ଏହି ସଂସାରରେ ଯେତେବେଳେ ଅନିଶ୍ଚିତତା ଓ ବିବ୍ରାନ୍ତି ଦେଖାଦେଇଥାଏ, ସେତେବେଳେ ଧର୍ମର ସତ୍ୟ ସ୍ୱରୂପ ଅଜ୍ଞାତ ରହିଯାଏ । ଧର୍ମର ମୂଳ ତତ୍ତ୍ୱ ଯେତେବେଳେ ଲୋକେ ବୁଝିପାରନ୍ତି ନାହିଁ, ସେତେବେଳେ ବିଭିନ୍ନ ମତ ଓ ଅନ୍ତର୍ଦ୍ରଷ୍ଟି ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ । ଏହି ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ ଦ୍ୱାରା ଲୋକମାନେ ପ୍ରତିସ୍ପର୍ଧୀ ଓ ବିଭକ୍ତ ହୋଇଯାନ୍ତି । ଏହିଭଳି ମତଭେଦ ଦ୍ୱାରା ସଂସାରରେ ବିପ୍ଳବ ଓ ଅସ୍ଥିରତା ଆସିଥାଏ । ଏକ ଏକା ଵେଦ ଅଛି, ଯାହାର ଚାରିଟି ଭାଗ ଅଛି । ଏହି ଵେଦ ସମୟ ସମୟରେ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଓ ବିସ୍ତୃତ ହୁଏ, ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦ୍ୱାପର ଯୁଗରେ ଲୋକମାନଙ୍କ ଆୟୁ ଅନୁଯାୟୀ ଏହା ବିଭାଜିତ ହୁଏ । ଏହି ଏକ ଵେଦ ଦ୍ୱାପର ଓ ଅନ୍ୟ ଯୁଗରେ ଚାରି ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ ହୁଏ । ଏହି ଵେଦମାନେ ଋଷିମାନଙ୍କର ପୁତ୍ରମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କର ଅନ୍ତର୍ଦ୍ରଷ୍ଟି ଅନୁଯାୟୀ ପୁଣି ବିଭାଜିତ ହୁଏ । ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଓ ଉଚ୍ଚାରଣ ପ୍ରକ୍ରିୟାର ଭିନ୍ନତା ଦ୍ୱାରା ମହାର୍ଷିମାନେ ଋଗ୍, ଯଜୁର୍ ଓ ସାମ ଵେଦର ସଂହିତା ତିଆରି କରନ୍ତି । ସାଧାରଣ ଓ ବିଶେଷ ଭିନ୍ନତା, ଏବଂ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ସ୍ଥାନର ମତଭେଦରୁ ବ୍ରାହ୍ମଣ, କଳ୍ପସୂତ୍ର, ଟିକା ଓ ଶାଖା ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ । କେହି ସେଇପଥରେ ଚାଲନ୍ତି, କେହି ବିରୋଧ କରନ୍ତି; ଦ୍ୱାପର ଯୁଗରେ ଏଭଳି ଭିନ୍ନ ମତ ଓ ଅନ୍ତର୍ବ୍ୟାଖ୍ୟା ସ୍ଥାପିତ ହୁଏ । ପ୍ରଥମେ ଏକ ଆଧ୍ଵର୍ୟବ (ଯଜୁର୍ବେଦର ପ୍ରଣାଳୀ) ଥିଲା, ପରେ ଏହା ଦୁଇ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ ହେଲା । ବିରୋଧୀ ଅର୍ଥ ଓ ମତଭେଦ ଦ୍ୱାରା ଅନେକ ଶାସ୍ତ୍ର ଉଦ୍ଭବ ହେଲା । ଆଧ୍ଵର୍ୟବ ଅନେକ ଶାଖା ଦ୍ୱାରା ବିବ୍ରାନ୍ତ ହେଉଛି; ଏହିପରି ଅଥର୍ବ ଓ ସାମ ଶାଖାଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟ ଅନେକ ଭିନ୍ନତା ଓ ଅବନତି ଦ୍ୱାରା ବିଭକ୍ତ ହେଉଛି । ଦ୍ୱାପର ଯୁଗରେ ଅନେକ ମତ ଦ୍ୱାରା ଅର୍ଥ ଅସ୍ପଷ୍ଟ ହୁଏ; ଦ୍ୱାପର ଶେଷରେ ସେଇ ଵେଦଗୁଡ଼ିକ କଳିରେ ନଶ୍ୱର ହୋଇଯାନ୍ତି । ଏହି ବିବ୍ରାନ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଦ୍ୱାପରରେ ପୁଣି ଦୃଷ୍ଟିହାନି, ମୃତ୍ୟୁ, ରୋଗ ଓ ବ୍ୟାଧି ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ । ବାଣୀ, ମନ, କାର୍ଯ୍ୟର ଦୁଃଖ ଦ୍ୱାରା ବିରକ୍ତି ଉପଜେ; ବିରକ୍ତିରୁ ମୋକ୍ଷ ଉପରେ ଚିନ୍ତନ ଆସେ । ଏହି ଚିନ୍ତନରୁ ବୈରାଗ୍ୟ ଉପଜେ; ବୈରାଗ୍ୟରୁ ଦୋଷ ଦେଖାଯିବା ଆରମ୍ଭ ହୁଏ; ଏବଂ ଦୋଷ ଦେଖିବା ଦ୍ୱାରା ଜ୍ଞାନ ଉପଜେ । ଏହିପରି ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ପୃଥିବୀର ପୂର୍ବ ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ମନ୍ବନ୍ତରରେ, ଦ୍ୱାପର ଯୁଗରେ ଶାସ୍ତ୍ରମାନେ ବିପର୍ଯ୍ୟୟର ସମ୍ମୁଖୀନ ହେଲେ । ଆୟୁର୍ବେଦ, ଵେଦାଙ୍ଗ, ଜ୍ୟୋତିଷ, ଅର୍ଥଶାସ୍ତ୍ର ଓ ହେତୁଶାସ୍ତ୍ରର ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଦେଖାଯାଏ । କଳ୍ପସୂତ୍ରର ଧାରା, ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଟିକା ଶାସ୍ତ୍ର, ସ୍ମୃତି ଶାସ୍ତ୍ର ଓ ନିଜେ ନିଜେ ଶାଖା ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ । ଦ୍ୱାପର ଯୁଗରେ ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ମତଭେଦରେ ଜଡ଼ି ଯାନ୍ତି; ମନ, କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ବାଣୀ ଦ୍ୱାରା ଜୀବିକା ଚଳାଇବା ଅତ୍ୟନ୍ତ କଷ୍ଟସାଧ୍ୟ ହୁଏ । ଦ୍ୱାପର ଯୁଗ ଦୁଃଖରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଥାଏ—ଲୋଭ, ଅସ୍ଥିରତା, ବ୍ୟାପାର, ଯୁଦ୍ଧ ଓ ତତ୍ତ୍ୱରେ ସନ୍ଦେହ ରହିଥାଏ । ଵେଦ ଶାସ୍ତ୍ର ରଚନା, କର୍ମର ବିବ୍ରାନ୍ତି, ବର୍ଣ୍ଣ ଓ ଆଶ୍ରମର ନାଶ, ଏବଂ ଇଚ୍ଛା ଓ ଦ୍ୱେଷ ଦେଖାଯାଏ । ଦୁଇ ହଜାର ବର୍ଷ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ ମାନବ ଆୟୁର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସୀମା ହୁଏ; ଦ୍ୱାପର ଶେଷରେ ତାହାର ସନ୍ଧ୍ୟା ଚତୁର୍ଥାଂଶ ଅଂଶରୁ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ । ଯେଉଁମାନେ ଧର୍ମହୀନ, ସେମାନେ ରହିଯାନ୍ତି; ଦ୍ୱାପରର ସନ୍ଧ୍ୟାରେ କେବଳ ଏକ ଅଂଶ ଧର୍ମ ରହିଥାଏ । ଏବେ ଦ୍ୱାପର ଓ ପୁଷ୍ୟ ଯୁଗର ସନ୍ଧି ବିଷୟରେ ଶୁଣ; ଦ୍ୱାପରର କେବଳ ଅବଶେଷ ଥିଲେ, କଳି ଯୁଗ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ । ପୁଷ୍ୟରେ ହିଂସା, ଚୋରି, ମିଥ୍ୟା, ଧୂର୍ତ୍ତତା ଓ ଢୋଙ୍ଗୀ ତ୍ୟାଗୀମାନେ ପ୍ରାକୃତିକ ଗୁଣ ହେବା ସହିତ ଲୋକେ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି । ଏହାକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଧର୍ମ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ମନ, କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ବାଣୀ ଦ୍ୱାରା ଧର୍ମ ଅବନତି ପାଏ; କ୍ରିୟା ହେଉଛି କିମ୍ବା ବିଫଳ ହୁଏ । କଳି ନାଶକ, ରୋଗ ଚିରସ୍ଥାୟୀ, ଭୂକ୍ଷା, ଅନାବୃଷ୍ଟି ଓ ଭୂମିର ଉପଦ୍ରବର ଭୟ ସଦା ରହିଥାଏ । ପୁଷ୍ୟ ଓ କଳିର ଭୟଙ୍କର ଯୁଗରେ ନୀତିର ସ୍ଥିରତା ନାହିଁ; କେହି ଗର୍ଭରେ, କେହି ଯୁବାବସ୍ଥାରେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରନ୍ତି । ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା, ମଧ୍ୟବୟସ୍କ କିମ୍ବା ଶିଶୁ ଅବସ୍ଥାରେ ଲୋକେ କଳିରେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରନ୍ତି; ସେମାନେ ଶକ୍ତି ଓ ବଳରେ ଦୁର୍ବଳ, ପାପୀ, ଭୟଙ୍କର କ୍ରୋଧୀ ଓ ଅଧର୍ମରେ ଲିନ ହୁଅନ୍ତି । ପୁଷ୍ୟରେ ଲୋକମାନେ ମିଥ୍ୟା ଉପବାସ, ଲୋଭ, ଦୁଷ୍ଟ ଆଚରଣ, ଅଳ୍ପ ଶିକ୍ଷା, ଖରାପ ବ୍ୟବହାର ଓ ଦୁଷ୍ଟ ଚରିତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଚିହ୍ନିତ ହୁଅନ୍ତି । ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟର ଦୋଷ ଦ୍ୱାରା ଲୋକମାନେ ଭୟଭୀତ ହୁଅନ୍ତି—ହିଂସା, ଅହଂକାର, ଇର୍ଷ୍ୟା, କ୍ରୋଧ, ଦ୍ୱେଷ, ଅସହିଷ୍ଣୁତା ଓ ଅଧିରତା ଦେଖାଯାଏ । ପୁଷ୍ୟରେ ସମସ୍ତ ଜୀବମାନେ ମଧ୍ୟ ଲୋଭ ଓ ମୋହରେ ଆବୃତ ହୁଅନ୍ତି; କଳି ଯୁଗ ଆସିଲେ ମହା ଆଶାନ୍ତି ଉପଜେ । ଵେଦ ପଢ଼ାଯାଏ ନାହିଁ, ଦ୍ୱିଜମାନେ ଯଜ୍ଞ କରନ୍ତି ନାହିଁ; ଏହିପରି କ୍ଷତ୍ରିୟ ଓ ବୈଶ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ଅବନତି ପାଆନ୍ତି । ଶୂଦ୍ରମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମନ୍ତ୍ରର ମୂଳ ହେଉଛି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ସହ ସଂଯୋଗ; କଳିରେ ଏହି ସଂଯୋଗ ଶୟନ, ଆସନ ଓ ଭୋଜନ ଦ୍ୱାରା ହୁଏ । ରାଜାମାନେ ଅଧିକାଂଶ ଶୂଦ୍ର ହୁଅନ୍ତି, ଅସ୍ତିକ ବିରୋଧୀ ମତ ଚଳିଥାଏ; ଅଞ୍ଚଳ ଧାରଣ କରିଥିବା, ଉପବୀତ ବିନା ଏବଂ ଖପର ଧାରଣ କରିଥିବା ଲୋକ ଦେଖାଯାନ୍ତି । ଅନ୍ୟେ ଦେବ ଉପବାସ ନେଇଥିବା, ଧର୍ମକୁ ବିଗାଡ଼ୁଥିବା, ଲିବାସ ପାଇଁ ତିଳକ ଧାରଣ କରୁଥିବା ଲୋକ ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାନ୍ତି । ଏଭଳି ଲୋକମାନେ କଳି ଯୁଗରେ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଅନ୍ତି; ସେତେବେଳେ ଶୂଦ୍ରମାନେ ଧର୍ମ ଓ ଅର୍ଥରେ ପାରଙ୍ଗତ ହୋଇ ବେଦ ଅଧ୍ୟୟନ କରନ୍ତି । ଶୂଦ୍ର ମୂଳ ରାଜାମାନେ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ କରିଥାଏ, ନାରୀ, ଶିଶୁ, ଗାଈ ହତ୍ୟା କରିଥାଏ, ଏବଂ ପ୍ରତିଏକ ଅନ୍ୟ ଅନ୍ୟକୁ ହତ୍ୟା କରନ୍ତି । ଏହିପରି ହିଂସା ମଧ୍ୟରେ ଲୋକେ ବଞ୍ଚିଥାଏ; ଦୁଃଖ ବେଶି, ଆୟୁ ଅଳ୍ପ, ଭୂମି ନଶ୍ୱର ଓ ରୋଗ ଅଧିକ ହୁଏ ।