ଭାରତ ଭୂମିରେ ଋଷିମାନେ ଚାରିଟି ଯୁଗ ବିଷୟରେ କଥା କହିଛନ୍ତି—ସେଗୁଡ଼ିକ ହେଉଛି କୃତ, ତ୍ରେତା, ଦ୍ୱାପର ଏବଂ କଳି। ଏହି ଚତୁର୍ଯୁଗ ଅନୁକ୍ରମରେ ପ୍ରଥମେ କୃତ ଯୁଗ, ତାପରେ ତ୍ରେତା, ତା’ପରେ ଦ୍ୱାପର ଏବଂ ଶେଷରେ କଳି ଯୁଗ ଆସେ। ଋଷିମାନେ କହିଛନ୍ତି କୃତ ଯୁଗର ଅବଧି ଚାରି ହଜାର ବର୍ଷ, ଏହାର ପ୍ରଭାତ ଓ ସନ୍ଧ୍ୟା ଦୁଇଁଟି ଅଂଶ ମଧ୍ୟ ସମାନ ଦୀର୍ଘତାର। ଅନ୍ୟ ତିନିଟି ଯୁଗ—ତ୍ରେତା, ଦ୍ୱାପର ଏବଂ କଳିରେ—ଏହି ପ୍ରଭାତ ଓ ସନ୍ଧ୍ୟା ସହିତ ବର୍ଷର ହାର ଏକ ଚତୁର୍ଥାଂଶ କମିଯାଏ। ଯେଉଁମାନେ ଯୁଗର ହିସାବ ଜାଣନ୍ତି, ସେମାନେ କହନ୍ତି ତ୍ରେତା ଯୁଗ ତିନି ହଜାର ବର୍ଷ, ଏହାର ତିନି ଶତ ବର୍ଷ ପ୍ରଭାତ-ସନ୍ଧ୍ୟା ଅଂଶ, ଏବଂ ସେଉଁଠି ଏହି ଅଂଶ ମଧ୍ୟ ସମାନ। ଦ୍ୱାପର ଯୁଗ ଦୁଇ ହଜାର ବର୍ଷ, ଚାରି ଶତ ବର୍ଷ ପ୍ରଭାତ-ସନ୍ଧ୍ୟା ଅଂଶ; କଳି ଯୁଗ ହେଉଛି ଏକ ହଜାର ବର୍ଷ, ଦୁଇ ଶତ ବର୍ଷ ପ୍ରଭାତ-ସନ୍ଧ୍ୟା ଓ ତାହାର ଶେଷ ଅଂଶ। ଏହିପରି ଚତୁର୍ଯୁଗ ମିଶି ୧୨ ହଜାର ବର୍ଷ ହୁଏ। ଏବେ ମାନବ ବର୍ଷର ହିସାବ ଶୁଣ: କୃତ ଯୁଗ ପାଇଁ ଦଶ ନିୟୁତ, ଦୁଇ ଅଧିକ, ଏବଂ ପଞ୍ଚ ଗଣନାରେ ଏକୁସି ହଜାର ଅର୍ଥାତ୍ ଅଟେଇ ହଜାର ବର୍ଷ। ଏଭଳି, ଏକ ପ୍ରୟୁତ ଏବଂ ଦୁଇ ନିୟୁତ ମିଶି ତ୍ରେତା ଯୁଗ ପାଇଁ ଛଅନବ୍ବେ ହଜାର ବର୍ଷ ହୁଏ। ଦ୍ୱାପର ଯୁଗ ପାଇଁ ଏଠି ଅଷ୍ଟ ଶତ ହଜାର ବର୍ଷ, ଏବଂ ଚଉଷଠି ହଜାର ବର୍ଷ ହିସାବରେ ଦ୍ୱାପର ଯୁଗ। କଳି ଯୁଗ ପାଇଁ ଚାରି ନିୟୁତ ବର୍ଷ ଏବଂ ଏହା ସହିତ ଏକତିସ ହଜାର ଦୁଇ ଶହ ବର୍ଷ ଯୋଗ ହୁଏ। ଏହି ହିସାବରେ ଚତୁର୍ଯୁଗର ପୂର୍ଣ୍ଣ ମାନବୀୟ ଗଣନା ସହିତ ଏହି ଅଂଶଗୁଡ଼ିକ ମିଶିଛି। ଏହି ଚତୁର୍ଯୁଗ ଚକ୍ର, ଏହାର ଅତିରିକ୍ତ ବର୍ଷ ସହିତ ସତରେ ଏକାତରି ଥର ଘଟେ; କୃତ, ତ୍ରେତା ଓ ଅନ୍ୟ ଯୁଗ ସହିତ ଏହାକୁ ମନ୍ବନ୍ତର ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ମନ୍ବନ୍ତରର ମାନବୀୟ ହିସାବ ହେଉଛି ଏକତିସ କୋଟି ବର୍ଷ, ଦ୍ୱିଜମାନେ ଏହି ଭାବେ ଗଣନା କରନ୍ତି। ଏହା ସହିତ ଦଶ ଲକ୍ଷ, ଏବଂ ଏକତିସ ହଜାର ଆଠ ଶହ ବର୍ଷ, ଏବଂ ଅସୀ ବର୍ଷ ଛଅ ମାସ ଯୋଗ ହୁଏ। ଦେବମାନେ କହନ୍ତି ମନ୍ବନ୍ତର ମଧ୍ୟବର୍ତ୍ତୀ ସମୟ ଏକ ଲକ୍ଷ ବର୍ଷ, ଏବଂ ଚାଳିଶି ହଜାର ବର୍ଷ ମନ୍ବନ୍ତରର ଅବଧି—ଏହି ଅବଧି ଚତୁର୍ଯୁଗ ସହିତ ମିଶିଛି। ଏହି ଚତୁର୍ଯୁଗ ଚକ୍ର ଏକାତରି ଥର ହେଲେ ଏକ ମନ୍ବନ୍ତର ହୁଏ। ଜଣାଯାଏ ଏଭଳି ଚଉଦ ମନ୍ବନ୍ତର ମିଶି ଏକ କଳ୍ପ ହୁଏ; ତା’ପରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରଳୟ ଆସେ, ଯାହାକୁ ମହାପ୍ରଳୟ କୁହାଯାଏ। ଏକ କଳ୍ପର ଅବଧି ଦୁଇ ଗୁଣା ହୁଏ, ଏହି ହିସାବରେ; ଚତୁର୍ଯୁଗର ଅନୁକ୍ରମ ଏହିପରି ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି। ବର୍ତ୍ତମାନ ମୁଁ ତ୍ରେତା, ଦ୍ୱାପର ଓ କଳି ଯୁଗର ସୃଷ୍ଟି ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି; କାରଣ ଏହି ଦୁଇ ଯୁଗ ସଂଯୁକ୍ତ ଭାବେ ଘଟେ, ଏହାକୁ ଅଲଗା କରି କହିବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ। ଏହି ବିଷୟ ନିୟମିତ ଅନୁକ୍ରମରେ ଆସିଛି; ଦୁଇ ଯୁଗ ଅବଧିରେ ମୁଁ ଏହି କଥା କହିନଥିଲି, କାରଣ ଋଷିମାନଙ୍କ ବଂଶ ବିଷୟରେ ବ୍ୟସ୍ତ ଥିଲି। ତ୍ରେତା ଯୁଗରେ ଏହି ଅଂଶ କୁହାଯାଇନଥିଲା; ଏବେ ମୁଁ କହିବି—ଶୁଣ। ତ୍ରେତା ଯୁଗ ଆରମ୍ଭରେ, ମନୁ ଏବଂ ସପ୍ତ ଋଷି, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପ୍ରେରଣାରେ, ବେଦ ଓ ସ୍ମୃତି ଧର୍ମ ଘୋଷଣା କରିଥିଲେ। ସପ୍ତ ଋଷିମାନେ ଶ୍ରୌତ ଧର୍ମ ଘୋଷଣା କରିଥିଲେ, ଯେଉଁଥିରେ ବିବାହ, ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର, ଏବଂ ଋକ୍, ଯଜୁର୍, ସାମ ମଣ୍ଡଳୀ ଥିଲା। ମନୁ ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ତୁଳନାମୂଳକ ଧର୍ମ ଘୋଷଣା କରିଥିଲେ, ଯାହା ଆଚରଣ ମୂଳକ, ପରମ୍ପରା ଅନୁସୃତ, ଏବଂ ଵର୍ଣ୍ଣ ଓ ଆଶ୍ରମ ପ୍ରଥା ସହିତ ଯୁକ୍ତ। ସତ୍ୟ, ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ, ଅଧ୍ୟୟନ ଓ ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା, ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ଗୁରୁତର ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ଏହି ଧର୍ମ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୋଇଥିଲା। ତ୍ରେତା ଯୁଗ ଆରମ୍ଭରେ, ସପ୍ତ ଋଷି ଓ ମନୁଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ, ଅନାଇଛା ଓ ଏକଥର ଇଚ୍ଛାକୃତ ଭାବେ ଏହି ଘଟଣା ଘଟିଥିଲା। ତା’ପରେ, ତାରକ ଓ ଅନ୍ୟ ଦୃଷ୍ଟି ଦ୍ୱାରା ମନ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଲା; ପ୍ରଥମ କଳ୍ପରେ ଦେବମାନେ ଏହାକୁ ସ୍ଵୟଂ ଦେଖିଥିଲେ। ତା’ପରେ ଅଧିକାରୀ, ସିଦ୍ଧ ଓ ଅନ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ମନ୍ତ୍ରଯୋଗ ପ୍ରଚଳିତ ହେଲା; ପୂର୍ବ କଳ୍ପରେ ଏହି ମନ୍ତ୍ର ହଜାରେ ହଜାର ଭାବେ ଦେଖାଯାଇଥିଲା, ଏବଂ ଏବେ ସେଗୁଡ଼ିକ ଚିହ୍ନରୂପେ ବିଦ୍ୟମାନ। ଋକ୍, ଯଜୁସ୍, ସାମନ୍, ଅଥର୍ବଣ ମନ୍ତ୍ର ଏବଂ ସପ୍ତ ଋଷିମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଘୋଷିତ ମନ୍ତ୍ର—ମନୁ ପରମ୍ପରା ଧର୍ମ ଘୋଷଣା କରିଥିଲେ। ତ୍ରେତା ଆରମ୍ଭରେ ବେଦ ଏକତ୍ରିତ ଥିଲା, ଏହି ବେଦ ଧର୍ମର ମୂଳ ଥିଲା; କିନ୍ତୁ ଆୟୁ ନିୟମିତ ହେବାରୁ ଦ୍ୱାପରରେ ବେଦ ବିଭକ୍ତ ହେଲା। ଋଷିମାନେ ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ଦିନ ଓ ରାତି ବେଦ ଅଧ୍ୟୟନ କରିଥିଲେ। ଦିବ୍ୟ ବେଦ, ଯାହାର