ପୁରାତନ ସମୟରେ, ରୁଦ୍ର, ଯଜୁସ୍, ସାମନ୍ ଏବଂ ଅଥର୍ବଣ ମନ୍ତ୍ର, ସପ୍ତ ଋଷିମାନେ ଯେଉଁ ଧର୍ମ ପ୍ରକାଶ କରିଥିଲେ, ତାହାକୁ ମନୁଦେବ ଆଦିକାଳରୁ ଚଳିତ ଧର୍ମ ବୋଲି ଘୋଷଣା କରିଥିଲେ। ତ୍ରେତାୟୁଗ ଆରମ୍ଭରେ, ସମସ୍ତ ବେଦ ଏକତ୍ର ଥିଲା, ଏହି ବେଦ ଧର୍ମର ମୂଳ ଆଧାର ଥିଲା। କିନ୍ତୁ ମଣିଷମାନଙ୍କର ଆୟୁଷ୍ୟ ହ୍ରାସ ହେବାରୁ ଦ୍ୱାପରରେ ବେଦକୁ ଭାଗ କରାଗଲା। ଋଷିମାନେ ଦିନ ରାତି ତପସ୍ୟା ଓ ଅଧ୍ୟୟନ ଦ୍ୱାରା ବେଦ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରୁଥିଲେ। ଏହି ଦିବ୍ୟ ବେଦଗୁଡିକ ଆଦି ଅନ୍ତ ଶୂନ୍ୟ, ସ୍ୱୟମ୍ଭୂଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂର୍ବରୁ ପ୍ରକାଶିତ, ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗ ସହିତ ସ୍ୱଧର୍ମରେ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ ଥିଲା। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଯୁଗରେ ବେଦ ଓ ଧର୍ମ ଏହାର ଅନୁସାରେ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହୁଏ। ବେଦ ଶିଖ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ଏହି ସ୍ୱଧର୍ମ ଯୁଗଅନୁସାରେ ବିଭିନ୍ନ ରୂପ ନେଇଥାଏ। କ୍ଷତ୍ରିୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଉପନୟନ ଯଜ୍ଞ, ବୈଶ୍ୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ ହବିର୍ଯ୍ୟଜ୍ଞ, ଶୂଦ୍ରମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସେବା ଯଜ୍ଞ ଏବଂ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଅଧ୍ୟୟନ ଯଜ୍ଞ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ହୋଇଥିଲା। ତ୍ରେତାୟୁଗ ଆରମ୍ଭରେ, ବିଭିନ୍ନ ବର୍ଣ୍ଣ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ, ସେମାନେ ଧର୍ମ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରୁଥିଲେ, ସନ୍ତାନ ଓ ସମୃଦ୍ଧି ସହିତ ସେମାନେ ଖୁସିରେ ଥିଲେ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ବର୍ଣ୍ଣ ନିଜ ସ୍ୱଭାବ ଓ କାର୍ଯ୍ୟ ଅନୁଯାୟୀ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ସମର୍ଥନ କରୁଥିଲେ—ବ୍ରାହ୍ମଣ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା, କ୍ଷତ୍ରିୟ କ୍ଷତ୍ରିୟଙ୍କ ଦ୍ୱାରା, ବୈଶ୍ୟ ବୈଶ୍ୟଙ୍କ ଦ୍ୱାରା, ଏବଂ ଶୂଦ୍ରମାନେ ସେମାନଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରୁଥିଲେ। ସେମାନଙ୍କର ସ୍ୱଭାବ ମଙ୍ଗଳମୟ ଥିଲା, ଧର୍ମ ବର୍ଣ୍ଣ ଓ ଆଶ୍ରମ ଉପରେ ଆଧାରିତ ଥିଲା। ଚିନ୍ତା, ବାଣୀ କିମ୍ବା କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା, ତ୍ରେତାୟୁଗରେ କର୍ମ ସଫଳ ଓ ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ଥିଲା। ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଦୀର୍ଘ ଆୟୁଷ୍ୟ, ଶୁଭ ଆକୃତି, ଶକ୍ତି, ବୁଦ୍ଧି, ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ଓ ଧର୍ମ ମିଳିଥିଲା। ଏଭଳି, ବ୍ରହ୍ମା ତାଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନେ ବୋଲି ରୁଷିମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବର୍ଣ୍ଣ-ଆଶ୍ରମ ବ୍ୟବସ୍ଥା, ବେଦ ସଂହିତା, ମନ୍ତ୍ର, ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ଓ ଧର୍ମ ସ୍ଥାପନ କଲେ। ଏହି ସଂହିତା ଓ ମନ୍ତ୍ର ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପୁତ୍ର ଋଷିମାନେ ପ୍ରକାଶ କଲେ, ଏବଂ ଦେବମାନେ ନିଜେ ଯଜ୍ଞ ସ୍ଥାପନ କଲେ। ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ମନ୍ବନ୍ତରରେ, ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତାମାନେ ଶକ୍ର (ଇନ୍ଦ୍ର) ସହିତ, ସମସ୍ତ ଆବଶ୍ୟକ ସାମଗ୍ରୀ ସହିତ, ଧଳା ପୋଷାକ ପିଣ୍ଡିଥିବା ଋତ୍ବିଜ୍ମାନେ, ବିଜୟୀ କ୍ରିୟା ଓ ସମସ୍ତ ଆବଶ୍ୟକ ଉପକରଣ ସହ ଯଜ୍ଞ କରିଥିଲେ। ସତ୍ୟ, ଅଧ୍ୟୟନ, ତପସ୍ୟା ଓ ଦାନ ପ୍ରାଚୀନ ଧର୍ମ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଯେତେବେଳେ ଧର୍ମ କ୍ଷୟ ହୁଏ, ତେବେ ଉପଧର୍ମ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ। ତ୍ରେତାୟୁଗରେ ଏମିତି ମହାବୀର, ଦୀର୍ଘାୟୁ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଦଣ୍ଡ ତ୍ୟାଗ କରିଥିବା, ମହାୟୋଗୀ, ଯଜ୍ଞ କରୁଥିବା, ବ୍ରହ୍ମବାଦୀ ପୁରୁଷମାନେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ। ସେମାନଙ୍କର ଚକ୍ଷୁ ତମାଳ ପତ୍ର ପରି, ଚୌଡ଼ା ମୁହଁ, ଦୃଢ଼ ଦେହ, ସିଂହ ପରି ବକ୍ଷସ୍ଥଳୀ, ମହାଶକ୍ତି ଓ ମଦୋନ୍ମତ ଗଜ ପରି ଚାଲିଥିଲେ। ତ୍ରେତାୟୁଗରେ ସାର୍ବଭୌମ ଚକ୍ରବର୍ତ୍ତୀମାନେ ମହାଧନୁର୍ଧର, ସମସ୍ତ ଲକ୍ଷଣରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ବଟବୃକ୍ଷ ପରି ଦେହ ଥିଲେ। ପ୍ରଥାନୁସାରେ, ହାତ ବଟବୃକ୍ଷ ସଦୃଶ, 'ଏକ ବ୍ୟାମ' ବଟବୃକ୍ଷର ମାପ; ଯେଉଁମାନଙ୍କ ଉଚ୍ଚତା ଏହି ମାପରେ, ସେମାନଙ୍କ ଦେହ ଓ ଗଳ୍ଭ ବଟ ବୃକ୍ଷ ପରି ଥିଲା। ସପ୍ତ ରତ୍ନ ବୋଲି ପ୍ରଥା ଅନୁସାରେ କୁହାଯାଏ: ଚକ୍ର, ରଥ, ମଣି, ମହିଳା (ପତ୍ନୀ), ଧନ, ଘୋଡ଼ା ଓ ହାତୀ—ଏହି ସମସ୍ତ ରତ୍ନ ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ଥିଲା। ପ୍ରତ୍ୟେକ ମନ୍ବନ୍ତରରେ, ଅତୀତ ଏବଂ ଭବିଷ୍ୟତରେ, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଅଂଶରେ ଚକ୍ରବର୍ତ୍ତୀମାନେ ଭୂମିରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି। ଯେଉଁଯେଉଁ ତ୍ରେତାୟୁଗ ଥିଲା, ଅଛି କିମ୍ବା ହେବ, ସମସ୍ତ ତ୍ରେତାୟୁଗରେ ଏମିତି ସାର୍ବଭୌମ ଚକ୍ରବର୍ତ୍ତୀ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ। ସେହି ରାଜାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଚାରିଟି