ଏହି ସମସ୍ତ ବିବର୍ତ୍ତନର କଥା ପ୍ରାଚୀନ କାଳରୁ ଆସୁଛି । ଏକ କଳ୍ପର ମାପ ଯେଉଁପରି ଗଣନା କରାଯାଏ, ତାହାର ଦୁଇଗୁଣା ଅବଧି ଅଟୁଟ ଅଛି । ଚତୁର୍ଯ୍ୟୁଗ ଚକ୍ର, କୃତ, ତ୍ରେତା ଓ ଅନ୍ୟ ଯୁଗଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି । ଏବେ ମୁଁ ତ୍ରେତା ଯୁଗର ସୃଷ୍ଟି, ତଥା ଦ୍ୱାପର ଓ କଳି ଯୁଗର ବିବରଣୀ ଦେଉଛି । ଏହି ଦୁଇ ଯୁଗ ସଦା ସହଯୋଗରେ ଆସିଥାଏ, ଏହାକୁ ଅଲଗା କରି କହିବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ । ଏହି ବିଷୟ ପ୍ରକ୍ରମାନୁସାରେ ଆସିଛି, ଦୁଇଟି ଯୁଗ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୁଁ ଏହା କହିନଥିଲି, କାରଣ ମୁଁ ଋଷିମାନଙ୍କ ପରମ୍ପରା ଓ ବଂଶରେ ବ୍ୟସ୍ତ ଥିଲି । ତ୍ରେତା ଯୁଗରେ ଆଉ ଯେଉଁ ଅଂଶ ବାକି ରହିଥିଲା, ଏବେ ମୁଁ ତାହା କହୁଛି—ସାବଧାନ ହୋଇ ଶୁଣ । ତ୍ରେତା ଯୁଗ ଆରମ୍ଭରେ, ମନୁ ଓ ସପ୍ତ ଋଷି, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପ୍ରେରଣାରେ, ଦୁଇ ପ୍ରକାର ଧର୍ମ—ବେଦ ଓ ପାରମ୍ପରିକ ଧର୍ମ—ଘୋଷଣା କରିଥିଲେ । ସପ୍ତ ଋଷିମାନେ ଶ୍ରୌତ ଧର୍ମ ପ୍ରକାଶ କରିଥିଲେ, ଯେଉଁଥିରେ ବିବାହ, ଅଗ୍ନି, ଏବଂ ଋକ୍, ଯଜୁର୍, ସାମ ବେଦ ଦଳ ଆଦି ବିଷୟରେ ବିସ୍ତୃତ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ଦିଆଯାଇଥିଲା । ମନୁ ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁଭ ହେଉଛନ୍ତି ପାରମ୍ପରିକ ଧର୍ମର ଘୋଷକ, ଯାହା ଆଚରଣ, ପରମ୍ପରା ଓ ବର୍ଣ୍ଣ-ଆଶ୍ରମ ପ୍ରଥା ସହିତ ଜଡିତ । ସତ୍ୟ, ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ, ଅଧ୍ୟୟନ, ତପସ୍ୟା ଓ ଏହି ପ୍ରକାର ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ଏହି ଧର୍ମ ପରମ୍ପରା ଚାଲିଥିଲା । ତ୍ରେତା ଯୁଗ ଆରମ୍ଭରେ, ସପ୍ତ ଋଷି ଓ ମନୁଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଅନାଇଛିନ୍ତା ଓ କେତେକ ସମୟରେ ଇଚ୍ଛାକୃତ ଭାବେ ଏହି କ୍ରମ ହେଇଥିଲା । ତାରକ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦୃଷ୍ଟି ଦ୍ୱାରା ମନ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଥିଲେ; ପ୍ରଥମ କଳ୍ପରେ ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସ୍୵ତଃସ୍ଫୁର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଏହି ମନ୍ତ୍ର ପ୍ରକାଶିତ ହୋଇଥିଲା । ଏଉଁପରି, ଅଧିକାରୀ, ସିଦ୍ଧ ଓ ଅନ୍ୟ ମହାପୁରୁଷମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମନ୍ତ୍ରଯୋଗ ପ୍ରଚଳିତ ହୋଇ ଥିଲା; ପୂର୍ବ କଳ୍ପମାନେ ଏହି ମନ୍ତ୍ର ହଜାରେ ହଜାର ପ୍ରକାର ପ୍ରକାଶିତ ହୋଇଥିଲେ, ଏବଂ ପୁନର୍ବାର ସେମାନଙ୍କ ଚିହ୍ନରେ ବିଦ୍ୟମାନ ଅଛନ୍ତି । ଋକ୍, ଯଜୁସ୍, ସାମନ୍, ଅଥର୍ବଣ ମନ୍ତ୍ର ଓ ସପ୍ତ ଋଷିମାନେ ଘୋଷିତ କରିଥିବା ମନ୍ତ୍ର—ଏହି ସବୁ ସହିତ ମନୁ ପାରମ୍ପରିକ ଧର୍ମ ଘୋଷଣା କରିଥିଲେ । ତ୍ରେତା ଆରମ୍ଭରେ ବେଦଗୁଡ଼ିକ ଏକତ୍ର ଥିଲେ, ଏହି ବେଦ ଧର୍ମର ମୂଳ ଆଧାର ଥିଲା । କିନ୍ତୁ ଆୟୁଷ୍ୟର ସଂଯମ ଦ୍ୱାରା ଦ୍ୱାପରରେ ବେଦଗୁଡ଼ିକୁ ବିଭାଜିତ କରାଯାଇଥିଲା । ଋଷିମାନେ ତପସ୍ୟା କରି ଦିନ ଓ ରାତି ବେଦ ଅଧ୍ୟୟନ କରୁଥିଲେ । ଦିବ୍ୟ ବେଦ, ଯାହାର ଆରମ୍ଭ ଓ ଶେଷ ନାହିଁ, ସ୍ୱୟଂଭୂଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂର୍ବରୁ ଘୋଷିତ ହୋଇଥିଲା, ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗ ସହିତ ଏହି ବେଦ ନିଜ ଧର୍ମରେ ସ୍ଥିତ ଥିଲା । ପ୍ରତ୍ୟେକ ଯୁଗରେ ବେଦ ଧର୍ମ ଅନୁଯାୟୀ ରୂପାନ୍ତରିତ ହୁଏ, ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଯୁଗର ଧର୍ମ ଏହି ବେଦ ଅନୁଯାୟୀ ବିଭିନ୍ନ ରହିଥାଏ । ଦିକ୍ଷା ଯଜ୍ଞ କ୍ଷତ୍ରିୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ, ହବିଷ୍ୟ ଯଜ୍ଞ ବୈଶ୍ୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ, ସେବା ଯଜ୍ଞ ଶୂଦ୍ରମାନଙ୍କ ପାଇଁ, ଓ ପାଠଯଜ୍ଞ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ପାଇଁ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ । ଏପରି ତ୍ରେତା ଯୁଗରେ ବର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରଥା ଉଦ୍ଭବ ହେଲା, ସେମାନେ ଧର୍ମ ପାଳନ କରିଥିଲେ, କ୍ରିୟା କରୁଥିଲେ, ସନ୍ତାନ ଥିଲେ, ସମୃଦ୍ଧ ଓ ଖୁସିରେ ଥିଲେ । ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା, କ୍ଷତ୍ରିୟମାନେ କ୍ଷତ୍ରିୟଙ୍କ ଦ୍ୱାରା, ବୈଶ୍ୟମାନେ ବୈଶ୍ୟଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଏବଂ ଶୂଦ୍ରମାନେ ସେମାନଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରିଥିଲେ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ବର୍ଣ୍ଣ ଅନ୍ୟ ଏକକୁ ସମର୍ଥନ କରୁଥିଲେ । ସେମାନଙ୍କର ସ୍ୱଭାବ ମଙ୍ଗଳମୟ ଥିଲା, ଧର୍ମ ବର୍ଣ୍ଣ ଓ ଆଶ୍ରମ ଆଧାରିତ ଥିଲା; ଇଚ୍ଛା, କଥା ବା କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା, ତ୍ରେତା ଯୁଗରେ କର୍ମ ଅଟୁଟ ଭାବେ ସଫଳ ହୁଏ । ଦୀର୍ଘାୟୁ, ଶୁଭ ଆକୃତି, ଶକ୍ତି, ବୁଦ୍ଧି, ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ଓ ଧର୍ମ—ଏହି ସବୁ ତ୍ରେତା ଯୁଗରେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସାଧାରଣ ଥିଲା । ବ୍ରହ୍ମା ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ବର୍ଣ୍ଣ ଓ ଆଶ୍ରମ ବ୍ୟବସ୍ଥା, ବେଦ ସଂହିତା ଓ ମନ୍ତ୍ର, ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ଓ ଧର୍ମ ନିର୍ମାଣ କରିଥିଲେ । ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପୁତ୍ର ଋଷିମାନେ ବେଦ ସଂହିତା ଓ ମନ୍ତ୍ର ଦେଇଥିଲେ, ଏବଂ ଦେବତାମାନେ ନିଜେ ଯଜ୍ଞ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିଥିଲେ । ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ମନ୍ବନ୍ତରରେ, ବ୍ରହ୍ମାଦି ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ଓ ବଳଶାଳୀ ଇନ୍ଦ୍ର ସହିତ, ସମସ୍ତ ଆବଶ୍ୟକ ଉପକରଣ, ଧଳା ବସ୍ତ୍ରଧାରୀ ପୁରୋହିତ, ଜୟପ୍ରଦ ଯଜ୍ଞ ଓ ସମସ୍ତ ଦ୍ରବ୍ୟ ସହିତ ପ୍ରଥମେ ଯଜ୍ଞ କରାଯାଇଥିଲା । ସତ୍ୟ, ପାଠ, ତପସ୍ୟା, ଦାନ—ଏହି ସବୁ ମୂଳ ଧର୍ମ ଭାବେ କୁହାଯାଇଛି; ଯେତେବେଳେ ଧର୍ମ କ୍ଷୀଣ ହୁଏ, ଶାଖାଧର୍ମ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ । ତାପରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ ଶୂରବୀର, ଦୀର୍ଘାୟୁ, ବଳଶାଳୀ, ଯେଉଁମାନେ ଦଣ୍ଡ ତ୍ୟାଗ କରିଥିଲେ, ମହାଯୋଗୀ, ଯଜ୍ଞକର୍ତ୍ତା ଓ ବ୍ରହ୍ମବାଦୀ ଥିଲେ । ସେମାନଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ ପଦ୍ମପତ୍ର ସଦୃଶ, ବିସ୍ତୃତ ମୁହଁ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦେହ, ସିଂହବକ୍ଷ, ଦୃଢ଼ ଶରୀର ଓ ମତ୍ତ ହାତୀ ଚାଲି ଯେପରି ଚାଲିଥିଲେ । ତ୍ରେତା ଯୁଗରେ ସାର୍ବଭୌମ ଚକ୍ରବର୍ତ୍ତୀମାନେ ମହାଧନୁର୍ଧର, ସମସ୍ତ ଲକ୍ଷଣରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ବଟବୃକ୍ଷ ସଦୃଶ ଦେହର ଅଧିକାରୀ । ପାରମ୍ପରିକ କଥାନୁସାରେ, ବଟବୃକ୍ଷ ସଦୃଶ ବାହୁ, ବଟବୃକ୍ଷର ମାପକୁ ‘ବ୍ୟାମ’ କୁହାଯାଏ; ଯେଉଁମାନଙ୍କ ଉଚ୍ଚତା ସେହି ମାପ ଅନୁଯାୟୀ, ସେମାନଙ୍କ ଦେହର ଉଚ୍ଚତା ଓ ପ୍ରସ୍ଥ ବଟବୃକ୍ଷ ସଦୃଶ କୁହାଯାଏ । ସପ୍ତ ରତ୍ନ ହେଉଛି—ଚକ୍ର, ରଥ, ମଣି, ଭାର୍ଯ୍ୟା, ଧନ, ଘୋଡ଼ା ଓ ହାତୀ; ଏହି ସମସ୍ତ ରତ୍ନ ପୂର୍ବ ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ । ପ୍ରତ୍ୟେକ ମନ୍ବନ୍ତରରେ, ଭୂମିରେ ସାର୍ବଭୌମ ଚକ୍ରବର୍ତ୍ତୀମାନେ ଜନ୍ମ ନେଉଛନ୍ତି, ପ୍ରତି ଯୁଗରେ ଏହି ଚକ୍ରବର୍ତ୍ତୀ ଶ୍ରୀହରିଙ୍କ ଅଂଶ ଦ୍ୱାରା ଅବତୀର୍ଣ୍ଣ । ଯେଉଁ କିଛି ଗତକାଳ, ବର୍ତ୍ତମାନ କିମ୍ବା ଭବିଷ୍ୟତରେ ଏଠାରେ ଅଛି, ସମସ୍ତ ତ୍ରେତା ଯୁଗରେ ଏହି ସାର୍ବଭୌମ ଚକ୍ରବର୍ତ୍ତୀମାନେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ । ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଚାରିଟି ବିଶେଷ ଶୁଭ ଓ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଜନକ ଗୁଣ ପ୍ରଦର୍ଶିତ ହୁଏ—ଶକ୍ତି, ଧର୍ମ, ସୁଖ ଓ ଧନ । ସେମାନେ ପରସ୍ପର ବିରୋଧ ଛାଡ଼ି ସମାନ ଭାବେ ଧନ, ଧର୍ମ, କାମ, କୀର୍ତ୍ତି ଓ ଜୟ ଲାଭ କରନ୍ତି ।