ଏହିପରି, ମହାମୁନିମାନେ ଯେଉଁ ବଳି ଏବଂ ହିଂସା ଦ୍ୱାରା କୃତ ଯଜ୍ଞକୁ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି ନାହିଁ । ତପସ୍ଵୀମାନେ ତ ନିଜ ସାମର୍ଥ୍ୟ ଅନୁଯାୟୀ ଉଳିଆ ଧାନ, ମୂଳ, ଫଳ, ଶାକ ଏବଂ ପାତ୍ରରେ ଜଳ ଦାନକୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମନେ କରନ୍ତି । ଏହିପରି ଦାନ ଦେଇ, ସେମାନେ ସ୍ୱର୍ଗ ଲୋକରେ ବିରାଜ କରନ୍ତି, ଏବଂ ଅହିଂସା, ଅଲୋଭ, ଦମ, ଭୂତମାନଙ୍କୁ କରୁଣା ଓ ଶାନ୍ତିରେ ନିଷ୍ଠିତ ହୁଅନ୍ତି । ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ, ତପସ୍ୟା, ଶୁଦ୍ଧି, ଦୟା, ଛମା, ଏବଂ ଧୃତି—ଏହି ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନ ଗୁଣଗୁଡ଼ିକ ହେଉଛି ଶାଶ୍ୱତ ଧର୍ମର ମୂଳ । ଯଜ୍ଞ ଉପଚାର ଓ ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ସଂପନ୍ନ ହୁଏ, ତପସ୍ଵୟା ସମତାର ରୂପ; ଯଜ୍ଞ ଦ୍ୱାରା ଦେବତାଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ, ତପସ୍ଵୟା ଦ୍ୱାରା ବିରାଜ ଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ । କିନ୍ତୁ କ୍ରିୟାର ତ୍ୟାଗ, ଅସଙ୍ଗତା, ପ୍ରକୃତିରେ ଲୟ ଓ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ମୋକ୍ଷ ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ; ଏହି ପାଞ୍ଚଟି ପଥ ମହାନ୍ତା ଦ୍ୱାରା କହାଯାଇଛି । ଏପରି, ପ୍ରାଚୀନ ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ଯୁଗରେ, ଯଜ୍ଞ ନେଇ ଋଷିମାନେ ଓ ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟରେ ବିପୁଳ ବିବାଦ ହେଲା । ତାପରେ ଋଷିମାନେ ଦେଖିଲେ ଯେ ଧର୍ମକୁ ଜୋରପୂର୍ବକ ଛିନି ନିଆଯାଇଛି, ଏବଂ ଭାସୁଙ୍କ ବାକ୍ୟକୁ ଅନଦେଖି କରି, ସେମାନେ ଯେଉଁପରି ଆସିଥିଲେ, ସେପରି ଚାଲିଗଲେ । ଋଷିମାନେ ଚାଲିଯିବା ପରେ, ଦେବତାମାନେ ଯଜ୍ଞ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ; ଏହି ବିଷୟ ଶୁଣାଯାଏ ଯେ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ କ୍ଷତ୍ରିୟ ରାଜାମାନେ, ଯେମାନେ ତପସ୍ଵୟାରେ ପାରଙ୍ଗତ, ସେମାନେ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ । ପ୍ରିୟବ୍ରତ, ଉତ୍ତାନପାଦ, ଧ୍ରୁବ, ମେଧାତିଥି, ଭାସୁ, ସୁଧାମା, ବିରଜା, ଶଂଖପାଦ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ରାଜାମାନେ ଏହିପରି କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିଲେ । ପ୍ରାଚୀନବର୍ହି, ପର୍ଜନ୍ୟ, ହବିର୍ଧାନ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ରାଜାମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି ତପସ୍ଵୟା ଦ୍ୱାରା ସ୍ୱର୍ଗ ଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥିଲେ । ଏମିତି ମହାତ୍ମା ରାଜର୍ଷିମାନଙ୍କର ଯଶ ଏହି