ଏହି କଥାରେ ରାଜାଙ୍କର ଜୀବନ ଓ ତାଙ୍କର ଶାସନ ରୂପରେ ବିବେକ, ଧନ, ଧର୍ମ, କାମ, କୀର୍ତି ଓ ବିଜୟ ସମାନ ଭାବେ ଲାଭ କରାଯାଏ, ଯଦି ମଧ୍ୟରେ କୌଣସି ଦ୍ୱନ୍ଦ ନଥାଏ। ଏହି ରାଜାମାନେ ସ୍ଵାମୀତ୍ୱ, ଶକ୍ତି, ଗ୍ୟାନ ଓ ତପସ୍ୟାରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହୋଇ, ମହାର୍ଷିମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଅତିକ୍ରମ କରିଥାନ୍ତି। ତାଙ୍କର ଶକ୍ତିରେ ଦାନବ ଓ ମାନବ ଦୁଇଁକୁ ଅଜୟ କରିଥାନ୍ତି; ତାଙ୍କର ଶରୀର ଚିହ୍ନ ମାନବ ଆକୃତିରେ ହୁଏ। ତାଙ୍କର କେଶ ଫୋରହେଡରେ ଥାଏ, ଜିହ୍ବା ପବିତ୍ର, ଗା ଶ୍ୟାମ, ଚାରିଟି ଦାନ୍ତ, ଉତ୍ତମ ବଂଶର, ଏବଂ ଶକ୍ତି ଉପରକୁ ବହିଥାଏ। ଏହି ରାଜାମାନଙ୍କର ଭୁଜା ଗୁଡ଼ି ଗୁଡ଼ି କଣ୍ଠ ଯାଏ, ହାତ ପାନପତ୍ର ଭଳି, ବୃଷଭ ଭଳି ଆକୃତି, ଛାତି ଓ ଶରୀର ମାପିତ, ଶିଂହ ଭଳି କାନ୍ଧ। ତାଙ୍କର ପାଦରେ ଚକ୍ର ଓ ମାଛର ଚିହ୍ନ, ହାତରେ ଶଂଖ ଓ ପଦ୍ମର ଚିହ୍ନ ରହିଥାଏ। ଏହି ରାଜାମାନେ ପଚାସ ହଜାର ବର୍ଷ ଜୀବନ କରନ୍ତି, ବୃଦ୍ଧାପ୍ୟ ଓ ରୋଗ ରହିଥାଏନି। ଚାରି ଜଗତ୍ର ଚକ୍ରବର୍ତୀ ରାଜାମାନଙ୍କର ଚଳାଚଳ ନିର୍ବିଘ୍ନ: ଆକାଶ, ସାଗର, ପାତାଳ ଓ ପାହାଡ଼ରେ ତାଙ୍କର ଗମନ ଅଟୁଟ। ତ୍ରେତା ଯୁଗରେ ଯଜ୍ଞ, ଦାନ, ତପସ୍ୟା ଓ ସତ୍ୟ ଧର୍ମ ରୂପେ ସ୍ୱୀକୃତ; ଏହି ଯୁଗରେ ବର୍ଗ ଓ ଆଶ୍ରମ ଅନୁସାରେ ଧର୍ମ କାର୍ଯ୍ୟ ହୁଏ, ଏବଂ ଶାସନ ଏବଂ ଦଣ୍ଡ ନିୟମ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ଲୋକମାନେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଆନନ୍ଦିତ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ରୋଗ ରହିଥାଏନି ଓ ମନ ଶାନ୍ତିତ। ତ୍ରେତା ଯୁଗରେ ଚାରିଟି ବେଦ ଅଛି, ଏବଂ ଲୋକମାନେ ତିନି ହଜାର ବର୍ଷ ଜୀବନ କରନ୍ତି। ପୁତ୍ର ଓ ପୁତ୍ରସନ୍ତାନ ଦେଇ ଚାରିପାଖରେ ରହି, ସମୟ ଅନୁସାରେ ମୃତ୍ୟୁ ହୁଏ। ଏହି ଯୁଗର ଅବସ୍ଥା ଏଭଳି; ଏବେ ତ୍ରେତା ଯୁଗର ଗଣନା ଶୁଣ। ତ୍ରେତା ଯୁଗର ସ୍ଵଭାବରେ ଏହା ଏକ ପଦ ଅବସାନ ଅବସ୍ଥାରେ ଚାଲିଥାଏ; ଏବଂ ଏହାର ଏକ ଅଂଶ ନିଜ ସ୍ଵଭାବରେ ଅବସ୍ଥିତ ରହିଥାଏ। ତ୍ରେତା ଯୁଗ ଆରମ୍ଭରେ କିପରି ଯଜ୍ଞ ପ୍ରଚଳିତ ହେଲା? ପ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ସୃଷ୍ଟିରେ ଯେପରି ଥିଲା, ଏହା ବିସ୍ତାର କରିବାକୁ ଅନୁରୋଧ ହେଲା। ଯେତେବେଳେ ସଂଧିକାଳ ଓ କୃତ ଯୁଗ ଅନ୍ତ ହେଲା, ଏବଂ ସମୟ ଆରମ୍ଭ ହେଲା, ତେବେ ତ୍ରେତା ଯୁଗ ଆସିଲା। ଗଛଗୁଡ଼ି ଉଦ୍ଭୂତ ହେଲା, ବର୍ଷା ଆରମ୍ଭ ହେଲା, ଗ୍ରାମ ଓ ନଗରରେ ଜୀବିକା ନିର୍ମିତ ହେଲା। ବର୍ଗ ଓ ଆଶ୍ରମ ର ନିୟମ ସ୍ଥାପନ କରି, ମନ୍ତ୍ର ଆରମ୍ଭ କରି, ଯଜ୍ଞ କିପରି ଆରମ୍ଭ ହେଲା? ଏହି ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ଦେବାକୁ ସୂତ ଆରମ୍ଭ କଲେ। କ୍ରିୟା ଓ ପରଲୋକ ଦୁଇଁରେ ମନ୍ତ୍ର ଲାଗି ଦେଇ, ବିଶ୍ଵଭୁକ୍ ଇନ୍ଦ୍ର ଯଜ୍ଞ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ଦେବମାନେ ସହିତ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ, ସମସ୍ତ ଉପକରଣ ନିୟମିତ କରି, ତାଙ୍କର ବ୍ରହ୍ମା ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞରେ ମହାର୍ଷିମାନେ ଆସିଲେ। ଯଜ୍ଞ ଆରମ୍ଭରେ ଅଧ୍ଵର୍ୟୁ ପୁରୋହିତମାନେ ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ; ବିଭିନ୍ନ ହୋମ ଦେବତାଙ୍କ ପାଇଁ ଅର୍ପଣ ହେଲା। ଦେବମାନେ ଆସିଲେ, ସାମ ଗାୟକମାନେ ମଧୁର ଗୀତ ଗାଇଲେ, ତେଜସ୍ୱୀ ଅଧ୍ଵର୍ୟୁ ପୁରୋହିତମାନେ ଚଳାଚଳ କଲେ। ମଧ୍ୟ ହୋମ ଓ ପଶୁ ଦେବତାଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ ହେଲା, ଦେବମାନେ ଯଜ୍ଞ ଭାଗ ଗ୍ରହଣ କଲେ। ଏହି ଦେବମାନେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ରୂପ ଓ ଯଜ୍ଞ ଭାଗ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି; ତାଙ୍କୁ ପୂଜା ହେଲା, ଏବଂ ପଞ୍ଚଭୂତ ଦେବତାମାନେ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ। ଅଧ୍ଵର୍ୟୁ ପୁରୋହିତ ଚିହ୍ନ ଦେଲେ, ମହାର୍ଷିମାନେ ଉଠିଲେ; ପଶୁମାନେ ଦୁଃଖିତ ଦେଖି, ବିଶ୍ଵଭୁକ୍ ଇନ୍ଦ୍ରକୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ: "ତୁମର ଯଜ୍ଞର ନିୟମ କ'ଣ?" "ଏଠାରେ ଅଧର୍ମ ଶକ୍ତିଶାଳୀ; ତୁମ ଧର୍ମ ଇଚ୍ଛାରେ ହିଂସା ହେଉଛି। ଏହି ନବିନ ପଶୁ-ଯଜ୍ଞ ନିୟମ ତୁମ ଯଜ୍ଞରେ କ୍ରୂର।" "ତୁମେ ପଶୁ ଦ୍ୱାରା ଅଧର୍ମ ଆରମ୍ଭ କରିଛ; ଏହା ଧର୍ମ ନୁହେଁ, ଅଧର୍ମ। ହିଂସା କେବେ ଧର୍ମ ନୁହେଁ। ତୁମେ ଚାହୁଁଥିଲେ ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁସାରେ ଧର୍ମ ସ୍ଥାପନ କର।" "ନିୟମ ଅନୁସାରେ ଯଜ୍ଞ କିଲେ, ଧର୍ମରେ ଅପରାଧ ନଥିଲେ, ଯଜ୍ଞର ମୂଳ ଦ୍ୱାରା ତିନି ପୁରୁଷାର୍ଥ କ୍ଷୟ ହୁଏନି।" "ଏହି ମହା-ଯଜ୍ଞ, ଇନ୍ଦ୍ର, ପ୍ୱାୟମ୍ଭୁ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ ସ୍ଥାପିତ ହୋଇଥିଲା।" ଏପରି ମହାର୍ଷିମାନେ ତଥ୍ୟ ଜାଣିଥିବା ବିଶ୍ଵଭୁକ୍ ଇନ୍ଦ୍ରକୁ ଉପଦେଶ କଲେ, କିନ୍ତୁ ସେ ଗର୍ବ ଓ ମୋହରେ ଏହା ଗ୍ରହଣ କଲେନି। ଏହି ଭିତରେ ଅନ୍ତର୍ଦ୍ୱନ୍ଦ ହେଲା, ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ମହାର୍ଷିମାନେ, ଚଳ ଓ ଅଚଳ ଜୀବ, କିଏ ଯଜ୍ଞର ଭାଗ ଲାଭ କରିବ ଏହି ଉପରେ ମତବ୍ୟସ୍ଥା ହେଲା। ଏହି ବିବାଦରେ ମହାର୍ଷିମାନେ ଓ ଇନ୍ଦ୍ର, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହୋଇ, ଆକାଶରେ ଚଳିବା ଵସୁମକୁ ଦେଖି, ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ: "ଓ ବୁଦ୍ଧିମାନ, ତୁମେ ଯଜ୍ଞ ଧର୍ମ ଦେଖିଛ; ଉତ୍ତାନପାଦ ଓ ବଂଶର ରାଜା, ଆମ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ବ ସମାଧାନ କର।" ବସୁମ ତାଙ୍କର ଉତ୍ତର ଶୁଣି, ଶକ୍ତି ଓ ଦୁର୍ବଳତା ଚିନ୍ତା କଲେନି; ବେଦ ଶାସ୍ତ୍ର ସ୍ମରଣ କରି, ଯଜ୍ଞର ଉପଦେଶ କଲେ: "ଯଜ୍ଞ ନିୟମ ଅନୁସାରେ ଶୁଦ୍ଧ ପଶୁ ବା ମୂଳ ଫଳ ଦ୍ୱାରା କରିବା ଉଚିତ।" "ଯଜ୍ଞର ମୂଳ ହିଂସା, ଏହା ପ୍ରଥାରୁ ମୁଁ ବୁଝିଛି; ମହାର୍ଷିମାନେ ତିଆରି କରିଥିବା ମନ୍ତ୍ର ମଧ୍ୟ ହିଂସା ଚିହ୍ନ ଅଛି।" "ନକ୍ଷତ୍ର ଓ ଚିହ୍ନ ଦେଖିଥିବା ଦୀର୍ଘ ତପସ୍ୟା କରିଥିବା ମହାର୍ଷିମାନେ ଏହି ନିୟମ ଦେଖାଇଛନ୍ତି; ତେଣୁ ଏହା ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ।" "ଯଦି ତୁମର ନିଜ ମନ୍ତ୍ର ନିୟମ ଅଧିକାରୀ, ଦ୍ୱିଜମାନେ, ତେବେ ଯଜ୍ଞ ଏହି ଅନୁସାରେ ହେଉ; ନହେଲେ ଏହି କଥା ଅସତ୍ୟ ହେବ।" ଏପରି ଉତ୍ତର ପାଇ, ସମସ୍ତେ ଦୃଢ଼ ନିଶ୍ଚୟ କଲେ; ଯେଉଁଟି ଅନିବାର୍ଯ୍ୟ ହେବାକୁ ଥିଲା, ଏହା ଦେଖି, ତାଙ୍କୁ ଶାପ ଦେଲେ। ଏପରି ଉପଦେଶ ମିଳିବା ସହିତ, ବସୁମ ରାଜା ପାତାଳକୁ ଗଲେ; ଉପରେ ଚଳିଥିବା ଥିଲେ, ଏବେ ପାତାଳରେ ବସିବା ହେଲେ। ଯେଉଁ ବସୁମ ଭୂମିରେ ଚଳିଥିଲେ, ସେ ଏହି ଉପଦେଶରେ ଏହିପରି ହେଲେ; ପାତାଳରେ ପଡ଼ି, ଧର୍ମ ସନ୍ଦେହର ସମାଧାନକାରୀ ହେଲେ। ତେଣୁ, ଏକା ଜଣେ ଅତି ଜ୍ଞାନୀ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଧର୍ମର ସନ୍ଦେହ ଘୋଷଣ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ଧର୍ମର ସୂକ୍ଷ୍ମ ଓ ଦୁର୍ଗମ ପଥ ଅନେକ ଧାରା ରହିଛି। ଏହିପରି, ମନୁ ଛଡ଼ା କେହି ଧର୍ମକୁ ନିଶ୍ଚିତ କରିପାରିବେନି; ସ୍ଵାୟମ୍ଭୁବ ମନୁ, ଦେବତା ଓ ମହାର୍ଷିମାନେ ଗ୍ରହଣ କରି, ଏହା କରିପାରିବେ।