ଦ୍ୱାପର ଯୁଗରେ ଲୋକମାନେ ଭ୍ରମରେ ପଡ଼ିଯାନ୍ତି, ଏହି ଭ୍ରମରୁ ଦୃଷ୍ଟି ହାରାଇଯିବା, ମୃତ୍ୟୁ, ରୋଗ ଓ ବିପଦ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଏହି ଦୁଃଖ କେବଳ ଦେହରେ ନୁହେଁ, କଥା, ମନ ଓ କାର୍ଯ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ। ଏହାରୁ ଲୋକମାନେ ବିରକ୍ତି ଅନୁଭବ କରନ୍ତି, ଏବଂ ଏହି ବିରକ୍ତିରୁ ମୁକ୍ତି ବିଷୟରେ ଚିନ୍ତା ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ। ଏହି ଚିନ୍ତାରୁ ବିରାଗ ଆସେ, ବିରାଗରୁ ଦୋଷ ଦେଖିବାର ଦୃଷ୍ଟି ଉପଜେ, ଏବଂ ଦୋଷ ଦେଖିଲେ ଜ୍ଞାନ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ। ପୃଥିବୀରେ ପ୍ରଥମ ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ମନ୍ବନ୍ତରରେ, ଦ୍ୱାପର ଯୁଗରେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶାସ୍ତ୍ର ଅଧ୍ୟୟନରେ ବାଧା ଆସିଥିଲା। ଆୟୁର୍ବେଦ, ଅଙ୍ଗ ଶାସ୍ତ୍ର, ଜ୍ୟୋତିଷ, ଅର୍ଥଶାସ୍ତ୍ର ଓ ନ୍ୟାୟ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ବିଭିନ୍ନ ମତ ଓ ଶାଖା ଉପଜିଥିଲା। କଳ୍ପସୂତ୍ର, ଭାଷ୍ୟ ଶାସ୍ତ୍ର, ସ୍ମୃତି ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଶାଖାଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟ ବିଭିନ୍ନ ରୂପ ନେଇଥିଲା। ଦ୍ୱାପରରେ ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ମତଭେଦରେ ବିଭକ୍ତ ହେଉଥିଲେ। ମନ, କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ଉଚ୍ଚାରଣ ଦ୍ୱାରା ଜୀବିକା ଚାଲାଇବା ଅତ୍ୟନ୍ତ କଷ୍ଟସାଧ୍ୟ ହୋଇଯାଇଥିଲା। ଏହି ଯୁଗ ଲୋକମାନେ ପାଇଁ ଦୁଃଖମୟ—ଲୋଭ, ଅସ୍ଥିରତା, ବ୍ୟବସାୟ, ଯୁଦ୍ଧ ଓ ସତ୍ୟ ଉପରେ ସନ୍ଦେହ ଛାଇଯାଇଥିଲା। ବେଦ ଗ୍ରନ୍ଥ ରଚିତ ହେଉଥିଲା, କର୍ମ ଉପରେ ଭ୍ରମ ଦେଖାଯାଉଥିଲା, ଵର୍ଣ୍ଣାଶ୍ରମ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଭଙ୍ଗ ହେଉଥିଲା, ଏବଂ ଅଭିଲାଷା ଓ ଦ୍ୱେଷ ବୃଦ୍ଧି ପାଉଥିଲା। ଦୁଇ ହଜାର ବର୍ଷ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ, ମାନବ ଜୀବନର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆୟୁ ଏତିକି ଥିଲା। ଦ୍ୱାପର ଶେଷ ଚତୁର୍ଥାଂଶ ଅଂଶରୁ ତାହାର ସନ୍ଧ୍ୟା କାଳ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ଏହି ସମୟରେ ଧର୍ମ ହୀନ ଲୋକମାନେ ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଯାନ୍ତି, ଏବଂ ଦ୍ୱାପର ସନ୍ଧ୍ୟାରେ କେବଳ ଏକ ଅଂଶ ଧର୍ମ ଅବସ୍ଥିତ ରହିଥାଏ। ଏବେ ଦ୍ୱାପର ଓ ପୁଷ୍ୟ ଯୁଗର ସନ୍ଧି ସମୟର କଥା ଶୁଣ। ଯେତେବେଳେ ଦ୍ୱାପରର