ମହାପୁରାଣର ଏହି ପବିତ୍ର କଥାରେ କହାଯାଇଛି, କଳିଯୁଗର ମାନବୀୟ ଗଣନା ଅନୁଯାୟୀ, ଏହାର ଅୟୁଷ୍ୟ ଚାରି ନିୟୁତ ବର୍ଷ ଓ ତାହା ସହିତ ଏକତିସ ହଜାର ବର୍ଷ ଅଧିକ ଅଛି । ଏହିପରି ଚାରି ଯୁଗ—କୃତ, ତ୍ରେତା, ଦ୍ୱାପର ଓ କଳି—ସମେତ ଏହା ସମସ୍ତ ଶାନ୍ଧ୍ୟା ଓ ଶାନ୍ଧ୍ୟାଂଶ ନେଇ ମାନବ ଗଣନାରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଛି । ଏହି ଚାରି ଯୁଗର ଏକ ଚକ୍ର, ଯାହା ସହିତ ଅଧିକ ବର୍ଷ ଯୋଗ ହୋଇ, ଏହା ସତ୍ତରି ଏକ ଥର ଘଟେ; ଏହି ଚକ୍ର କୃତ, ତ୍ରେତା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସହିତ ଯୋଗ ହୋଇ, ଏହାକୁ ମନ୍ବନ୍ତର ବୋଲାଯାଏ । ମନ୍ବନ୍ତରର ମାନବୀୟ ହିସାବ ଅନୁଯାୟୀ, ଏହାର ସଂଖ୍ୟା ଏକତିସ କୋଟି ଅଟେ, ଏହି ସଂଖ୍ୟାକୁ ଦ୍ୱିଜମାନେ ଗଣନା କରନ୍ତି । ଏହା ସହିତ ଦଶ ଲକ୍ଷ ଭାଗକ୍ରମେ, ତିରିଶି ହଜାର ଦୁଇ ଶେ ଏବଂ ଏଠାରେ ଅସୀ ବର୍ଷ ଓ ଛଅ ମାସ ଅଧିକ ଯୋଗ ହୁଏ । ଏହିପରି ମନ୍ବନ୍ତରର ମାନବୀୟ ଗଣନା ପ୍ରକାଶିତ ହୋଇଛି । ଦେବତାମୟ ହିସାବ ଅନୁଯାୟୀ, ଦୁଇ ମନୁଙ୍କ ମଧ୍ୟର ଅନ୍ତରାଳ ଲକ୍ଷ ବର୍ଷ ହୁଏ । ଏଠାରେ ଚଳିସି ହଜାର ବର୍ଷ ମନ୍ବନ୍ତରର ସମୟ ଅଟେ, ଯୁଗମାନେ ସହିତ ଏହି ସମୟ ଗଣାଯାଏ । ଏହି ଚାରି ଯୁଗର ଚକ୍ର ସତ୍ତରି ଏକ ଥର ଘଟେ, ଯେତେବେଳେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ, ଏହାକୁ ମନ୍ବନ୍ତର କୁହାଯାଏ । ଯେଉଁମାନେ ଜାଣନ୍ତି, ସେମାନେ କହନ୍ତି ଏହି ମନ୍ବନ୍ତର ଚତୁର୍ଦ୍ଧ ଗୁଣିଲେ ଏକ କଳ୍ପ ହୁଏ; ଏହା ପରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରଳୟ ହୁଏ, ଯାହାକୁ ମହାପ୍ରଳୟ କୁହାଯାଏ । କଳ୍ପର ମାପ ଦୁଇ ଗୁଣା ଅଟେ, ଏହି ଚାରି ଯୁଗର ଚକ୍ର, କୃତ ଓ ତ୍ରେତା ଯୁଗ ସହିତ, ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି । ଏବେ ମୁଁ ତ୍ରେତା, ଦ୍ୱାପର ଓ କଳିର ଉତ୍ପତ୍ତି ବିଷୟରେ କହିବି; କାରଣ ଦୁଇ ଯୁଗ ଏକାସାଥି ଘଟିଥାଏ, ତେଣୁ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର କଥା କହିବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ । ଏହି ବିଷୟ କ୍ରମାନୁସାରେ ଆସିଛି, ମୁଁ ଦୁଇ ଯୁଗ ଧରି ଏହି କଥା କହିପାରିନଥିଲି, କାରଣ ମୁଁ ଋଷିମାନଙ୍କ ବଂଶ ନିମନ୍ତେ ବ୍ୟସ୍ତ ଥିଲି । ତ୍ରେତା ଯୁଗରେ ଏହି ଅଂଶ କଥାହେବା ହୋଇନଥିଲା; ଏବେ ମୁଁ କହିବି—ଶୁଣ । ତ୍ରେତା ଯୁଗ ଆରମ୍ଭରେ, ମନୁ ଓ ସପ୍ତ ଋଷି, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପ୍ରେରଣାରେ, ବେଦ ଓ ସ୍ମୃତି ଦ୍ୱାରା ଧର୍ମ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିଥିଲେ । ସପ୍ତ ଋଷିମାନେ ବେଦିକ ଧର୍ମ ପ୍ରକାଶ କରିଥିଲେ, ଯାହା ବିବାହ, ଅଗ୍ନି, ଓ ଋକ୍, ଯଜୁର୍, ସାମ ବେଦ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଚୁର ଥିଲା । ମନୁ ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ତୁଳନାମୂଳକ ଧର୍ମ ପ୍ରକାଶ କରିଥିଲେ, ଯାହା ଚରିତ୍ର ଓ ଵର୍ଣ୍ଣାଶ୍ରମ ପ୍ରଥା ଦ୍ୱାରା ବଂଶାନୁଗତ ଭାବେ ଚାଲିଥିଲା । ସତ୍ୟବାଦିତା, ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ, ଅଧ୍ୟୟନ, ତପସ୍ୟା ଓ ଏହିପରି ଦ୍ୱାରା, ଏହି ଋଷିମାନଙ୍କ ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା କ୍ରମାନୁସାରେ ଧର୍ମ ପ୍ରଚଳିତ ହେଉଥିଲା । ତ୍ରେତା ଯୁଗ ଆରମ୍ଭରେ, ସପ୍ତ ଋଷି ଓ ମନୁଙ୍କୁ ଦ୍ୱାରା, ଅଚେତନରେ ଏବଂ ଏକଥର ଇଚ୍ଛାପୂର୍ବକ ଏହିପରି ଘଟିଥିଲା । ତାରକ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦୃଷ୍ଟି ଦ୍ୱାରା ଏହି ମନ୍ତ୍ରମାନେ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଲେ; ପ୍ରଥମ କଳ୍ପରେ ଏହିମାନେ ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ଵୟଂ ଉପସ୍ଥିତ ହୋଇଥିଲେ । ପଛରେ, ଅଧିକାରୀ, ସିଦ୍ଧମାନେ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟରେ ମନ୍ତ୍ରୟୋଗ ପ୍ରଚଳିତ ହୋଇଗଲା; ପୂର୍ବତନ କଳ୍ପରେ ଏହି ମନ୍ତ୍ରମାନେ ହଜାର ହଜାର ଉପସ୍ଥିତ ହୋଇଥିଲେ, ଏବଂ ପୁନଃ ସେମାନେ ତାଙ୍କ ଚିହ୍ନ ଅନୁଯାୟୀ ଅଛନ୍ତି । ଋକ୍, ଯଜୁସ୍, ସାମନ୍, ଅଥର୍ବଣ ମନ୍ତ୍ରମାନେ, ଏବଂ ସପ୍ତ ଋଷିମାନେ ଯେଉଁ ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରିଥିଲେ—ମନୁ ପୁନି ସ୍ମୃତି ଧର୍ମ ପ୍ରକାଶ କରିଥିଲେ । ତ୍ରେତା ଯୁଗ ଆରମ୍ଭରେ, ବେଦମାନେ ଏକତ୍ରିତ ଥିଲେ, ଯାହା ଧର୍ମର ଏକମାତ୍ର ଆଧାର ଥିଲା; କିନ୍ତୁ ଆୟୁଷ୍ୟ ନିୟମିତ ହେବାରୁ, ଦ୍ୱାପରରେ ବେଦ ଭାଗ ଭାଗ ହୋଇଗଲା । ଋଷିମାନେ ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ଦିନ ଓ ରାତି ବେଦ ଅଧ୍ୟୟନ କରିଥିଲେ । ଏହି ଦିବ୍ୟ ବେଦ, ଯାହାର ଆଦି ନାହିଁ, ଶେଷ ନାହିଁ, ପୂର୍ବେ ସ୍ୱୟଂଭୂଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଙ୍ଗସମେତ ନିଜ ଧର୍ମରେ ସ୍ଥିତ ଥିଲା; ପ୍ରତ୍ୟେକ ଯୁଗରେ ବେଦର ନିଜ ଧର୍ମ ଏବଂ ଶିକ୍ଷା ଯୁଗକ୍ରମେ ବଦଳାଯାଏ । ଦୀକ୍ଷା-ଯଜ୍ଞ କ୍ଷତ୍ରିୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ, ହବି-ଯଜ୍ଞ ବୈଶ୍ୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ, ସେବା-ଯଜ୍ଞ ଶୂଦ୍ରମାନଙ୍କ ପାଇଁ, ଏବଂ ପାଠ-ଯଜ୍ଞ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ପାଇଁ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ । ତ୍ରେତା ଯୁଗରେ ବର୍ଣ୍ଣମାନେ ଉଦ୍ଭବ ହୋଇ, ଧର୍ମକୁ ଧାରଣ କରି, କ୍ରିୟା କରୁଥିଲେ, ସନ୍ତାନବାନ, ସମୃଦ୍ଧି ଓ ସୁଖରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଖୁସି ଥିଲେ । ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଦ୍ୱାରା, କ୍ଷତ୍ରିୟମାନେ କ୍ଷତ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରା, ବୈଶ୍ୟମାନେ ବୈଶ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ସ୍ଥାପିତ ହେଉଥିଲେ, ଶୂଦ୍ରମାନେ ସେମାନଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରୁଥିଲେ; ପ୍ରତ୍ୟେକ ବର୍ଣ୍ଣ ଅନ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣକୁ ସମର୍ଥନ କରୁଥିଲେ । ସେମାନଙ୍କ ଗୁଣ ମଙ୍ଗଳମୟ ଥିଲା, ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ଧର୍ମ ବର୍ଣ୍ଣ ଓ ଆଶ୍ରମ ଉପରେ ଆଧାରିତ ଥିଲା; ଇଚ୍ଛା, ବାଣୀ କିମ୍ବା କୌଶଳ ଦ୍ୱାରା, ତ୍ରେତା ଯୁଗରେ କର୍ମ କ୍ରମ ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ଓ ସଫଳ ଥିଲା । ଦୀର୍ଘାୟୁ, ଶୁଭ ଆକୃତି, ଶକ୍ତି, ବୁଦ୍ଧି, ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ଓ ଧର୍ମ—ସମସ୍ତଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏହି ଗୁଣ ଥିଲା । ବ୍ରହ୍ମା ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ବର୍ଣ୍ଣାଶ୍ରମ ପ୍ରଣାଳୀ, ସଂହିତା, ମନ୍ତ୍ର, ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ଓ ଧର୍ମ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରିଥିଲେ । ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପୁତ୍ର ଋଷିମାନେ ସଂହିତା ଓ ମନ୍ତ୍ର ପ୍ରକାଶ କରିଥିଲେ, ଦେବମାନେ ନିଜେ ଯଜ୍ଞ ସ୍ଥାପନ କରିଥିଲେ । ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ମନ୍ବନ୍ତରରେ, ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତାମାନେ ଏବଂ ବଳଶାଳୀ ଇନ୍ଦ୍ର, ସମସ୍ତ ଉପକରଣ ସହିତ, ଧଳା ବସ୍ତ୍ରଧାରୀ ପୁରୋହିତ, ବିଜୟୀ କ୍ରିୟା ଓ ଆବଶ୍ୟକ ସାମଗ୍ରୀ ସହିତ ପ୍ରଥମେ ଯଜ୍ଞ କରିଥିଲେ । ସତ୍ୟ, ପାଠ, ତପସ୍ୟା ଓ ଦାନ—ଏହିମାନେ ପ୍ରାଚୀନ ଧର୍ମ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଯେତେବେଳେ ଧର୍ମ କ୍ଷୟ ହୁଏ, ଶାଖାଧର୍ମ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ । ତାପରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି ବୀର, ଦୀର୍ଘାୟୁ, ବଳଶାଳୀ, ଦଣ୍ଡ ତ୍ୟାଗ କରିଥିବା, ମହାୟୋଗୀ, ଯଜ୍ଞକର୍ତ୍ତା ଓ ବ୍ରହ୍ମବାଦୀ । ସେମାନଙ୍କର ଚକ୍ଷୁ କମଳଦଳ ସଦୃଶ, ବିସ୍ତୃତ ମୁହଁ, ଦୃଢ଼ ଶରୀର, ସିଂହ ଛାତି, ବିପୁଳ ବଳ ଓ ମଦୋନ୍ମତ ହାତୀ ସଦୃଶ ଚାଳ ଥିଲା । ତ୍ରେତା ଯୁଗରେ, ସାର୍ବଭୌମ ଚକ୍ରବର୍ତ୍ତୀମାନେ ମହାଧନୁର୍ଧର, ସମସ୍ତ ଲକ୍ଷଣରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଓ ବଟବୃକ୍ଷ ସଦୃଶ ଶରୀର ଥିଲେ ।