ପୂର୍ବକାଳରେ ଏକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାଜା ଥିଲେ, ଯିଏ ତାଙ୍କର ଚକ୍ରକୁ ଚଳାଇ, ଲମ୍ପକ, ଆନ୍ଧ୍ରକ ଏବଂ ଚୋର ଜାତିମାନେ ଓ ଶୂଦ୍ରମାନେଙ୍କୁ ବିନାଶ କରିଦେଲେ। ସେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନେଂକୁ ଦୂରେ ହଟାଇ ଏହି ପୃଥିବୀରେ ଘୁରିବାକୁ ଲାଗିଲେ; ମନୁଙ୍କ ବଂଶରେ ଜନ୍ମଗ୍ରହଣ କରି, ସେ ଏଠାରେ ଦେବତା ସମାନ ରାଜା ଭାବେ ଜନ୍ମନେଲେ। ପୂର୍ବଜନ୍ମରେ ସେ ବିଷ୍ଣୁ ଥିଲେ, ନାମ ପ୍ରମତି, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଏବଂ ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପୁତ୍ର; ପୂର୍ବ କଳିଯୁଗରେ ତାଙ୍କର ଆଧିପତ୍ୟ ଥିଲା। ତିରିଶିତିରିଏ ବର୍ଷରେ ଆରମ୍ଭ କରି, କ୍ରମେ ବିଶ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ, ବିଶେଷକରି ମଣିଷମାନେଂକୁ ବିନାଶ କଲେ। ତାଙ୍କର କ୍ରୂର କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ପୃଥିବୀରେ କେବଳ ବୀଜମାନେ ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଗଲେ, ସମୟ ଏବଂ ପରସ୍ପର କାରଣରେ ଏହି ଅବସ୍ଥା ହେଲା। ପ୍ରମତିଙ୍କ ସହିତ ଯେଉଁ ସେନା ଅଚାନକ ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଥିଲା, ସେମାନେ ଗଙ୍ଗା ଓ ଯମୁନା ମଧ୍ୟରେ ଧ୍ୟାନ ଦ୍ୱାରା ସିଦ୍ଧି ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ। ଏହିପରେ, ସାନ୍ଧ୍ୟା ଅଂଶ ଓ ନିୟମିତ କ୍ରିୟା ହାରାଇଗଲା, ସମସ୍ତ ରାଜା ବିନଶିଗଲେ, ଏବଂ ସେଇ ସମୟ ବିତିଗଲା। ବର୍ତ୍ତମାନ, ସାନ୍ଧ୍ୟା ଅଂଶ ଯୁଗାନ୍ତରେ ଆସିଲା, ଏବଂ କେବଳ କିଛି ଚିତ୍ରିକିତ ପ୍ରାଣୀ ଏଠାଠି ରହିଗଲେ। ସେଇ ସମୟରେ, ଲୋକମାନେ ଲୋଭରେ ଅନ୍ଧ ହେଇ, ଦାନ ଦେବା ବନ୍ଦ କଲେ, ଦଳେ ଦଳେ ଏକଠା ହେଲେ, ପରସ୍ପରକୁ କ୍ଷତି କଲେ ଏବଂ ଲୁଟିଲେ। ଏହି ଯୁଗରେ, ରାଜା ନଥିଲେ, ବିନାଶ ସମ୍ମୁଖୀନ ହେଉଥିବା ସମୟରେ, ସମସ୍ତ ଲୋକ ଭୟରେ ଅତିକ୍ରାନ୍ତ ହେଲେ। ଦୁଃଖିତ ଏବଂ ଭୟଭୀତ ହୋଇ, ସେମାନେ ଦେବତା ଓ ଗୃହ ଛାଡିଦେଲେ, ପ୍ରତ୍ୟେକେ କେବଳ ନିଜ ଜୀବନ ପାଇଁ ଚିନ୍ତା କଲେ, କୌଣସି ଦୟା ବା ମମତା ନ ଥିଲା, ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଗଲେ। ବେଦ ଓ ପାରମ୍ପରିକ ଧର୍ମ ହାରାଇଗଲା, କାମ ଓ କ୍ରୋଧରେ ପ୍ରେରିତ ହୋଇ, ସେମାନେ ସୀମା ହୀନ, ଆନନ୍ଦ ହୀନ, ସ୍ନେହ ହୀନ ଓ ଲଜ୍ଜା ହୀନ ହେଲେ। ଧର୍ମ ହାରାଇଗଲା, ସେମାନଙ୍କ ଶକ୍ତି କେବଳ ପଚିଶ ରହିଗଲା, ସେମାନେ ଜନନୀ, ସନ୍ତାନ ଛାଡି ଦୁଃଖ ଓ ଭ୍ରମରେ ପଡ଼ିଗଲେ। ଖରାରେ ପୀଡିତ ହୋଇ, ଦୁଃଖରେ ନିଜ ଉପାର୍ଜନ ଛାଡିଦେଲେ, ନିଜ ଭୂମି ତ୍ୟାଗ କରି ସୀମାନ୍ତ ଅଞ୍ଚଳକୁ ଶରଣ ନେଲେ। ସେମାନେ ନଦୀ, ସମୁଦ୍ର କୂଳ ଓ ପର୍ବତକୁ ଚାଲିଗଲେ, ଚିରକାଠି ଓ କୃଷ୍ଣମୃଗ ଚର୍ମ ପିନ୍ଧି, କୌଣସି କ୍ରିୟା କଲେ ନାହିଁ, ଏବଂ କିଛି ଥିଲେ ନାହିଁ। ବର୍ଣ୍ଣ ଓ ଆଶ୍ରମର ନିୟମ ଛାଡି, ସେମାନେ ଭୟଙ୍କର ଭ୍ରମରେ ପଡ଼ିଗଲେ; ଏହିପରି ଅବଶିଷ୍ଟ ଲୋକମାନେ ଭୟଙ୍କର କଷ୍ଟ ଭୋଗିଲେ। ପ୍ରାଣୀମାନେ ଭୁଖ ଓ ଦୁଃଖରେ କ୍ଷୀଣ ହୋଇ, ନିରାଶା ହୋଇ, ଏଠୁ ଏଠାକୁ ଘୁରିଘୁରି ଚାଲିବାକୁ ଲାଗିଲେ, ଚକ୍ର ଭଳି ଚାଲିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ତାପରେ ସମସ୍ତେ ମାଂସାହାରୀ ହେଲେ, ମୃଗ, ବନ୍ଧ, ବୃଷ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଜଙ୍ଗଲୀ ପ୍ରାଣୀମାନେଂକୁ ଖେଇଲେ। ସେମାନେ ଯାହା ଖାଇବା ଯୋଗ୍ୟ ଓ ଅଯୋଗ୍ୟ, ସବୁ ଖାଇଦେଲେ; ଯେଉଁମାନେ ସମୁଦ୍ର ଓ ନଦୀରେ ଶରଣ ନେଲେ, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି କଲେ। ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ମାଛ ଧରି ଭୋଜନ କଲେ; ନିଷିଦ୍ଧ ଖାଦ୍ୟ ଖାଇବା ଦୋଷରେ, ସମସ୍ତେ ଏକ ବର୍ଣ୍ଣର ହେଇଗଲେ। ଯେପରି କୃତୟୁଗ ଆରମ୍ଭରେ ଏକ ବର୍ଣ୍ଣ ଥିଲା, ସେପରି କଳିଯୁଗ ଶେଷରେ ସମସ୍ତେ ଶୂଦ୍ର ସମାନ ହେଲେ। ଏହିପରି, ସେମାନେ ଏକ ଶତ ଦିବ୍ୟବର୍ଷ ବ୍ୟତୀତ କଲେ, ଯାହା ମଣିଷ ମାନେ ପାଇଁ ଛତିଶ ହଜାର ବର୍ଷ। ବହୁ ଦିନ ପରେ, ପକ୍ଷୀ, ପଶୁ, ମାଛ ସମସ୍ତେ ଭୁଖରେ ମରିଗଲେ। ଯେତେବେଳେ ସମସ୍ତ ମାଛ, ପକ୍ଷୀ, ପଶୁ ଶେଷ ହେଲେ, ସାନ୍ଧ୍ୟା ଅଂଶ ଆସିଲା, ସମସ୍ତେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ବିନଶିଗଲେ। ତେବେ ଲୋକମାନେ ଏକଠା ହୋଇ, ମୂଳ ଓ କନ୍ଦ ଖୋଦିବାକୁ ଲାଗିଲେ; ସମସ୍ତେ ଫଳ ଓ ମୂଳ ଉପରେ ଜୀବନ ନିର୍ବାହ କଲେ, ଏବଂ ନିର୍ଦ୍ଧିଷ୍ଟ ଗୃହ ଛାଡି ଦେଲେ। ସେମାନଙ୍କ ପୋଷାକ ଚିରକାଠି ଥିଲା, ସମସ୍ତେ ଭୂମିରେ ଶୋଇଲେ; କିଛି ଥିଲେ ନାହିଁ, ଏହିପରି ଧନର ଶୁଦ୍ଧି ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ। ଏହିପରି, ଅଳ୍ପ ଅବଶିଷ୍ଟ ଲୋକମାନେ ଅବନତି ପାଇଲେ; ଏହି ଅଳ୍ପ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ତାଙ୍କର ଭୋଜନ ଦ୍ୱାରା ପୁଣି ସମୃଦ୍ଧି ଆସିଲା। ଏଭଳି ଏକ ଦିବ୍ୟ ଶତବର୍ଷ ଯାଏଁ ସାନ୍ଧ୍ୟା କାଳ ଚାଲିଲା; ସେଇ ଶତବର୍ଷ ଶେଷରେ, କେବଳ କିଛି