ସ୍ୱସ୍ଥ, ଅତି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଜନକ ଲକ୍ଷଣ ଦେଖାଯାଏ: ଶକ୍ତି, ଧର୍ମ, ସୁଖ ଓ ଧନ। କୌଣସି ପ୍ରତିସ୍ପର୍ଧା ବିନା, ଏକ ରାଜା ସମାନ ଭାବେ ଧନ, ଧର୍ମ, କାମ, କୀର୍ତ୍ତି ଓ ବିଜୟ ଲାଭ କରେ। ଏମିତି ରାଜାମାନେ ଏଶ୍ୱର୍ୟ, ଶକ୍ତି, ଶୌର୍ୟ, ଜ୍ଞାନ ଓ ତପସ୍ୟାରେ ମୁନିମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଅତିକ୍ରମ କରିଯାନ୍ତି। ସେମାନଙ୍କ ଶକ୍ତିରେ ଦାନବ, ମଣିଷ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଜୟ କରନ୍ତି, ଦେହରେ ମାନବୀୟ ଚିହ୍ନ ଥାଏ। ସେମାନଙ୍କ କେଶ କପାଳରେ ଥିଲା, ଜିହ୍ବା ପବିତ୍ର, କଳାବର୍ଣ୍ଣ, ଚାରିଟି ଦନ୍ତ, ଉଚ୍ଚ କୁଳୀନ ଏବଂ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱ ଶକ୍ତି ଥିଲା। ସେମାନଙ୍କ ହାତ ଘୁଞ୍ଚିକୁ ଛୁଏ, ତାଳପତ୍ର ସଦୃଶ ହାତ, ବୃଷଭ ସଦୃଶ ଦେହ, ମାପିତ ବକ୍ଷସ୍ଥଳୀ ଏବଂ ସିଂହ ପରି କନ୍ଧ ଥିଲା। ସେମାନଙ୍କ ପାଦରେ ଚକ୍ର ଓ ମତ୍ସ୍ୟର ଚିହ୍ନ, ହାତରେ ଶଂଖ ଓ ପଦ୍ମ ଚିହ୍ନ ଥିଲା। ସେମାନେ ପଞ୍ଚାଶି ହଜାର ବର୍ଷ ଜୀବନ କରୁଥିଲେ, ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଓ ରୋଗ ନଥିଲା। ସେଇ ଚାରି ଚକ୍ରବର୍ତ୍ତୀ ଚାରି ଦିଗରେ ଅବାଧ ଚଳନ କରିପାରୁଥିଲେ—ଆକାଶ, ସମୁଦ୍ର, ପାତାଳ ଓ ପାହାଡ଼ରେ। ତ୍ରେତାୟୁଗର ଧର୍ମ ବୋଲି କୁହାଯାଏ: ଯଜ୍ଞ, ଦାନ, ତପସ୍ୟା ଓ ସତ୍ୟ। ଏହି ସମୟରେ ବର୍ଣ୍ଣ ଓ ଆଶ୍ରମ ଅନୁସାରେ ଧର୍ମ ଅନୁଷ୍ଠିତ ହୁଏ, ସମାଜରେ ଶୃଙ୍ଖଳା ପ୍ରତିଷ୍ଠା ପାଇଁ ଦଣ୍ଡନୀତି ଚାଲିଥାଏ। ସମସ୍ତ ଲୋକ ଖୁସି, ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ରୋଗମୁକ୍ତ ଓ ମନରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ଥିଲେ। ତ୍ରେତାୟୁଗରେ ବେଦ ଚାରି ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ ଥିଲା, ଏବଂ ଲୋକେ ତିନି ହଜାର ବର୍ଷ ଜୀବନ କରୁଥିଲେ। ପୁଅ-ନାତିମାନେ ଘେରି ଥିଲେ, ନିୟମିତ ଭାବେ ମୃତ୍ୟୁ ହୁଏ। ଏହି ହେଉଛି ତ୍ରେତାୟୁଗର ସ୍ଥିତି। ଏବେ ତ୍ରେତାୟୁଗର ଗଣନା ଶୁଣ। ତ୍ରେତାୟୁଗର ସ୍ୱଭାବରେ, ଏହା ଏକ ପାଦ ଅନ୍ଧକାରରେ ଓ ଏକ ପାଦ ନିଜ ସ୍ୱଭାବରେ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ। ଏବେ ଏହି ଉତ୍ସୁକତା ଉଠିଲା—ତ୍ରେତାୟୁଗ ଆରମ୍ଭରେ କିପରି ଯଜ୍ଞ ଚାଲିଥିଲା? ଆଦି ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ସୃଷ୍ଟିରେ ଯଥାଯଥ ଭାବେ ଏହି କଥା କୁହ। କୃତୟୁଗ ଶେଷ ହେବା ପରେ, ତାରାମୟ ସମୟ ଗଲା, ଏବଂ 'କାଳ' ନାମକ ଅବଧି ଆସିଲା, ତେବେ ଏହି ତ୍ରେତାୟୁଗ ଆସିଲା। ଯେତେବେଳେ ଉଦ୍ଭିଦ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ବର୍ଷା ଆସିଲା, ଗ୍ରାମ ଓ ନଗରରେ ଜୀବିକା ନିର୍ମାଣ ହେଲା, ବର୍ଣ୍ଣ ଓ ଆଶ୍ରମ ବ୍ୟବସ୍ଥା ସ୍ଥାପନ କରି, ମନ୍ତ୍ରଗୁଡିକୁ ପୁନଃ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ କରି, କିପରି ଯଜ୍ଞ ଆରମ୍ଭ ହେଲା?