କେବଳ ଅବଶିଷ୍ଟ ଅଂଶ ରହିଯାଏ, ସେତେବେଳେ କଳି ଯୁଗ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ପୁଷ୍ୟରେ ହିଂସା, ଚୋରି, ମିଥ୍ୟା, ଧୋଖା ଓ ଢୋଙ୍ଗୀ ସନ୍ନ୍ୟାସୀମାନେ ସ୍ୱାଭାବିକ ଲକ୍ଷଣ ହେଉଛନ୍ତି, ଏବଂ ଲୋକମାନେ ଏହି ଅନୁଷ୍ଠାନ କରନ୍ତି। ଏହିକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଧର୍ମ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ମନ, କାର୍ଯ୍ୟ ଓ କଥାରେ ଧର୍ମ ଅବନତି ହୁଏ; କାମ କାଜ ସଫଳ କି ବିଫଳ ହୁଏ। କଳି ନାଶକ, ରୋଗ ସ୍ଥାୟୀ, ଏବଂ ଭୂମିରେ ଭୟ, ଦୁଃଖ, ଦୁର୍ଭିକ୍ଷ ଏବଂ ଅସ୍ଥିରତା ରହିଥାଏ। ପୁଷ୍ୟ ଓ କଳିର ଭୟଙ୍କର ଯୁଗରେ କୌଣସି ମାନଦଣ୍ଡ ସ୍ଥିର ନାହିଁ; କେହି ଗର୍ଭରେ, କେହି ଯୁବାବସ୍ଥାରେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରନ୍ତି। କଳିରେ ବୟସ୍କ, ମଧ୍ୟବୟସ୍କ କିମ୍ବା ଶିଶୁ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରନ୍ତି; ଲୋକମାନେ ଶକ୍ତିହୀନ, ପାପୀ, ଅତି କ୍ରୋଧୀ ଓ ଅଧର୍ମି ହୋଇଯାନ୍ତି। ପୁଷ୍ୟରେ ଲୋକମାନେ ମିଥ୍ୟା ପ୍ରତିଜ୍ଞା, ଲୋଭରେ ଲୀନ, ଦୁଷ୍ଟ ଚରିତ୍ର, ଅଳ୍ପ ଶିକ୍ଷା, ଖରାପ ଆଚରଣ ଓ ଅପକୃତିରେ ଲିପ୍ତ ହୁଏ। ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ଦୁଷ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟର ଦୋଷରୁ ଲୋକମାନେ ଭୟଭୀତ ହୁଏ—ହିଂସା, ଅହଂକାର, ଈର୍ଷ୍ୟା, କ୍ରୋଧ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଅସଂଯମ ଓ ଅସହିଷ୍ଣୁତା ବଢ଼ିଯାଏ। ପୁଷ୍ୟରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଲୋଭ ଓ ମୋହରେ ଆବୃତ ହୁଏ; କଳି ଆସିଲେ ବିପ୍ଳବ ଓ ଅସ୍ଥିରତା ଚରମ ସୀମାକୁ ପହଞ୍ଚିଯାଏ। ବେଦ ଅଧ୍ୟୟନ ଓ ଯଜ୍ଞ ଦ୍ୱିଜମାନେ ଛାଡ଼ିଦିଅନ୍ତି; ଏହା ସହିତ ବୈଶ୍ୟ ଓ କ୍ଷତ୍ରିୟମାନେ ମଧ୍ୟ ଅବନତି ହୁଏ। ଶୂଦ୍ରମାନେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ସହ ଶୟନ, ଆସନ, ଭୋଜନ କରି ମନ୍ତ୍ର ଅଂଶ ଅର୍ଜନ କରନ୍ତି—ଏହା କଳିରେ ଦେଖାଯାଏ। ଅଧିକାଂଶ ରାଜା ଶୂଦ୍ର ହୋଇଯାନ୍ତି, ଅସଂପ୍ରଦାୟ ଲୋକମାନେ ଚାଲିଥାନ୍ତି; କେହି କେହି କେଶର ରଙ୍ଗର ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି, ଉପବୀତ ବିନା ଓ ମଣ୍ଡ ଧାରଣ କରି ଦେଖାଯାନ୍ତି। କେହି ଦେବ ବ୍ରତ ଧରନ୍ତି, କେହି ଧର୍ମ ଭ୍ରଷ୍ଟ କରନ୍ତି, କେହି ତ ଧର୍ମ ଚିହ୍ନକୁ ଜୀବିକା ପାଇଁ ଅପବ୍ୟବହାର କରନ୍ତି—ଏମିତି ଲୋକମାନେ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ। କଳି ଯୁଗରେ ଏମିତି ପ୍ରକୃତିର ଲୋକ ଉପଜନ୍ମ ହୁଏ; ଏହି ସମୟରେ ଧର୍ମ ଓ ଅର୍ଥ ଜ୍ଞାନରେ ପାରଙ୍ଗତ ଶୂଦ୍ରମାନେ ବେଦ ଅଧ୍ୟୟନ କରନ୍ତି। ଶୂଦ୍ର ବଂଶୀୟ ରାଜାମାନେ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ କରିଥିଲେ, ନାରୀ, ଶିଶୁ, ଗାଈ ହତ୍ୟା କରିଥିଲେ, ଏବଂ ପରସ୍ପରରେ ମାରଣ କରୁଥିଲେ। ଏମିତି ଏକାଉଁ ଲୋକ ଅନ୍ୟ ଲୋକଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରି ବଞ୍ଚୁଥିଲେ; ଦୁଃଖ ବଢ଼ିଯିଥିଲା, ଆୟୁ ହ୍ରାସ ପାଉଥିଲା, ଭୂମି ନଶ୍ୱର ହେଉଥିଲା, ରୋଗ ବଢ଼ିଯିଥିଲା। ଅଧର୍ମରେ ଆସକ୍ତି ଓ ଅନ୍ଧକାର ଆଚରଣ କଳିର ଚିହ୍ନ; ଏହି ଯୁଗରେ ଗର୍ଭସ୍ଥ ଶିଶୁ ହତ୍ୟା ପୂର୍ବବତ ହେଉନାହିଁ। ଏହିପରି, କଳି ଯୁଗରେ ଆୟୁ, ଶକ୍ତି ଓ ସୌନ୍ଦର୍ୟ ହ୍ରାସ ପାଏ; ଦୁଃଖରେ ଦୁବଳ ଲୋକମାନେ ପାଇଁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆୟୁ ଏକ ଶତାବ୍ଦୀ ହେଉଛି। ଏଠାରେ ବେଦ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ରୂପେ ରହିନଥାଏ; ଯଜ୍ଞ ମଧ୍ୟ ଧର୍ମ ପାଇଁ କେବଳ ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଯାଏ। ଏହି ହେଉଛି କଳି ଯୁଗର ଅବସ୍ଥା; ଏବେ ସନ୍ଧ୍ୟାର ଅଂଶ ବିଷୟରେ ଜାଣ। ପ୍ରତି ଯୁଗରେ ସଫଳତାର ତିନି ଚତୁର୍ଥାଂଶ ହ୍ରାସ ପାଏ। ଯୁଗର ସ୍ୱାଭାବିକ ଗୁଣ ସନ୍ଧ୍ୟାରେ ଏକ ଅଂଶରେ ରହିଯାଏ; ସନ୍ଧ୍ୟାର ନିଜସ୍ୱ ଗୁଣ ମଧ୍ୟ ଏକ ଅଂଶରେ ଅବସ୍ଥିତ। ଏପରି ଯେତେବେଳେ ଯୁଗ ଶେଷର ସନ୍ଧ୍ୟା ଅଂଶ ଆସିଯାଏ, ତେବେ ଅଧର୍ମର ଶାସକ, ଭୃଗୁ ବଂଶରେ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ। ସେ ଚନ୍ଦ୍ରବଂଶୀ, ନାମ ପ୍ରମତି, କଳିର ସନ୍ଧ୍ୟାରେ, ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ମନ୍ବନ୍ତରର ଅନ୍ତରାଳରେ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ। ତିରିଶି ବର୍ଷ ଧରି ସେ ପୃଥିବୀରେ ଘୁରିଥିଲେ; ଅଶ୍ୱ ଚଳାଉଥିବାରେ ପାରଙ୍ଗତ, ହାତୀ, ଘୋଡ଼ା, ରଥ ଭର୍ତ୍ତି ସେନା ନେଇଥିଲେ। ଶସ୍ତ୍ରଧାରୀ ଶତଶଃ ହଜାରଶଃ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ତାଙ୍କୁ ଘେରିଥିଲେ, ସେ ସମସ୍ତ ମ୍ଲେଚ୍ଛମାନେ ନାଶ କରିଦେଲେ। ସମସ୍ତ ଶୂଦ୍ର ବଂଶୀୟ ରାଜା ଓ ଅସଂପ୍ରଦାୟୀମାନେ ହତ୍ୟା ହେଲେ, ସେ ପ୍ରଭୁ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସମୂଳେ ନିଷ୍ପ୍ରଭ କରିଦେଲେ। ଯେଉଁମାନେ ଅଧର୍ମୀ ଥିଲେ, ସେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଉତ୍ସାଦ କରିଦେଲେ—ଉତ୍ତର, ମଧ୍ୟଦେଶ, ପାହାଡ଼ ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅଞ୍ଚଳର ଲୋକମାନେ। ସେ ପୂର୍ବ, ପଶ୍ଚିମ, ବିନ୍ଧ୍ୟ ପର୍ବତ ପାର, ଦକ୍ଷିଣ, ଡ୍ରାଭିଡ଼ ଓ ସିହଳ ମିଶିତ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ନାଶ କରିଦେଲେ।