ଜଣେ ନାରୀ ଓ ଶିଶୁ ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଗଲେ। ସମସ୍ତ ନାରୀମାନେ ଏକଠା ହୋଇ ଦଳଦଳ ହୋଇ ଅନ୍ୟୋନ୍ୟ ସହିତ ସନ୍ତାନ ଉତ୍ପାଦନ କଲେ; ପୁରୁଣା ଲୋକମାନେ ମରିଗଲେ। ଯେତେବେଳେ ଶିଶୁମାନେ ଜନ୍ମ ନେଲେ, କୃତୟୁଗର ଅବସ୍ଥା ପୁଣି ଉଦୟ ହେଲା, ଯେପରି ଦେବଲୋକ ଓ ନରକରେ ଦେହ ଥାଏ। ଉପଭୋଗ ଯୋଗ୍ୟ ଏହି ଦେହ ଆରମ୍ଭରେ କୃତୟୁଗ ଓ ଅନ୍ୟ ଯୁଗରେ ଥାଏ; ଏଭଳି କୃତୟୁଗର ଅବିରତି ଓ କଳିର ଅବନତି ଘଟେ। ଚିନ୍ତନରୁ ବିରାକ୍ତି ଆସେ, ସମତାଭାବରୁ ଆତ୍ମଜ୍ଞାନ ହୁଏ; ଆତ୍ମଜ୍ଞାନରୁ ଧର୍ମ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଏଭଳି, କଳିଯୁଗରେ ଅବଶିଷ୍ଟ ଥିବା ଲୋକମାନେ ପୁଣି ପୂର୍ବବତ୍ ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି; ଆସନ୍ତା ଯୁଗର ଶକ୍ତିରେ, କୃତୟୁଗ ପୁଣି ଫେରି ଆସେ। ଏହି ମନ୍ବନ୍ତରରେ ଯାହା ଘଟିଛି କିମ୍ବା ଘଟିବ, ସେଗୁଡିକ ଯୁଗର ମୂଳ ଲକ୍ଷଣ, ମୁଁ ସଂକ୍ଷେପରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କଲି। ବିସ୍ତୃତ ଏବଂ କ୍ରମାନୁସାରେ, ସ୍ୱୟଂଭୂଙ୍କୁ ନମନ କରି, ପୁଣି ଚକ୍ର ଆରମ୍ଭ ହେବାବେଳେ, କୃତୟୁଗ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଫେରି ଆସିଥାଏ। କଳିଯୁଗ ଶେଷରେ ଯେଉଁ ଲୋକମାନେ ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ କୃତୟୁଗର ଲୋକ; ଏଠାରେ ଅଦୃଶ୍ୟ ରୂପେ ରହୁଥିବା ସିଦ୍ଧପୁରୁଷମାନେ ମଧ୍ୟ ଚଳାଚଳ କରନ୍ତି। ସପ୍ତ ଋଷି ଓ ସେଠାରେ ନିବାସ କରୁଥିବା ଲୋକମାନେ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ଷତ୍ରିୟ, ବୈଶ୍ୟ, ଶୂଦ୍ର—ଯେଉଁମାନେ ବୀଜ ରୂପେ ଏଠାରେ ସ୍ମୃତି ହୋଇଛନ୍ତି—ସେମାନେ କୃତୟୁଗର ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ସହିତ ଅଭିନ୍ନ ହୋଇଗଲେ। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ସପ୍ତ ଋଷି ଏଠାରେ ଲୋକମାନେଂକୁ ଧର୍ମ ଉପଦେଶ କରନ୍ତି। ଆଶ୍ରମ ଓ ବର୍ଣ୍ଣର ଆଚରଣରେ, ବେଦ ଓ ସ୍ମୃତି ନିୟମ ଅନୁସାରେ, ଏହି କ୍ରିୟା ହେବା ସହିତ, କୃତୟୁଗ ଏଠାରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୁଏ। ଯେଉଁମାନେ ସପ୍ତ ଋଷିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦେଖାଯାଇଥିବା ବେଦ ଓ ସ୍ମୃତି ଧର୍ମରେ ଅବିସ୍ଥିତ, ସେମାନେ ଏଠାରେ କୃତୟୁଗରେ ରହି ଧର୍ମ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରନ୍ତି।