ଏକ ସମୟର କଥା, ବେଦ ଅନୁସାରେ ଯେତେବେଳେ ବିଶେଷ ଯଜ୍ଞ ବିଧି ଆୟୋଜିତ ହେଉଥିଲା, ସେଠାରେ ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦେବତାମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ତତ୍ତ୍ୱର ଦେବତା ଓ ଯଜ୍ଞର ଭାଗ ପାଆନ୍ତି, ସେମାନେ ସମ୍ମାନିତ ହେଉଥିଲେ। ପଞ୍ଚ ଭୂତ ଉପରେ ଅଧିକାର ଥିବା ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ସେଠାରେ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ। ଯେତେବେଳେ ଅଧ୍ୱର୍ୟୁ ପ୍ରହରିମାନେ ଯଜ୍ଞ ଆରମ୍ଭର ସଙ୍କେତ ଦେଲେ, ସେଠାରେ ମୁନିମାନେ ଉଠିଲେ। ସେମାନେ ଦୁଃଖିତ ପଶୁମାନଙ୍କୁ ଦେଖି, ବିଶ୍ଵଭୁକ୍ଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ: "ତୁମର ଏହି ଯଜ୍ଞର ନିୟମ କ'ଣ?" ତାଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ମିଳିଲା: "ଏଠାରେ ଅଧର୍ମ ବେଶି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହୋଇଯାଇଛି; ତୁମେ ଧର୍ମ ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଥିବା ବେଳେ ଏଠାରେ ହିଂସା ହେଉଛି। ପଶୁବଳି ପାଇଁ ଏହି ନୂତନ ନିୟମ ତୁମର ଯଜ୍ଞକୁ କ୍ରୂର କରିଦେଇଛି, ହେ ଦେବମାନ୍ୟ!" "ତୁମେ ପଶୁମାନେ ଦ୍ୱାରା ଯେଉଁ ଅଧର୍ମ ଆରମ୍ଭ କରିଛ, ତାହା ଧର୍ମକୁ ନଷ୍ଟ କରୁଛି। ଏହା ଧର୍ମ ନୁହେଁ, ଏହା ଅଧର୍ମ; କାରଣ ହିଂସା କେବେ ଧର୍ମ ହୁଏନାହିଁ। ଯଦି ଚାହାଁ, ତେବେ ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁଯାୟୀ ଧର୍ମ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କର।" "ନିୟମିତ ଭାବେ, ନିର୍ମଳ ଚିତ୍ତରେ, ଦୋଷ ଛାଡ଼ି ଓ ଯଜ୍ଞବୀଜ ସହିତ ଯଦି ଯଜ୍ଞ କରାଯିବ, ତେବେ ତିନି ପୁରୁଷାର୍ଥ କେବେ କମିଯିବ ନାହିଁ।" "ଏହି ମହାୟଜ୍ଞ, ହେ ଇନ୍ଦ୍ର, ପ୍ରାଚୀନକାଳରେ ସ୍ୱୟଂଭୂଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୋଇଥିଲା। ଯେତେବେଳେ ତତ୍ତ୍ୱଜ୍ଞାନୀ ଋଷିମାନେ ବିଶ୍ଵଭୁକ୍ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଏପରି କହିଲେ, ସେ ଗର୍ବ ଓ ମୋହରେ ଏହା ଗ୍ରହଣ କଲେ ନାହିଁ।" ଏହି ଭଳି ଅନ୍ତର୍ଦ୍ୱନ୍ଦ ଅନେକ ଦେବତା, ମହାର୍ଷି, ଚରାଚର ଜୀବମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଉଦ୍ଭବ ହେଲା—କାହାକୁ ଯଜ୍ଞ ଦିଆଯିବ ତାହା ନେଇ। ଏହି ବିବାଦରେ ଅତିଶୟ ପୀଡିତ ଏବଂ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ମୁନିମାନେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ସହିତ ନେଇ ଆକାଶରେ ଚଳିଥିବା ବସୁଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ ଓ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ: "ହେ ପ୍ରଜ୍ଞାବାନ, ତୁମେ ଯଜ୍ଞ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଦେଖିଛ; ହେ ରାଜନ, ଉତ୍ତାନପାଦର ବଂଶଜ, ଆମ ସନ୍ଦେହ ଦୂର କର।" ବସୁ ଏହି ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ଶକ୍ତି-ଦୁର୍ବଳତା ଭାବିଲେ ନାହିଁ, ବେଦ ଶ୍ରୁତିକୁ ସ୍ମରଣ କରି, ଯଜ୍ଞର ସାର ଉପରେ କଥା ହେଲେ। "ଯଜ୍ଞ ସେଇଁ ଦିଆଯିବା ଉଚିତ, ଯେଉଁମାନେ ନିୟମିତ ଭାବେ ଆଣାଯାଇଛନ୍ତି, ଶୁଦ୍ଧ ପଶୁ, କିମ୍ବା ମୂଳ ଓ ଫଳ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ।" "ମୋ ଧାରଣା, ଯଜ୍ଞର ସ୍ୱଭାବ ହିଁସାପୂର୍ଣ୍ଣ; ଏହି ଭଳି, ମୁନିମାନେ ରଚିଥିବା ମନ୍ତ୍ରମାନେ ମଧ୍ୟ ହିଁସାର ଚିହ୍ନ ଧାରଣ କରନ୍ତି।" "ଯେଉଁମାନେ ତାରା ଓ ଅନ୍ୟ ଚିହ୍ନ ଦେଖନ୍ତି, ଦୀର୍ଘ ତପସ୍ୟା କରିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଏହାକୁ ମାନ୍ୟତା ଦେଇଛନ୍ତି; ତେଣୁ ଏହି ନିୟମ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ।" "ଯଦି ତୁମ ନିଜ ମନ୍ତ୍ର ଶବ୍ଦକୁ ପ୍ରମାଣ ମାନ, ତେବେ ତାହା ଅନୁଯାୟୀ ଯଜ୍ଞ ଚାଲିବ; ନାହିଁହେଲେ, ଏହି ଶବ୍ଦ ଅସତ୍ୟ ହେବ।" ଏପରି ଉତ୍ତର ପାଇଁ, ମୁନିମାନେ ଦୃଢ଼ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେଲେ; ଯାହା ଅନିବାର୍ଯ୍ୟ, ତାହା ଦେଖି ସେମାନେ ବସୁଙ୍କୁ ଶାପ ଦେଲେ। ଏହିପରି ଶାପ ଲାଗିବା ସହିତ, ବସୁ ତଳ ଲୋକକୁ ଚଳିଗଲେ; ଆକାଶରେ ଚଳିଥିବା ସେ, ବିଚାରକ ଭାବେ ପାତାଳରେ ବସିଲେ। ଏହିପରି ଉଚ୍ଚ ଥିବା ବସୁ, ଏହି ଉତ୍ତର ଦେଇ, ଧର୍ମ ସନ୍ଦେହର ସମାଧାନକାରୀ ହେଲେ। ଏହିଠାରୁ ଜଣାଯାଏ, ଏକା ମନେ ଅପାର ଜ୍ଞାନ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଧର୍ମର କଠିନ ଓ ସୂକ୍ଷ୍ମ ପଥ ଅନେକ ଧାରାର; ଏକା ଅନୁଭବ ଦ୍ୱାରା ସ୍ପଷ୍ଟ କୁହିହେବ ନାହିଁ। ଏହିପରି, କେବଳ ମନୁ, ଯେଉଁମାନେ ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଛନ୍ତି, ଦେବ ଓ ଋଷିମାନଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନରେ ରଖି ଧର୍ମ ନିଶ୍ଚିତ କରିପାରିବେ। ଏହିପରି, ମୁନିମାନେ ପ୍ରାଚୀନକାଳରେ କହିଛନ୍ତି ଯେ, ଯଜ୍ଞରେ ହିଁସା ହେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ହଜାର ହଜାର ମହାର୍ଷି ନିଜ ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଛନ୍ତି। ଏହିପରି, ମହାର୍ଷିମାନେ ହିଁସାପୂର୍ଣ୍ଣ ଯଜ୍ଞକୁ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି ନାହିଁ; ତପସ୍ଵୀମାନେ ଚୁଇଁ ଧାନ, ମୂଳ, ଫଳ, ଶାକ ଓ ପାତ୍ରରେ ଜଳକୁ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି। ଏହି ଭଳି ଦାନ କରି, ସେମାନେ ସ୍ୱର୍ଗରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୁଅନ୍ତି; ଅହିଂସା, ଅଲୋଭ, ଦମ, ଭୂତଦୟା ଓ ଶାନ୍ତି ଧର୍ମର ମୂଳ। ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ, ତପସ୍ୟା, ଶୁଚିତା, କରୁଣା, କ୍ଷମା ଓ ଧୃତି—ଏହି ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନ ମୂଳ ଅମୃତ ଧର୍ମର। ଯଜ୍ଞ ହେଉଛି ଦ୍ରବ୍ୟ ଓ ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା, ତପସ୍ୟା ସମତାର ରୂପ; ଯଜ୍ଞ ଦ୍ୱାରା ଦେବତାକୁ ଓ ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ବିରାଜ୍ ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରାଯାଏ। କର୍ମ ତ୍ୟାଗ, ବିରାଗ, ପ୍ରକୃତିରେ ଲୟ ଓ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ମୁକ୍ତି ଲାଭ ହୁଏ; ଏହି ପାଞ୍ଚ ପଥ ଉଲ୍ଲେଖିତ। ଏପରି, ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ଯୁଗରେ ଯଜ୍ଞ କରିବା ବିଷୟରେ ମହାର୍ଷି ଓ ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟରେ ମହା ବିବାଦ ହେଲା। ତାପରେ, ଧର୍ମ ଜବରଦସ୍ତି ଅପହୃତ ଦେଖି ଓ ବସୁଙ୍କ ଶବ୍ଦକୁ ଅନଦେଖା କରି, ଋଷିମାନେ ଯେପରି ଆସିଥିଲେ, ସେପରି ଚାଲିଗଲେ। ଋଷିମାନଙ୍କ ବିଦାୟ ପରେ, ଦେବମାନେ ଯଜ୍ଞ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ; ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ଷତ୍ରିୟ ଭଳି ରାଜାମାନେ ତପସ୍ୟାରେ କୁଶଳ ଥିଲେ। ପ୍ରିୟବ୍ରତ, ଉତ୍ତାନପାଦ, ଧ୍ରୁବ, ମେଧାତିଥି, ବସୁ, ସୁଧାମା, ବିରଜା, ଶଂଖପାଦ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ରାଜାମାନେ ଏହିପରି ଥିଲେ। ପ୍ରାଚୀନବର୍ହି, ପର୍ଜନ୍ୟ, ହବିର୍ଧାନ ଓ ଅନ୍ୟ ରାଜାମାନେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କର ତପସ୍ୟାରେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଲାଭ କରିଥିଲେ। ଏହି ମହାନ ଆତ୍ମା ରାଜର୍ଷିମାନେ ଯେଉଁମାନେ ଖ୍ୟାତିରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ, ସେମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରମାଣିତ ହେଉଛି—ତପସ୍ୟା ସବୁଠୁ ଉତ୍ତମ, ଯଜ୍ଞ ଠାରୁ ଉପରେ। ଏହି ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥିଲା; ତେଣୁ ଯଜ୍ଞ ଦ୍ୱାରା ଏହାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରାଯାଏ ନାହିଁ, କାରଣ ତପସ୍ୟା ସମସ୍ତ ର ମୂଳ। ଏପରି, ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ଯୁଗରେ ଯଜ୍ଞ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା; ସେଠାରୁ ଏହି ଯଜ୍ଞ ଯୁଗ ଅନୁଯାୟୀ ଚାଲିଆସିଛି। ଏବେ ମୁଁ ପୁନି ଦ୍ୱାପର ଯୁଗର କ୍ରମ ଏବଂ ଚରିତ୍ର ବିବରଣା କରିବି; ଯେତେବେଳେ ତ୍ରେତା ଶେଷ ହୁଏ, ଦ୍ୱାପର ଆସିଥାଏ। ଦ୍ୱାପର ଆରମ୍ଭରେ ଲୋକମାନଙ୍କ ସଫଳତା ତ୍ରେତା ଯୁଗ ଭଳି ଥାଏ; ଯେତେବେଳେ ସେଠା ଶେଷ ହୁଏ, ସଫଳତା ହାରାଯାଏ।