ଭୂମଣ୍ଡଳରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ; ତେଣୁ ସର୍ବ ପ୍ରକାରରେ ତପସ୍ଵୟା, ଯଜ୍ଞଠାରୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ । ଏହି ସମସ୍ତ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡକୁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପ୍ରଥମେ ତପସ୍ଵୟା ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲେ; ତେଣୁ ଏହି ବିଶ୍ୱ କେବଳ ଯଜ୍ଞ ଦ୍ୱାରା ନୁହେଁ, ବରଂ ତପସ୍ଵୟା ହେଉଛି ସମସ୍ତର ମୂଳ । ଏପରି, ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ଯୁଗରେ ଯଜ୍ଞର ଆରମ୍ଭ ହେଲା; ସେଠାରୁ ଆଜି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି ଯଜ୍ଞ ଯୁଗ ସହିତ ଚାଲିଆସୁଛି । ଏବେ ମୁଁ ପୁଣି ଦ୍ୱାପର ଯୁଗର କ୍ରମ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି; ଯେତେବେଳେ ତ୍ରେତା ଶେଷ ହୁଏ, ଦ୍ୱାପର ଆରମ୍ଭ ହୁଏ । ଦ୍ୱାପର ଆରମ୍ଭରେ, ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସେଇ ସିଦ୍ଧି ଥାଏ, ଯାହା ତ୍ରେତାରେ ଥିଲା; କିନ୍ତୁ ଯୁଗ ପରିବର୍ତ୍ତନରେ ସେହି ସିଦ୍ଧି ହ୍ରାସ ପାଏ । ପରେ, ଲୋକମାନେ ପୁଣି ଦ୍ୱାପରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ଲୋଭ, ଧୃତି, ବ୍ୟବସାୟ, ଯୁଦ୍ଧ ଓ ଧର୍ମ ନେଇ ଅନିଶ୍ଚିତତା ଆସିଯାଏ । ଏହି ସମୟରେ ବର୍ଣ୍ଣ ବ୍ୟବସ୍ଥାର ନାଶ, କର୍ମର ବିପର୍ୟୟ, ଯାତ୍ରା, ହତ୍ୟା, କଠୋର ଦଣ୍ଡ, ଅହଂକାର, ଦମ୍ଭ, ଅସହନଶୀଳତା ଓ ବଳପ୍ରୟୋଗ ଦେଖାଯାଏ । ଦ୍ୱାପରରେ ରାଗ ଓ ତମ ଗୁଣ ପୁଣି ବଢ଼ିଯାଏ; କୃତ ଯୁଗରେ କେବଳ ଧର୍ମ ଥିଲା, ଅଧର୍ମ ନଥିଲା, କିନ୍ତୁ ତ୍ରେତାରୁ ଅଧର୍ମ ଆରମ୍ଭ ହେଲା । ଦ୍ୱାପରରେ ଅସ୍ପଷ୍ଟତା ବଢ଼ିଯାଏ, ଏବଂ କଳିରେ ଏହା ଶେଷ ହୁଏ; ଦ୍ୱାପରରେ ବର୍ଣ୍ଣ ଓ ଆଶ୍ରମର ଧର୍ମ ମିଶ୍ରିତ ହୁଏ । ସେଠି ଶ୍ରୁତି ଓ ସ୍ମୃତି ମଧ୍ୟରେ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ; ବେଦ ଓ ପାରମ୍ପରିକତା ବିଭକ୍ତ ହୁଏ, ଏବଂ ନିଶ୍ଚିତତା ମିଳେ ନାହିଁ । ଅସ୍ପଷ୍ଟତା ଓ ଅସମ୍ବିଧାନ ଦ୍ୱାରା, ଧର୍ମର ସ୍ୱରୂପ ଜଣାଯାଏ ନାହିଁ; ଯେତେବେଳେ ଧର୍ମର ସାର ଅବୁଝ ରହିଯାଏ, ମତଭେଦ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ । ଏହି ମତଭେଦ ଦ୍ୱାରା ଲୋକମାନେ ପରସ୍ପର ଭିନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି; ଏପରି ଦୃଷ୍ଟିଭେଦ ଦ୍ୱାରା ଏହି ସଂସାର ବିପର୍ଯ୍ୟସ୍ତ ହୁଏ । ଏକ ବେଦ, ଚାରି ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ; ଏହା ପୁନଃପୁନଃ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ହୁଏ ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦ୍ୱାପରରେ ଆୟୁ ଅନୁଯାୟୀ ବିଭାଜିତ ହୁଏ । ଏହି ବେଦ ଦ୍ୱାପର ଓ ଅନ୍ୟ ଯୁଗରେ ଚାରି ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ; ଋଷିପୁତ୍ରମାନେ ଦୃଷ୍ଟିଭେଦ ଦ୍ୱାରା ବେଦକୁ ପୁନି ବାଣ୍ଟିଦିଅନ୍ତି । ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଓ ଉଚ୍ଚାରଣ ଶୃଙ୍ଖଳା ଦ୍ୱାରା, ଏହି ମହାମୁନିମାନେ ଋକ୍, ଯଜୁଷ୍, ସାମ ଗ୍ରନ୍ଥଗୁଡ଼ିକୁ ସଂଗ୍ରହ କରନ୍ତି । ସାଧାରଣ ଓ ବିଶେଷ ଭେଦ, ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ସ୍ଥାନରେ ମତଭେଦ ଦ୍ୱାରା ବ୍ରାହ୍ମଣ, କଳ୍ପସୂତ୍ର, ଟିକା, ଓ ଶାଖା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ । କେତେକ ଲୋକ ଏହି ପଥ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି, ଅନ୍ୟେ ତାହାର ବିପକ୍ଷରେ ଯାନ୍ତି; ଦ୍ୱାପରରେ ଏହିପରି ବିଭିନ୍ନ ମତ ଏବଂ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ପ୍ରସ୍ଥାପିତ ହୁଏ । ପ୍ରଥମେ ଏକ ଆଧ୍ୱର୍ୟବ (ଯଜୁର୍ବେଦ) ଥିଲା; ପରେ ଏହା ଦୁଇଟି ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ ହେଲା । ବିରୁଦ୍ଧ ଅର୍ଥ ଓ ମତଭେଦ ଦ୍ୱାରା ଏହି ବହୁତ ଶାସ୍ତ୍ର ଉପସ୍ଥିତ ହେଲା । ଆଧ୍ୱର୍ୟବ ଅନେକ ପଠାଳି ଦ୍ୱାରା ଅଧିକ ଅସ୍ପଷ୍ଟ ହୁଏ; ଏହିପରି ଅଥର୍ବ ଓ ସାମ ସଂପ୍ରଦାୟ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କର ଭିନ୍ନତା ଓ ଅବନତି ଦ୍ୱାରା ବିଭକ୍ତ ହୁଏ । ଦ୍ୱାପରରେ ଅର୍ଥ ମତଭେଦ ଦ୍ୱାରା ଅସ୍ପଷ୍ଟ ହୁଏ; ଦ୍ୱାପର ଶେଷ ହେଲେ, ସେଇ ବେଦ କଳିରେ ନାଶ ପାଏ । ଏହି ଅସ୍ପଷ୍ଟତା ଦ୍ୱାରା, ଦ୍ୱାପରରେ ପୁଣି ଦୃଷ୍ଟିହାନି, ମୃତ୍ୟୁ, ରୋଗ ଓ ଦୁଃଖ ଅବିରତ ହୁଏ । ବାଣୀ, ମନ, କ୍ରିୟାର ଦୁଃଖ ଦ୍ୱାରା ବିରକ୍ତି ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ; ବିରକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଦୁଃଖ ମୁକ୍ତି ଉପରେ ଚିନ୍ତନ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ । ଏହି ଚିନ୍ତନ ଦ୍ୱାରା ବିରାଗ, ତାହାଠାରୁ ଦୋଷ ଜ୍ଞାନ, ଏବଂ ଦୋଷ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଜ୍ଞାନ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ । ଏହିପରି, ସେଇ ପ୍ରାଚୀନ ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ଅନ୍ତରାଳରେ, ପୃଥିବୀରେ ଦ୍ୱାପର ଯୁଗରେ ଜ୍ଞାନ ଗ୍ରନ୍ଥଗୁଡ଼ିକୁ ବିଧ୍ନ ଆସିଥିଲା । ଆୟୁର୍ବେଦ, ଉପାଙ୍ଗ, ଜ୍ୟୋତିଷ, ଅର୍ଥଶାସ୍ତ୍ର ଓ ନ୍ୟାୟ ଶାସ୍ତ୍ରର ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ । କଳ୍ପସୂତ୍ରର ମେଥଡ୍, ଭିନ୍ନ ଟିକା, ସ୍ମୃତି ଗ୍ରନ୍ଥର ବିଭାଗ ଓ ଅନ୍ୟ ଶାଖା ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ । ଦ୍ୱାପରରେ ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମତଭେଦ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ; ମନ, କ୍ରିୟା ଓ ବାଣୀ ଦ୍ୱାରା ଜୀବିକା ଅତ୍ୟନ୍ତ କଷ୍ଟ ସହିତ ଚାଲିଥାଏ ।