ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ମନ୍ବନ୍ତରରେ, ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତାମାନେ ଏବଂ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଇନ୍ଦ୍ର ଏକାଠି ହୋଇ, ସମସ୍ତ ଆବଶ୍ୟକ ସାମଗ୍ରୀ ସହିତ, ଧଳା ପୋଷାକ ପିନ୍ଧିଥିବା ପୁରୋହିତମାନେ ଦ୍ୱାରା ଅନୁଷ୍ଠିତ ଯଜ୍ଞ ଆରମ୍ଭ କରିଥିଲେ । ସେଠାରେ ବିଜୟଶୀଳ କ୍ରିୟା ଓ ପୂର୍ଣ୍ଣ ସାଧନ ସହିତ ସମସ୍ତ ଆବଶ୍ୟକ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଥିଲା । ଏହି ଯୁଗର ମୂଳ ଧର୍ମ ହେଉଛି—ସତ୍ୟ, ପାଠ, ତପସ୍ୟା ଏବଂ ଦାନ । ଯେତେବେଳେ ମୂଳ ଧର୍ମ କ୍ଷୟ ପାଉଥାଏ, ତେବେ ଶାଖା ଧର୍ମ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ । ଏହି ସମୟରେ ଏମିତି କିଛି ବୀର ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ, ଯେଉଁମାନେ ଦୀର୍ଘାୟୁ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଦଣ୍ଡ ତ୍ୟାଗ କରିଥିବା, ମହାଯୋଗୀ, ଯଜ୍ଞ କର୍ତ୍ତା ଓ ବ୍ରହ୍ମନ୍ୟବାଦୀ ଥିଲେ । ସେମାନଙ୍କର ଚକ୍ଷୁ ମହାପଦ୍ମ ଦଳ ପରି, ଚଉଡ଼ା ମୁହଁ, ଗଢ଼ିତ ଦେହ, ସିଂହ ପରି ବକ୍ଷସ୍ଥଳ, ବିପୁଳ ଶକ୍ତି ଓ ମଦୋନ୍ମତ ହାତୀ ପରି ଚାଲିବା ଭାବ ଥିଲା । ତ୍ରେତା ଯୁଗରେ ଏମିତି ଚକ୍ରବର୍ତ୍ତୀ ରାଜାମାନେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ, ସେମାନେ ମହାଧନୁର୍ଧର, ସମସ୍ତ ଲକ୍ଷଣରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଏବଂ ବଟବୃକ୍ଷ ପରି ଦେହ ଥିଲା । ପାରମ୍ପରିକ ଭାବେ, ଏହି ରାଜାମାନଙ୍କର ବାହୁ ବଟବୃକ୍ଷ ସଦୃଶ ବିଶାଳ, ଏବଂ ଏକ 'ବ୍ୟାମ' ବଟବୃକ୍ଷର ମାପ ହେଉଛି; ଯେଉଁମାନଙ୍କର ଉଚ୍ଚତା ଏହି ମାପ ଅନୁଯାୟୀ, ସେମାନଙ୍କର ଦେହ ଓ ଗଳା ବଟବୃକ୍ଷର ପରି ହୁଏ । ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ସପ୍ତ ରତ୍ନ ବର୍ଣ୍ଣିତ—ଚକ୍ର, ରଥ, ମଣି, ଭାର୍ୟା, ଧନ, ଅଶ୍ୱ ଓ ହସ୍ତୀ । ପ୍ରତ୍ୟେକ ମନ୍ବନ୍ତରରେ, ଅତୀତ ଓ ଭବିଷ୍ୟତରେ, ଏମିତି ଚକ୍ରବର୍ତ୍ତୀ ରାଜାମାନେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଅଂଶରୁ ଭୂମିରେ ଜନ୍ମ ନେଉଛନ୍ତି । ତ୍ରେତା ଯୁଗର ସମସ୍ତ କାଳରେ, ଯେଉଁଠି ଯାହା ଥିଲା, ଅଛି କିମ୍ବା ଥିବ, ସମସ୍ତେ ଚକ୍ରବର୍ତ୍ତୀ ରାଜା ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି । ଏହି ରାଜାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଚାରିଟି ସୁଭ ଓ ଅଦ୍ଭୁତ ଲକ୍ଷଣ ପ୍ରକାଶ ପାଏ—ଶକ୍ତି, ଧର୍ମ, ସୁଖ ଓ ଧନ । ସେମାନେ ପରସ୍ପର ସଂଘର୍ଷ ବିନା ସମାନ ଭାବେ ଧନ, ଧର୍ମ, କାମ, କୀର୍ତ୍ତି ଓ ବିଜୟ ଅର୍ଜନ କରନ୍ତି । ସ୍ୱାମିତ୍ୱ, ପ୍ରଭୁତ୍ୱ, ଶକ୍ତି, ବଳ ଓ ଜ୍ଞାନ, ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ସେମାନେ ଋଷିମାନେଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଅତିକ୍ରମ କରିଥିଲେ । ସେମାନେ ଦାନବ ଓ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କୁ ନିଜ ବଳ ଦ୍ୱାରା ଜୟ କରନ୍ତି; ଏବଂ ମାନବ ଆକୃତିର ଶୁଭ ଲକ୍ଷଣ ସହିତ ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି । ସେମାନଙ୍କର କେଶ ଲଳାଟରେ ବିନ୍ୟସ୍ତ, ଜିଭା ପବିତ୍ର, କଳାବର୍ଣ୍ଣ, ଚାରିଟି ଦାନ୍ତ, ଉତ୍ତମ କୁଳର, ଓ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ବ ଶକ୍ତି ଅଛି । ବାହୁ ଜାଙ୍ଘ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ହାତ ତାଳପତ୍ର ପରି, ବୃଷଭ ସଦୃଶ ଦେହ, ମାପିତ ବକ୍ଷସ୍ଥଳ ଓ ସିଂହ ପରି କନ୍ଧ । ସେମାନଙ୍କ ପାଦରେ ଚକ୍ର ଓ ମତ୍ସ୍ୟ ଚିହ୍ନ, ହାତରେ ଶଂଖ ଓ ପଦ୍ମ ଚିହ୍ନ ଥାଏ । ସେମାନେ ପଚାସି ହଜାର ବର୍ଷ ଅଯୁବକ ଓ ରୋଗ ରହିତ ଭାବେ ବଞ୍ଚନ୍ତି । ଏହି ଚାରି ଚକ୍ରବର୍ତ୍ତୀଙ୍କ ଗତି ନିର୍ବିଘ୍ନ—ଆକାଶ, ସମୁଦ୍ର, ପାତାଳ ଓ ପାହାଡ଼ରେ ଯେଉଁଠି ଚାହିଁଲେ ଚାଲିପାରନ୍ତି । ତ୍ରେତା ଯୁଗର ଧର୍ମ ହେଉଛି—ଯଜ୍ଞ, ଦାନ, ତପସ୍ୟା ଓ ସତ୍ୟ । ଏହି ଯୁଗରେ ବର୍ଣ୍ଣ ଓ ଆଶ୍ରମ ଅନୁସାରେ ଧର୍ମ ପାଳନ ହୁଏ, ଏବଂ ଶାସନ ବ୍ୟବସ୍ଥା ପ୍ରତିଷ୍ଠା ପାଇଁ ଦଣ୍ଡ ନୀତି ଅନୁଷ୍ଠିତ ହୁଏ । ସମସ୍ତ ଲୋକ ଖୁସି, ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ରୋଗ ରହିତ ଓ ମନସିକ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ଥାନ୍ତି । ତ୍ରେତା ଯୁଗରେ ବେଦ ଚାରି ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ ଥାଏ, ଏବଂ ଲୋକମାନେ ତିନି ହଜାର ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବଞ୍ଚନ୍ତି । ସନ୍ତାନ ଓ ପୌତ୍ରମାନେ ଘେରି ରହି, ନିୟମିତ ଭାବେ ମୃତ୍ୟୁ ବରଣ କରନ୍ତି । ଏହା ହେଉଛି ତ୍ରେତା ଯୁଗର ଅବସ୍ଥା; ଏବେ ତ୍ରେତାର ଗଣନା ଶୁଣ । ତ୍ରେତା ଯୁଗର ସ୍ୱଭାବ ଅନୁଯାୟୀ, ଏହା ଏକ ଚରଣ ଅନ୍ଧକାର କାଳରେ ଏବଂ ଏକ ଚରଣ ନିଜ ସ୍ୱଭାବରେ ଅବସ୍ଥିତ । ତ୍ରେତା ଯୁଗ ଆରମ୍ଭରେ କିପରି ଯଜ୍ଞ ପ୍ରଚଳିତ ହେଲା, ପୂର୍ବ ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ସୃଷ୍ଟିରେ ଯେପରି ହେଇଥିଲା, ତାହା ସଠିକ୍ ଭାବେ କୁହ । ଯେତେବେଳେ ସନ୍ଧିକାଳ ସହିତ କୃତ ଯୁଗ ଶେଷ ହେଲା, ଏବଂ କାଳ ଆରମ୍ଭ ହେଲା, ସେତେବେଳେ ତ୍ରେତା ଯୁଗ ପ୍ରବେଶ କଲା । ଉଦ୍ଭିଦ ଜନ୍ମ ନେଲା, ବର୍ଷା ଆରମ୍ଭ ହେଲା, ଗ୍ରାମ ଓ ନଗରରେ ଜୀବିକା ସ୍ଥାପିତ ହେଲା । ବର୍ଣ୍ଣ ଓ ଆଶ୍ରମ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଦେଇ, ପୁନଃ ମନ୍ତ୍ରମାନେକୁ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ କରି, କିପରି ଯଜ୍ଞ ପ୍ରଚଳିତ ହେଲା? ଏହି ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ଦେବାକୁ ସୂତ ଆରମ୍ଭ କଲେ—ଶୁଣ। ମନ୍ତ୍ରମାନେକୁ କ୍ରିୟାରେ ଲାଗୁ କରି, ଏହି ଲୋକ ଓ ପରଲୋକ ଉପକାରରେ, ବିଶ୍ୱଭୁକ୍ ଇନ୍ଦ୍ର ଯଜ୍ଞ ପ୍ରବର୍ତ୍ତନ କଲେ । ସେ ଦେବତାମାନେ ସହିତ ସମସ୍ତ ସାଧନ ସହିତ ଏକାଠି ହୋଇ, ନିଜ ମହାଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞରେ ମହାର୍ଷିମାନେ ଆସିଥିଲେ । ଯଜ୍ଞ କ୍ରିୟା ଆରମ୍ଭରେ, ଅଧ୍ୱର୍ୟୁ ପୁରୋହିତମାନେ ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ; ବିଭିନ୍ନ ଆହୁତି ଦେବତାଙ୍କ ଅଗ୍ନିକୁ ଦିଆଯାଇଥିଲା । ଦେବତାମାନେ ଅଗମନ କରିଥିଲେ, ସାମବେଦୀୟ ଗାୟକମାନେ ମଧୁର ଗୀତ ଗାଉଥିଲେ, ତ୍ୱରିତ ଅଧ୍ୱର୍ୟୁମାନେ ଚାଲିଯାଉଥିଲେ । ମଧ୍ୟ ଆହୁତି ଓ ପଶୁସମୂହ ଗ୍ରହଣ ହେବା ସହିତ, ଯେଉଁ ଦେବତାମାନେ ଯଜ୍ଞ ଭାଗ ଭୋଗ କରନ୍ତି ସେମାନେ ଡାକାଯାଇଥିଲେ । ଇନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ୱରୂପ ଦେବତାମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ଯଜ୍ଞ ଭାଗ ଭୋଗ କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କୁ ପୂଜା କରାଯାଉଥିଲା; ଏହି ସମୟରେ ଭୂତାଧିପତି ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ । ଯେତେବେଳେ ଅଧ୍ୱର୍ୟୁମାନେ ସଙ୍କେତ ଦେଲେ, ଋଷିମାନେ ଉଠିଲେ; ଦୁଃଖିତ ପଶୁମାନେକୁ ଦେଖି, ସେମାନେ ବିଶ୍ୱଭୁକ୍ ଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—"ତୁମ ଯଜ୍ଞର ନୀତି କଣ?" "ଏଠାରେ ଅଧର୍ମ ଶକ୍ତିଶାଳୀ; ତୁମ ଧର୍ମ ଆଶାରେ ହିଂସା ହେଉଛି । ଏହି ପଶୁଯାଗ୍ଞ ନୂତନ ନୀତି ଦାରୁଣ, ହେ ଦେବଶ୍ରେଷ୍ଠ ।" "ଅଧର୍ମ, ଧର୍ମକୁ ନାଶ କରୁଛି, ତୁମେ ପଶୁ ଦ୍ୱାରା ଆରମ୍ଭ କରିଛ । ଏହା ଧର୍ମ ନୁହେଁ, ଅଧର୍ମ; କାରଣ ହିଂସା କେବେ ଧର୍ମ ନୁହେଁ । ଯଦି ଚାହୁଁଛ, ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁଯାୟୀ ଧର୍ମ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କର ।" "ନିୟମିତ ଭାବରେ, ଧର୍ମପୂର୍ଣ୍ଣ, ଦୋଷ ରହିତ ଯଜ୍ଞ ଦ୍ୱାରା ଏହି ତିନି ପୁରୁଷାର୍ଥ କ୍ଷୟ ପାଉନାହିଁ ।" "ଏହି ମହାଯଜ୍ଞ, ହେ ଇନ୍ଦ୍ର, ପୂର୍ବ କାଳରେ ସ୍ୱୟମ୍ଭୂଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ।" ଏପରି ଭାବେ ସତ୍ୟବାଦୀ ଋଷିମାନେ ବିଶ୍ୱଭୁକ୍ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ, କିନ୍ତୁ ସେ ଅହଂକାର ଓ ମୂଢ଼ତାରେ ଏହା ଗ୍ରହଣ କଲେ ନାହିଁ ।