ତ୍ରେତାଯୁଗର ସ୍ୱଭାବ ଅନୁଯାୟୀ, ଏହା ଏକ ପାଦ ଅର୍ଥାତ୍ ଅନ୍ଶେ ତମସା ଅବସ୍ଥାରେ ଚାଲୁଥିଲା, ଏବଂ ତାହାର ନିଜସ୍ୱ ଗୁଣରେ ଏକ ଅଂଶ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ସ୍ଥିତ ଥିଲା। ଏହି ସମୟରେ, ତ୍ରେତାଯୁଗ ଆରମ୍ଭ ହେବା ସହିତ ବଳିଦାନ କିପରି ଆରମ୍ଭ ହେଲା, ପୂର୍ବ ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ସୃଷ୍ଟିରେ ଯେପରି ହେଇଥିଲା, ତାହା ସୂତଙ୍କୁ ପଚାରାଯାଇଥିଲା। ଯେତେବେଳେ ସନ୍ଧିକାଳ ଏବଂ କୃତୟୁଗ ସମାପ୍ତ ହେଲା, ସମୟ ନାମକ ଯୁଗ ଆରମ୍ଭ ହେଲା, ସେହିବେଳେ ତ୍ରେତାଯୁଗ ପ୍ରବେଶ କଲା। ଉଦ୍ଭିଦ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେବାରୁ, ବର୍ଷା ପ୍ରାରମ୍ଭ ହେବାରୁ, ଗ୍ରାମ ଓ ନଗରରେ ଜୀବିକା ନିର୍ମିତ ହେଲା। ଏହା ସହିତ, ବର୍ଣ୍ଣାଶ୍ରମ ବ୍ୟବସ୍ଥା ସ୍ଥାପିତ ହେଲା, ମନ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ ପୁନଃ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ କରାଗଲା, ଏବଂ ବଳିଦାନ ପ୍ରଥା ଆରମ୍ଭ ହେଲା। ଏହିବେଳେ, ବିଶ୍ୱଭୁକ୍ ଇନ୍ଦ୍ର ଏଠି ଏବଂ ପରଲୋକର କାର୍ଯ୍ୟରେ ମନ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ ଅନୁଷ୍ଠାନରେ ବ୍ୟବହାର କରି, ବଳିଦାନକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ସମସ୍ତ ଆବଶ୍ୟକ ବ୍ୟବସ୍ଥା ସହିତ, ଦେବତାମାନେ ଏକଠା ହେଲେ, ଏବଂ ବଡ଼ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞରେ ମହାର୍ଷିମାନେ ମିଳିଲେ। ବଳିଦାନ ଆରମ୍ଭ ହେବା ସମୟରେ, ଋତ୍ବିଜ୍ମାନେ ନିଜ ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ, ନିଜ-ନିଜ ଦେବତାଙ୍କ ପାଇଁ ବିଭିନ୍ନ ଦ୍ରବ୍ୟ ହୋମ କରାଯାଇଲା। ଦେବତାମାନେ ଆସିଥିଲେ, ସାମବେଦୀୟ ଗାୟକମାନେ ମଧୁର ସ୍ୱରରେ ଗାଇଥିଲେ, ଶୀଘ୍ର ଅଧ୍ଵର୍ୟୁ ପୁରୋହିତମାନେ କ୍ରିୟାରେ ବ୍ୟସ୍ତ ଥିଲେ। ମଧ୍ୟ ବଳି ନିୟୋଜିତ ହେଲା, ଏବଂ ପଶୁମାନେ ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ ନିୟୋଜିତ ହେଲେ, ବଳିଦାନ ଭୋଗ କରୁଥିବା ଦେବତାମାନେ ଡାକିଅନ୍ତୁ ହେଲେ। ସେଇ ସମୟରେ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟର ଗୁଣ ଅନୁଯାୟୀ ଓ ବଳି ଭୋଗ କରୁଥିବା ଦେବତାମାନେ ଉପାସ୍ୟ ହେଲେ; ପଞ୍ଚଭୂତ ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ। ଅଧ୍ଵର୍ୟୁ ପୁରୋହିତଙ୍କ ସଙ୍କେତରେ ଋଷିମାନେ ଉଠିଲେ, ଏବଂ ପୀଡିତ ପଶୁମାନେ ଦେଖି ବିଶ୍ୱଭୁକ୍ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ—“ତୁମର ବଳିଦାନର ନିୟମ କ’ଣ?” ତେବେ କହିଲେ: “ଏଠାରେ ଅଧର୍ମ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଧର୍ମ ପ୍ରାପ୍ତିରେ ତୁମର ଇଚ୍ଛା ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ ହିଂସା ହେଉଛି। ଏହି ନୂତନ ପଶୁବଳି ନିୟମ ତୁମର ବଳିଦାନରେ ଭୟଙ୍କର। ଏହା ଧର୍ମ ନୁହେଁ; ହିଂସା କେବେ ଧର୍ମ ନୁହେଁ। ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁଯାୟୀ ଧର୍ମ ସ୍ଥାପନ କର।" "ଯେଉଁ ବଳି ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ, ନିର୍ମଳ ଓ ଦୋଷ ରହିତ ଭାବେ, ଏବଂ ବଳିର ବୀଜ ସହିତ କରାଯାଏ, ସେଉଁଥିରେ ତିନି ପୁରୁଷାର୍ଥ କ୍ଷୟ ହୁଏ ନାହିଁ। ଏହି ମହାବଳିଦାନ ପୂର୍ବକାଳରେ ସ୍ୱୟମ୍ଭୂ ଦ୍ୱାରା ସ୍ଥାପିତ।" ଏପରି ତତ୍ତ୍ୱବିତ୍ ଋଷିମାନେ କହିଲେ, କିନ୍ତୁ ବିଶ୍ୱଭୁକ୍ ଇନ୍ଦ୍ର ଗର୍ବ ଏବଂ ମୋହରେ ଏହା ଗ୍ରହଣ କଲେ ନାହିଁ। ଏହି ନିମିତ୍ତରେ ଦେବତାମାନେ ଓ ମହାର୍ଷିମାନେ, ଚରାଚର ସମସ୍ତେ, କାହାକୁ ବଳିଦାନ ଦିଆଯିବ ଏନେଇ ବଡ଼ ବିବାଦ କଲେ। ଏହି ବିବାଦରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ଷୁବ୍ଧ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ମହାର୍ଷିମାନେ ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ର, ଆକାଶେ ଚଳିଥିବା ବସୁଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ ଏବଂ ପଚାରିଲେ: "ହେ ବୁଦ୍ଧିମାନ, ତୁମେ ବଳିଦାନର ବିଧି ଦେଖିଛ, ଉତ୍ତାନପାଦ ଗୋତ୍ରୀୟ ରାଜା, ଆମ ସନ୍ଦେହ ଦୂର କର।" ବସୁ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଶକ୍ତି କିମ୍ବା ଦୁର୍ବଳତା ଚିନ୍ତା କଲେ ନାହିଁ; ବେଦ ଶାସ୍ତ୍ରକୁ ସ୍ମରଣ କରି, ବଳିଦାନର ସାର କଥା କହିଲେ: "ଯେଉଁମାନେ ନିୟମିତ ଭାବେ ଆଣାଯାଇଛନ୍ତି, ଶୁଦ୍ଧ ପଶୁ, କିମ୍ବା ମୂଳ ଓ ଫଳ ଦ୍ୱାରା ବଳିଦାନ ହେବା ଉଚିତ। ବଳିଦାନର ମୂଳ ସ୍ୱଭାବ ହିଂସା—ଏହି ମୋର ପୁରାତନ ଅନୁଭବ; ଏହିପରି ମନ୍ତ୍ରମାନେ ମଧ୍ୟ ହିଂସାର ଚିହ୍ନ ଧାରଣ କରେ। ତାରା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଚିହ୍ନ ଅନୁସାରେ ଦୀର୍ଘ ତପସ୍ୟା କରୁଥିବା ମହାନୁଭାବମାନେ ଏହିକୁ ପ୍ରମାଣ ମାନିଛନ୍ତି—ତେଣୁ ଏହିକୁ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ।" "ଯଦି ତୁମେ ନିଜ ମନ୍ତ୍ରକୁ ପ୍ରମାଣ ମାନ, ତେବେ ଏହି ଅନୁଯାୟୀ ବଳିଦାନ ହେଉ; ନାହିଁ ହେଲେ, ଏହା ଅସତ୍ୟ ହେବ।" ଏପରି ଉତ୍ତର ପାଇ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଦୃଢ଼ ସଙ୍କଳ୍ପ କଲେ, ଏବଂ ଅନିବାର୍ୟ ଯାହା ଘଟିବା ଥିଲା ଦେଖି, ବସୁଙ୍କୁ ଶାପ ଦେଇଦେଲେ। ଏହି ଭାବେ ଶାପ ପାଇଁ ସେ ରାଜା ପାତାଳକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ; ଆକାଶରେ ଚଳିଥିବା ବସୁ, ଏବେ ପାତାଳରେ ବାସ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ପୃଥିବୀରେ ଚଳିଥିବା ବସୁ, ଏହି କଥାର ଫଳରେ ଏହି ପରି ହେଲେ; ସେ ବସୁ ଏବେ ଧର୍ମ ସନ୍ଦେହର ସମାଧାନକାରୀ ହେଲେ। ଏହି ନିମିତ୍ତରେ, କେବଳ ଏକ ବ୍ୟକ୍ତି, ଯେତେବେଳେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଜ୍ଞାନୀ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଧର୍ମର ସୂକ୍ଷ୍ମ ଏବଂ କଠିନ ମାର୍ଗ ଅନେକ ଧାରା ଥିବାରୁ, ସନ୍ଦେହ ଘୋଷଣା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଏହି ନିମିତ୍ତରେ, ମନୁ ସ୍ୱୟମ୍ଭୂବରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା, ଦେବତା ଓ ଋଷିମାନେ ଗ୍ରହଣ କରିଥିବା ବ୍ୟତୀତ କେହି ଧର୍ମକୁ ନିଶ୍ଚିତ କରିପାରିବେ ନାହିଁ। ଏହିପରି, ପୁରାତନ କାଳର ଋଷିମାନେ କହିଛନ୍ତି, ବଳିଦାନରେ ହିଂସା ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ହଜାର ହଜାର ମହାର୍ଷି ତାଙ୍କର ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ସ୍ୱର୍ଗ ପ୍ରାପ୍ତି କରିଛନ୍ତି। ସେହିପରି, ମହାର୍ଷିମାନେ ହିଂସାମୂଳକ ବଳିଦାନର ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି ନାହିଁ; ତ୍ୟାଗୀମାନେ ଶାକ, ମୂଳ, ଫଳ, ଶାକ୍ୟ ଓ ପାତ୍ରରେ ପାଣୀକୁ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି। ଏହି ଦାନ ନିଜ ଶକ୍ତି ଅନୁଯାୟୀ ଦେଇ, ସେମାନେ ସ୍ୱର୍ଗରେ ବସିଥାନ୍ତି; ଅହିଂସା, ଅଲୋଭ, ସଂୟମ, ପ୍ରାଣୀମାନେ ପ୍ରତି କରୁଣା, ଶାନ୍ତି ଏହିମାନେ ତାଙ୍କର ଧର୍ମ। ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ, ତପସ୍ୟା, ପବିତ୍ରତା, କରୁଣା, କ୍ଷମା ଓ ଧୃତି—ଏହିମାନେ ଶାଶ୍ୱତ ଧର୍ମର ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନ ମୂଳ। ବଳି ଦ୍ରବ୍ୟ ଓ ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ଵାରା ଯଜ୍ଞ, ତପସ୍ୟା ସମତାର ରୂପ; ବଳିଦାନ ଦ୍ଵାରା ଦେବତା ପ୍ରାପ୍ତି, ତପସ୍ୟା ଦ୍ଵାରା ବିରାଜ୍ୟ ଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ। କ୍ରିୟାର ତ୍ୟାଗ, ବିରାଗ, ପ୍ରକୃତିରେ ଲୟ ଏବଂ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ଵାରା ମୋକ୍ଷ ପ୍ରାପ୍ତି—ଏହି ପାଞ୍ଚ ମାର୍ଗ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଇଛି। ଏହିପରି, ପୂର୍ବ ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ଯୁଗରେ, ଋଷିମାନେ ଓ ଦେବତାମାନେ ବଳିଦାନ ପ୍ରଥା ଉପରେ ବଡ଼ ବିବାଦ କରିଥିଲେ। ଧର୍ମ ଦମିତ ହୋଇଗଲା ବୋଲି ଦେଖି, ଋଷିମାନେ ବସୁଙ୍କ କଥା ଅଗ୍ରାହ୍ୟ କରି, ଯେପରି ଆସିଥିଲେ, ସେପରି ଚାଲିଗଲେ।