ଦ୍ୱାପର ଯୁଗର ସାନ୍ଧ୍ୟା କାଳରେ, ଯେଉଁଠାରେ ଧର୍ମର କେବଳ ଏକ ଅଂଶ ରହିଗଲା, ତାହା ସହିତ ନୀତିହୀନ ଲୋକମାନେ ଅବଶେଷ ରହିଲେ। ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ ଦ୍ୱାପର ଓ ପୁଷ୍ୟ ଯୁଗର ପରିବର୍ତ୍ତନ ଆସିଲା—ଦ୍ୱାପର ଯୁଗର କେବଳ ଅବଶିଷ୍ଟ ଅଂଶ ରହିଲା ଯେବେ, ତେବେ କଳି ଯୁଗର ଉଦୟ ହେଲା। ପୁଷ୍ୟ ଯୁଗରେ ହିଂସା, ଚୋରି, ମିଥ୍ୟା, ଧୋଖା ଓ ଏକାନ୍ତିକ ମୁନିମାନଙ୍କ ମାନ୍ୟତାରେ କପଟ ହେବା ସ୍ବାଭାବିକ ଲକ୍ଷଣ ହେଲା, ଲୋକମାନେ ଏହି ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରେ ଚଳିଲେ। ଏହାକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଧର୍ମ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ମନ, କାର୍ଯ୍ୟ ଓ କଥାରେ ଧର୍ମ ଅବନତି ହେଲା; ଲୋକମାନଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ ବିଫଳ ଓ ସଫଳ ହେଲା। କଳି ଯୁଗ ହେଉଛି ସମସ୍ତ ନଷ୍ଟକାରୀ; ରୋଗ ସାଧାରଣ ହେଲା, ଭୟ, ଭୁଖ, ଖରା ଓ ଭୂମିର ଉଥଳା ଭୟ ସବୁ ସମୟ ରହିଲା। ପୁଷ୍ୟ ଓ କଳିର ଭୟାନକ ଯୁଗରେ ନୀତିରେ ସ୍ଥିରତା ନାହିଁ; କେଉଁଠି ଗର୍ଭରେ, କେଉଁଠି ଯୁବାବସ୍ଥାରେ, ଲୋକମାନେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଲେ। ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା, ମଧ୍ୟବୟସ୍ଥା କିମ୍ବା ଶିଶୁବୟସ୍ଥାରେ ମୃତ୍ୟୁ ହେଲା; ଲୋକମାନେ ଶକ୍ତି ଓ ଶକ୍ତିରେ ଦୁର୍ବଳ, ଅଧର୍ମିକ, ଅତ୍ୟଧିକ କ୍ରୋଧୀ ଓ ପାପୀ ହେଲେ। ପୁଷ୍ୟ ଯୁଗରେ ଲୋକମାନେ ମିଥ୍ୟା ନିୟମ ଓ ଲୋଭରେ ଆସକ୍ତ, ଦୁଷ୍ଟ ଚରିତ୍ର, କମ୍ ଶିକ୍ଷା, ଖରାପ ବ୍ୟବହାର ଓ ଦୁଷ୍ଟ ଆଚରଣରେ ଚଳିଲେ। ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟର ଦୋଷ ଦ୍ୱାରା ଲୋକମାନେ ଭୟରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହେଲେ—ହିଂସା, ଅଭିମାନ, ଇର୍ଷ୍ୟା, କ୍ରୋଧ, ଅନ୍ୟାୟ, ଅଧୀରତା ଓ ଅସହିଷ୍ଣୁତା ଆସିଲା। ପୁଷ୍ୟ ଯୁଗରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଲୋଭ ଓ ମୋହରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହେଲେ; କଳି ଯୁଗ ଆସିବା ସମୟରେ ଭୟଙ୍କର ଉତ୍ତେଜନା ଜନ୍ମ ନେଲା। ଦ୍ୱିଜମାନେ ବେଦ ଅଧ୍ୟୟନ କରିଲେ ନାହିଁ, ଯଜ୍ଞ କରିଲେ ନାହିଁ; ଏହିପରି ଭାବରେ ବୈଶ୍ୟ ଓ କ୍ଷତ୍ରିୟମାନେ ଅବନତି ହେଲେ। ଶୂଦ୍ରମାନଙ୍କର ମନ୍ତ୍ରର ମୂଳ ହେଉଛି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ସହ ଯୋଗ; କଳି ଯୁଗରେ ଏହା ହେଉଛି ଶୟନ, ଆସନ ଓ ଭୋଜନର ସାଂଘିକତା ଦ୍ୱାରା। ରାଜାମାନେ ଅଧିକାଂଶ ଶୂଦ୍ର ହେଲେ, ବିଦ୍ରୋହୀ ଦଳ ପ୍ରବଳ ହେଲେ; ତଥା ହଳଦୀ ଚିର ଧାରିଥିବା, ଜନ୍ତୁ ମୁଣ୍ଡ ଧାରିଥିବା ଓ ପବିତ୍ର ତନ୍ତୁ ବିନା ଲୋକମାନେ ଦେଖାଗଲେ। ଅନ୍ୟ ଲୋକମାନେ ଦେବୀୟ ନିୟମ ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ, ଧର୍ମ କୁ ଭ୍ରଷ୍ଟ କରିଥିଲେ, ଓ ପବିତ୍ର ଚିହ୍ନ ଜୀବିକା ପାଇଁ ଧାରଣ କରିଥିଲେ—ଏମାନେ ସମସ୍ତ କଳି ଯୁଗରେ ଉଦ୍ଭବ ହେଲେ। ଏହି ସମୟରେ ଶୂଦ୍ରମାନେ ଧର୍ମ ଓ ଅର୍ଥରେ ପାରଙ୍ଗତ ହେଲେ, ବେଦ ଅଧ୍ୟୟନ କରିଥିଲେ। ଶୂଦ୍ର ଉତ୍ପତ୍ତିର ରାଜାମାନେ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ କରିବା ସହିତ, ମହିଳା, ଶିଶୁ, ଗାଁ ଓ ଏକାପରି ଅନ୍ୟ ରାଜାଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରିଥିଲେ। ଏକାପରି ଅନ୍ୟ ଲୋକଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରି, ଲୋକମାନେ ଅବଶେଷ ରହିଲେ; ଦୁଃଖ ବହୁଳ, ଆୟୁ ଅଳ୍ପ, ଭୂମି ନଷ୍ଟ ଓ ରୋଗ ବ୍ୟାପ୍ତ ହେଲା। ଅଧର୍ମରେ ଆସକ୍ତି ଓ ଅନ୍ଧକାର ଚରିତ୍ର କଳି ଯୁଗର ଚିହ୍ନ; ଲୋକମାନେ ଗର୍ଭର ହତ୍ୟା ପୂର୍ବ ଭଳି କରିଲେ ନାହିଁ। ସେହିପାଇଁ କଳି ଯୁଗରେ ଆୟୁ, ଶକ୍ତି ଓ ସୌନ୍ଦର୍ୟ ଅବନତି ହେଲା; ଦୁଃଖରେ ବିପ୍ଳବିତ ଲୋକମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଉଚ୍ଚତମ ଆୟୁ ଏକ ଶତାବ୍ଦୀ ହେଲା। କଳି ଯୁଗରେ ବେଦ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ରହିଲେ ନାହିଁ; ଯଜ୍ଞ ମଧ୍ୟ ନଷ୍ଟ ହେଲା, କେବଳ ଧର୍ମ ପାଇଁ ରହିଗଲା। ଏହି ହେଉଛି କଳି ଯୁଗର ଅବସ୍ଥା। ବେଳା ଅଂଶର ବିଷୟ ବୁଝ; ପ୍ରତ୍ୟେକ ଯୁଗରେ ତିନି ଚତୁର୍ଥାଂଶ ସଫଳତା ଅବନତି ହେଇଯାଏ। ଯୁଗର ଲକ୍ଷଣ ବେଳା ଅଂଶରେ ଏକ ଚତୁର୍ଥାଂଶ ଅନୁସାରେ ରହିଥାଏ; ବେଳା ଅଂଶର ସ୍ବାଭାବିକ ଲକ୍ଷଣ ତାଙ୍କର ଚତୁର୍ଥାଂଶ ଅଂଶରେ ଅଛି। ଏପରି, ଯୁଗର ଶେଷର ବେଳା ଅଂଶ ଆସିଲା, ଅଧର୍ମର ଶାସକ, ଭୃଗୁ ବଂଶରେ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ। ଚନ୍ଦ୍ର ବଂଶର ଅନୁସାରେ, ତାଙ୍କୁ ପ୍ରମତି ନାମରେ କୁହାଯାଏ; କଳି ଯୁଗର ବେଳା ଅଂଶରେ, ସ୍ୱୟମ୍ଭୂବ ମନୁର ବିଚ୍ଛେଦ ସମୟରେ। ତିରିଶ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେ ପୃଥିବୀ ଉପରେ ଭ୍ରମଣ କରିଥିଲେ; ଅଶ୍ୱ ଚଳାଇବାରେ ପାରଙ୍ଗତ, ବହୁ ହାତୀ, ଅଶ୍ୱ ଓ ରଥର ନିକଟରେ ବଳିଷ୍ଠ ସେନା ନେତୃତ୍ୱ କରିଥିଲେ। ହଜାର ହଜାର ବ୍ରାହ୍ମଣ ଅସ୍ତ୍ର ଧାରଣ କରି ସେଙ୍କୁ ଘେରିଥିଲେ; ସେ ସମସ୍ତ ମ୍ଲେଚ୍ଛମାନେ ନଷ୍ଟ କରିଥିଲେ। ଶୂଦ୍ର ଉତ୍ପତ୍ତିର ରାଜାମାନେ ଓ ବିଦ୍ରୋହୀମାନେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଥିଲେ, ସେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଶେଷ କରିଦେଲେ। ଅଧର୍ମିକ ଯେଉଁମାନେ ଥିଲେ, ସେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଉତ୍ପାଟିଦେଲେ—ଉତ୍ତର, ମଧ୍ୟ ଭୂମି, ପାହାଡ଼ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଭାଗର ଲୋକମାନେ। ଏହିପରି, ପୂର୍ବ, ପଶ୍ଚିମ, ବିନ୍ଧ୍ୟ ପରି ଅଞ୍ଚଳ, ଦକ୍ଷିଣ, ଦ୍ରାବିଡ ଓ ସିହଳ ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ନଷ୍ଟ ହେଲେ। ଗାନ୍ଧାର, ପରଦ, ପାହ୍ଲବ, ଯୱନ, ଶକ, ତୁଷାର, ବର୍ବର, ଶ୍ୱେତ, ହଳିକ, ଦରଦ ଓ ଖସ ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ନଷ୍ଟ ହେଲେ। ଲମ୍ପକ, ଆନ୍ଧ୍ରକ ଓ ଚୋର ଜାତିମାନେ ମଧ୍ୟ, ସେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ନଷ୍ଟ କରି, ଶୂଦ୍ରମାନେ ନାଶ କରିଥିଲେ। ସମସ୍ତ ଜନମାନେ ଦୂର କରି, ସେ ପୃଥିବୀ ଉପରେ ଭ୍ରମଣ କରିଥିଲେ; ମନୁ ବଂଶରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ, ଏଠାରେ ଦେବତା ରାଜା ଭାବେ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ। ପୂର୍ବ ଜନ୍ମରେ ସେ ବିଷ୍ଣୁ ଥିଲେ, ପ୍ରମତି ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ; ଚନ୍ଦ୍ର ନନ୍ଦନ ଭାବେ ପୂର୍ବ କଳି ଯୁଗର ନାୟକ ଥିଲେ। ବତ୍ତିଶ ବର୍ଷରେ ଆରମ୍ଭ କରି, କିଶୋର ଏବଂ ବିଶ ବର୍ଷ ଧରି ସେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ, ବିଶେଷ କରି ମାନବମାନେ ନଷ୍ଟ କରିଥିଲେ। ଦୟାହୀନ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା, ପୃଥିବୀରେ କେବଳ ବୀଜ ଅବଶେଷ ରହିଗଲା; ଏହା ଦ୍ୱିପକ୍ଷ ଓ ଅଚିର କାଳର ମୁତୁଆ ବେଳାରେ ଘଟିଲା। ପ୍ରମତିଙ୍କ ନିକଟରେ ଅବଶିଷ୍ଟ ଥିବା ସେନା ଧ୍ୟାନ କରି ଉତ୍କୃଷ୍ଟତା ପ୍ରାପ୍ତ କଲା, ଗଙ୍ଗା ଓ ଯମୁନା ମଧ୍ୟରେ। ସେହିପରି, ବେଳା ଅଂଶ ଓ ନିର୍ଦ୍ଧିଷ୍ଟ କ୍ରିୟା ନଷ୍ଟ ହେଲା, ସମସ୍ତ ରାଜା ନଷ୍ଟ ହେଲେ, ଏହି ସମୟ ଅତୀତ ହେଲା। ବେଳା ଅଂଶ ଯୁଗର ଶେଷରେ ଆସିଲା, କେବଳ କିଛି ଛିଟିଆ ଚରା ଜନମାନେ ଏଠାଏଁ ରହିଗଲେ। ସେହି ସମୟରେ, ଲୋଭରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହୋଇ, ଦାନ ଦେବାରେ ଅନିଚ୍ଛୁ, ଦଳ ଗଠନ କରି, ଏକାପରି ଅନ୍ୟଙ୍କୁ କ୍ଷତି କରି, ଏକାପରି ଅନ୍ୟଙ୍କୁ ଲୁଟିଥିଲେ। ଏହି ଯୁଗ ଅଂଶରେ, ରାଜା ନଥିବା ଓ ନଷ୍ଟ ଆସିଥିବା ସମୟରେ, ସମସ୍ତ ଲୋକ ଏକାପରି ଅନ୍ୟଙ୍କୁ ଭୟରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହେଲେ।