ଏହି ଉତ୍କଳମୟ କଥାରେ, ଅନ୍ଧକାରକୁ ଦୂର କରିଥିବା, ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡିକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିଥିବା, ପ୍ରକୃତିରୁ ବଡ଼ ଏବଂ ସୂକ୍ଷ୍ମ, ଚିରଯୁବା, ନାରାୟଣ ନାମରେ ପରିଚିତ ମହାପୁରୁଷ ସ୍ୱୟଂ ସମସ୍ତ ପ୍ରକାଶ କରିବା ପାଇଁ ଆପଣାକୁ ପ୍ରକାଟ କଲେ। ସେ ନିଜ ଶରୀରରୁ ଚିନ୍ତା କରି, ବିଭିନ୍ନ ଜଗତ ତିଆରି କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରି, ପ୍ରଥମେ ଜଳ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ ଏବଂ ତାହାର ମଧ୍ୟରେ ନିଜ ମୀଁ ରଖିଲେ। ସେହି ମୀଁ ଏକ ବିଶାଳ ଏବଂ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ହେଲା, ସୁନା ଓ ଚାନ୍ଦି ପରି ଚମକୁଥିଲା, ଦଶ ହଜାର ସୂର୍ଯ୍ୟର ପ୍ରଭା ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଥିଲା, ଏହି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ହଜାର ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରହିଲା। ସେ ନିଜ ମହାପ୍ରଭା ଦ୍ୱାରା ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ସ୍ୱୟଂ ଜନ୍ମା, ନିଜ ଶକ୍ତି ଏବଂ ବ୍ୟାପ୍ତି ଦ୍ୱାରା ପୁନି ବିଷ୍ଣୁ ରୂପ ଧାରଣ କଲେ। ଏହି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଭିତରେ ପ୍ରଥମେ ପୂଣ୍ୟମୟ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଜନ୍ମିଲେ; ସେ ମୂଳ ଏବଂ ଆଦି ପ୍ରାଣୀ ଥିବାରୁ ବ୍ରହ୍ମା ହେଲେ, ଯିଏ ବେଦ ପାଠ କରନ୍ତି। ସେ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ଦୁଇ ଅର୍ଦ୍ଧ ରୁ ଦିବ୍ୟ ଏବଂ ପୃଥିବୀ ତିଆରି କଲେ, ସମସ୍ତ ଦିଶା ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ ଏବଂ ମଧ୍ୟରେ ନିତ୍ୟ ଆକାଶ ରଚନା କଲେ। ଏହି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡରୁ ନଦୀଗୁଡିକ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ପିତୃ ଏବଂ ମନୁମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ; ସେହି ଜଳରୁ ସାତ ମହାସାଗର ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ଲୁଣ, ଇକୁ ରସ, ମଦ ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ମୂଲ୍ୟବାନ ରତ୍ନ ରହିଛି। ସୃଷ୍ଟି କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରି, ପ୍ରଜାପତି ଦେବ, ମହାପ୍ରଭାରୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ—ମାର୍ତଣ୍ଡ—ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ। ସେ ମୃତ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡରୁ ଜନ୍ମିଥିବାରୁ ମାର୍ତଣ୍ଡ ନାମେ ପରିଚିତ; ଏହି ମହାତ୍ମାଙ୍କର ରୂପ ରଜୋଗୁଣରୁ ଗଠିତ, ଚାରି ମୁହଁ ଥିବା ବିଶ୍ୱର ପ୍ରପିତାମହ ହେଲେ। ଯିଏ ସମସ୍ତ ଜଗତ—ଦେବ, ଅସୁର ଏବଂ ମନୁଷ୍ୟ—କୁ ସୃଷ୍ଟି କରିଛନ୍ତି, ସେ ରଜୋଗୁଣର ମୂର୍ତ୍ତି ନାମେ ମହାପୁରୁଷ ମାନିବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ। ବିଶ୍ୱର ପ୍ରପିତାମହ କିପରି ଚାରି ମୁହଁ ରଖିଲେ ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମା, ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞ ମଧ୍ୟରୁ ସ୍ରେଷ୍ଠ, କିପରି ଜଗତ ସୃଷ୍ଟି କଲେ? ପ୍ରଥମେ, ଅମରମୟ ପ୍ରପିତାମହ ତପସ୍ୟା କଲେ; ତାପରେ ବେଦ ତାଙ୍କର ଅଙ୍ଗ, ଉପଅଂଗ, ଏବଂ କ୍ରମ ସହିତ ପ୍ରକାଶିତ ହେଲା। ସମସ୍ତ ପୁରାତନ ଶାସ୍ତ୍ରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ପ୍ରଥମ ବେଦ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସ୍ମୃତି ହେଲା; ସେହି ବେଦ ଶବ୍ଦର ରୂପରେ ଚିରଯୁବା, ପବିତ୍ର ଏବଂ ଶତ କୋଟି ଶ୍ଲୋକରେ ବିସ୍ତାରିତ। ପରେ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ମୁହଁରୁ ବେଦ, ମୀମାଂସା, ନ୍ୟାୟ ଏବଂ ବିଜ୍ଞାନ, ଏଠାରେ ଅଷ୍ଟପ୍ରକାର ଜ୍ଞାନ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ବେଦ ଅଧ୍ୟୟନରେ ନିମଗ୍ନ ଏବଂ ସନ୍ତାନ ଉତ୍ପାଦନ କୁ ଇଚ୍ଛା କରି, ବ୍ରହ୍ମା ପ୍ରଥମେ ମନରୁ ମନସ୍ପୁତ୍ର ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ, ଯେଉଁମାନେ ମନସ୍ପୁତ୍ର ନାମେ ପରିଚିତ। ପ୍ରଥମେ ମାରିଚି ଜନ୍ମିଲେ; ପରେ ଅତ୍ରି ଋଷି, ତାପରେ ଅଙ୍ଗିରାସ, ଏବଂ ପୁଲସ୍ତ୍ୟା ଆସିଲେ। ପରେ ପୁଲହା, ତାପରେ କ୍ରତୁ, ସେଠାରୁ ପ୍ରଚେତାସ ଏବଂ ପୁନି ବଶିଷ୍ଠା ଜନ୍ମିଲେ। ଭୃଗୁ ଏବଂ ନାରଦ ମଧ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ପୁତ୍ର ହେଲେ। ଏହିପରି, ବ୍ରହ୍ମା ଦଶ ଜଣ ମନସ୍ପୁତ୍ର ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ। ଏବେ ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ଶରୀରସ୍ପୁତ୍ର ନିର୍ବିକଳ୍ପ ସନ୍ତାନମାନେ ବିଷୟରେ କହିବି: ତାଙ୍କର ଦକ୍ଷ ଅଂଗୁଠିରୁ ପ୍ରଜାପତି ଦକ୍ଷ ଜନ୍ମିଲେ। ଛାତିରୁ ଧର୍ମ, ହୃଦୟରୁ କାମଦେବ, ଭୃକୁତି ମଧ୍ୟରୁ କ୍ରୋଧ, ତଳ ଅଂଗରୁ ଲୋଭ ଜନ୍ମିଲେ। ବୁଦ୍ଧିରୁ ମୋହ, ଅହଂକାରରୁ ଅଭିମାନ, ଗଳାରୁ ଆନନ୍ଦ, ଚକ୍ଷୁରୁ ମୃତ୍ୟୁ, ଏବଂ ହାତ ମଧ୍ୟରୁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ଏକ ପୁତ୍ର ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ଏହି ନଉ ପୁତ୍ର ଏବଂ ଦଶମ କନ୍ୟା ଅଙ୍ଗଜା ନାମେ ପରିଚିତ। ମୋହ ବୁଦ୍ଧିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଅହଂକାର ସ୍ମୃତି ହୁଏ; କ୍ରୋଧ ଏବଂ ବୁଦ୍ଧି—ଏହି ନାମର ଅର୍ଥ କଣ? ସତ୍ତ୍ୱ, ରଜସ୍ ଏବଂ ତମସ୍—ଏହି ତିନି ଗୁଣ; ତାଙ୍କର ସମତା ଅବସ୍ଥାକୁ ସୃଷ୍ଟିର ସ୍ୱଭାବ କୁହାଯାଏ। କିଛି ଏହାକୁ ପ୍ରଧାନ କୁହନ୍ତି, ଅନ୍ୟେ ଅବ୍ୟକ୍ତ କୁହନ୍ତି; ଏହି ଏକା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ସୃଷ୍ଟି ଏବଂ ବିକାଶ ହୁଏ। ଗୁଣର ବିକଳନରୁ ତିନି ଦେବ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ; ଏକ ରୂପ, ତିନି ଭାଗ: ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ ଏବଂ ମହେଶ୍ୱର। ପ୍ରଧାନର ବିକଳନରୁ ମହାତତ୍ତ୍ୱ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା; ଏହି ସଦା 'ମହା' ନାମେ ପରିଚିତ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଜଗତର ମୂଳ। ମହାତତ୍ତ୍ୱରୁ ଅହଂକାର ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ଯାହା ମନୁଷ୍ୟ ଭିତରେ ବୃଦ୍ଧି କରେ; ତାହାରୁ ପାଞ୍ଚ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ଯେଉଁମାନେ ବୁଦ୍ଧିର ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ଅଛନ୍ତି, ଏବଂ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଅନ୍ୟ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ଶ୍ରବଣ, ସ୍ପର୍ଶ, ଦୃଷ୍ଟି, ରସନା ଏବଂ ଘ୍ରାଣ; ପ୍ରସ୍ରାବଣ, ଉତ୍ପାଦନ, ହାତ, ପାଉଁ ଏବଂ ବାଣୀ—ଏହି ଦଶ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ। ଶବ୍ଦ, ସ୍ପର୍ଶ, ରୂପ, ରସ, ଘ୍ରାଣ; ପ୍ରସ୍ରାବଣ, ଉପଭୋଗ, ଗ୍ରହଣ, ଗତି, ଓ ଉଚ୍ଚାରଣ—ଏହି ଏହାର କ୍ରିୟା। ଏହାର ଏକାଦଶ ମନ, କର୍ମ ଏବଂ ବୁଦ୍ଧିର ଗୁଣରେ ଅନୁସୂତ; ସୂକ୍ଷ୍ମ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ତାହାର ଅଂଶ, ଏବଂ ବୁଦ୍ଧିଜନ ଏହାକୁ ତାଙ୍କର ରୂପ କୁହନ୍ତି। ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱ ଏହାରେ ବସିଥିବାରୁ, ଶରୀର ଏହି ନାମରେ ପରିଚିତ; ଏବଂ ଶରୀର ସହିତ ଏକତା ହେବାରୁ, ଜୀବକୁ 'ଶରୀରୀ' କୁହାଯାଏ। ସୃଷ୍ଟିର ଇଚ୍ଛାରେ ପ୍ରେରିତ ମନ ସୃଷ୍ଟି କରେ; ଶବ୍ଦର ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱରୁ ଆକାଶ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ଯାହା ଶବ୍ଦର ଗୁଣରେ ଅନୁସୂତ। ଆକାଶର ବିକଳନରୁ ବାୟୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ଯାହା ଶବ୍ଦ ଏବଂ ସ୍ପର୍ଶ ଗୁଣରେ ଅନୁସୂତ; ବାୟୁର ସ୍ପର୍ଶ ତତ୍ତ୍ୱରୁ ଅଗ୍ନି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ଅଗ୍ନିର ବିକଳନରୁ ତିନି ଗୁଣ—ଶବ୍ଦ, ସ୍ପର୍ଶ, ରୂପ—ରେ ଅଗ୍ନି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା; ଅଗ୍ନିର ବିକଳନରୁ ଜଳ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ଯାହା ଚାରି ଗୁଣରେ ଅନୁସୂତ। ରସ ତତ୍ତ୍ୱରୁ ଜଳ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ଯାହାର ମୁଖ୍ୟ ଗୁଣ ରସ; ଘ୍ରାଣ ତତ୍ତ୍ୱରୁ ପୃଥିବୀ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ଯାହା ପାଞ୍ଚ ଗୁଣରେ ଅନୁସୂତ। ପୃଥିବୀର ମୁଖ୍ୟ ଗୁଣ ଘ୍ରାଣ; ଏହି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ବୁଦ୍ଧି। ଏହି ସମସ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରକୃତିର ପ୍ରକାଶ ଏବଂ ପୁରୁଷ ଏହି ଜଗତର ଅନୁଭବ କରେ।