ଆରମ୍ଭ ଓ ଶେଷ ନାହିଁ, ସ୍ଵୟଂଭୂଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂର୍ବରୁ ଘୋଷିତ ହୋଇଥିଲା, ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗ ସହିତ ଏହି ବେଦ ନିଜ ଧର୍ମରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ; ପ୍ରତ୍ୟେକ ଯୁଗରେ ଏହି ବେଦ ଧର୍ମ ଅନୁଯାୟୀ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହୁଏ, ଏବଂ ବେଦ ଶିକ୍ଷା ଅନୁଯାୟୀ ନିଜ ଧର୍ମ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଯୁଗରେ ଅଲଗା ହୁଏ। ଦୀକ୍ଷା-ଯଜ୍ଞ କ୍ଷତ୍ରିୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ, ହବିର୍-ଯଜ୍ଞ ବୈଶ୍ୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ, ସେବା-ଯଜ୍ଞ ଶୂଦ୍ରମାନଙ୍କ ପାଇଁ, ଓ ପାଠ-ଯଜ୍ଞ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ପାଇଁ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ। ତ୍ରେତା ଯୁଗରେ ବର୍ଣ୍ଣମାନେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୋଇ ଧର୍ମ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିଥିଲେ, ସନ୍ତାନ ସମ୍ପନ୍ନ, ସମୃଦ୍ଧ ଓ ସୁଖୀ ଥିଲେ। ବ୍ରାହ୍ମଣ ଦ୍ୱାରା ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ଷତ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରା କ୍ଷତ୍ରିୟ, ବୈଶ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ବୈଶ୍ୟ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହେଲେ, ଶୂଦ୍ରମାନେ ସେମାନଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରିଥିଲେ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଏକାପରେ ଅନ୍ୟକୁ ସମର୍ଥନ କରିଥିଲେ। ସେମାନଙ୍କ ସ୍ୱଭାବ ମଙ୍ଗଳମୟ ଥିଲା, ଧର୍ମ ବର୍ଣ୍ଣ ଓ ଆଶ୍ରମ ଆଧାରିତ; ଇଚ୍ଛା, କଥା, କିମ୍ବା କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା, ତ୍ରେତା ଯୁଗରେ କର୍ମ ଅନୁଷ୍ଠାନ ଅଟୁଟ ଓ ସଫଳ ଥିଲା। ଦୀର୍ଘ ଆୟୁ, ଉତ୍ତମ ଆକୃତି, ଶକ୍ତି, ବୁଦ୍ଧି, ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ଓ ଧର୍ମ—ସମସ୍ତଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏହି ଗୁଣ ଥିଲା। ବ୍ରହ୍ମା ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ବର୍ଣ୍ଣ-ଆଶ୍ରମ ବ୍ୟବସ୍ଥା, ସଂହିତା, ମନ୍ତ୍ର, ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ଓ ଧର୍ମ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ କଲେ।