଏକ (୭୧) ମନ୍ବନ୍ତର। ଏହି ଯୁଗଗୁଡ଼ିକ କ୍ରମିକ ଭାବେ ଚାଲିଥାଏ, ଏହାକୁ ମନ୍ବନ୍ତର କୁହାଯାଏ; ଏବଂ ଏହି ଯୁଗମାନେ ଭିତରେ ଯେଉଁଠାରେ କେବେ କିଛି ଘଟେ— ସେଇ ଘଟଣା, ଅନ୍ୟ ଚକ୍ରରେ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି ଭାବେ ଘଟେ; ପ୍ରତ୍ୟେକ ଶୃଷ୍ଟିରେ ଯେପରି ଭିନ୍ନତା ଆସେ, ସେପରି। ଏଠାରେ ଚୌଦ୍ଦ (୧୪) ମନ୍ବନ୍ତରରେ ଅସୁର, ଯାତୁଧାନ, ପୈଶାଚି, ଏବଂ ଯକ୍ଷ-ରାକ୍ଷସ ପ୍ରଭୃତି ପ୍ରାଣୀ ଥାନ୍ତି।