ମନୁଷ୍ୟ ମାସ ଗଣନାରେ, ପିତୃଗଣଙ୍କ ପାଇଁ ଏକ ମାସ ତିରିଶ ମାସର ସମାନ ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ । ତିନି ଶହ ବିଷ ମାସ ହେଉଛି ପିତୃଗଣଙ୍କ ଏକ ବର୍ଷ, ଏହା ମନୁଷ୍ୟ ଗଣନାରେ ବୁଝାଯାଏ । ମନୁଷ୍ୟ ମାନେ ଏକ ଶତବର୍ଷ ଗଣନା କରନ୍ତି; ପିତୃଗଣଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ଶତବର୍ଷ ତିନି ବର୍ଷ ଓ ଦ୍ୱାଦଶ ମାସ ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ, ଏହି ଭାବରେ ପିତୃଗଣଙ୍କ ଗଣନା ଉପରେ ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି । ଏହି ଭାବରେ ମନୁଷ୍ୟ ଏକ ବର୍ଷକୁ ଜଗତର ବର୍ଷ ଭାବରେ ଜାଣନ୍ତି; ଏହା ଦେବତାଙ୍କ ଦିନ ଓ ରାତି, ବେଦରେ ଏହି ଭାବରେ ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି । ଦେବତାଙ୍କ ପାଇଁ ଏକ ଦିନ ଓ ଏକ ରାତି ଏକ ବର୍ଷ ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ; ଏଠାରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉତ୍ତରାୟଣରେ ଯିବା ସମୟ ଦେବତାଙ୍କ ଦିନ, ଦକ୍ଷିଣାୟଣରେ ଯିବା ସମୟ ଦେବତାଙ୍କ ରାତି । ଏହି ଭାବରେ ଦେବତାଙ୍କ ଦିନ ଓ ରାତି ଗଣାଯାଏ । ଏପରି ତିରିଶ ବର୍ଷ ଦେବତାଙ୍କ ଏକ ମାସ ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ; ଏକ ଶତବର୍ଷ ମନୁଷ୍ୟ ତିନି ଦେବ ମାସ ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ; ଏହି ଭାବରେ ଦେବ ନିୟମ ଉପରେ ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି । ତିନି ଶହ ବିଷ ବର୍ଷ ଓ ଏଠାରେ ଅଧିକ ଷଷ୍ଠି ବର୍ଷ ଏକ ଦେବ ବର୍ଷ ଭାବରେ ମନୁଷ୍ୟ ଗଣନାରେ ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି । ତିନି ହଜାର ମନୁଷ୍ୟ ବର୍ଷ ଓ ତିରିଶ ବର୍ଷ ଏକ ସପ୍ତ ଋଷିଙ୍କ ବର୍ଷ ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ । ନଉ ହଜାର ମନୁଷ୍ୟ ବର୍ଷ ଓ ନଉଉଁ ହଜାର ବର୍ଷ ଧ୍ରୁବଙ୍କ ବର୍ଷ ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ । ଛଉ ଶତ ବର୍ଷ ଓ ଛଉ ଶତ ବର୍ଷ ଏକ ହଜାର ଦେବ ବର୍ଷ ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ; ଏହି ଭାବରେ ଗଣନା କରାଯାଏ । ପଣ୍ଡିତମାନେ ଏହି ଦେବ ଗଣନା ଉପରେ ଉଲ୍ଲେଖ କରନ୍ତି; ଦେବ ମାପ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଯୁଗ ଗଣନା ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ହୁଏ । ଭାରତ ଭୂମିରେ ଋଷିମାନେ ଚାରିଟି ଯୁଗ ଉପରେ ଉଲ୍ଲେଖ କରିଛନ୍ତି: କୃତ, ତ୍ରେତା, ଦ୍ୱାପର, ଏବଂ କଳି; ଏହି ଚାରିଟି ଯୁଗ ଗଣନା ରହିଛି । ପ୍ରଥମେ କୃତ ଯୁଗ, ତାପରେ ତ୍ରେତା, ତାପରେ ଦ୍ୱାପର, ଶେଷରେ କଳି; ଏହି ଭାବରେ ଚାରି ଯୁଗ ଗଣନା ହୁଏ । କୃତ ଯୁଗରେ ଚାରି ହଜାର ବର୍ଷ ରହିଛି; ଏହାର ଉଷା ଓ ସନ୍ଧ୍ୟା ଦୁଇଟି ଏକାକା ଦୀର୍ଘତାରେ । ଅନ୍ୟ ତିନି ଯୁଗରେ, ଉଷା ଓ ସନ୍ଧ୍ୟା ସହିତ, ହଜାର ଓ ଶତ ଏକ ଚତୁର୍ଥାଂଶ କମିଯାଏ । ଯୁଗ ଗଣନା ଜାଣିଥିବା ପଣ୍ଡିତମାନେ କହନ୍ତି ତ୍ରେତା ଯୁଗ ତିନି ହଜାର ବର୍ଷ; ଏହାର ଉଷା ଓ ସନ୍ଧ୍ୟା ମିଶି ତିନି ଶତ ବର୍ଷ, ଏହି ଉଷା ଭାଗ ଉଷା ସମାନ । ଦ୍ୱାପର ଯୁଗ ଦୁଇ ହଜାର ବର୍ଷ, ଚାରି ଶତ ଉଷା ଭାଗ; କଳି ଯୁଗ ଏକ ହଜାର ବର୍ଷ, ଦୁଇ ଶତ ଉଷା ଭାଗ ଓ ଅବଶିଷ୍ଟ । ଏହି ଭାବରେ ଚାରି ଯୁଗର ଏକ ଦ୍ୱାଦଶ ହଜାର ବର୍ଷ ଗଣନା ହୁଏ; କୃତ, ତ୍ରେତା, ଦ୍ୱାପର, କଳି—ଏହି ଚାରି ଯୁଗ ଏକାଠି । ଏବେ ମନୁଷ୍ୟ ଗଣନାରେ ବର୍ଷ ଗଣନା ଶୁଣ; ଦଶ ନିୟୁତ, ଦୁଇ ଅଧିକ, ଏବଂ ପାଞ୍ଚ ଗଣନା କରି—ଏହି ଭାବରେ ଅଟାଇଁଶ ହଜାର ବର୍ଷ କୃତ ଯୁଗରେ ଉଲ୍ଲେଖ ହୁଏ । ଏହି ଭାବରେ ଏକ ପ୍ରୟୁତ ଓ ଦୁଇ ନିୟୁତ ମିଶି—ନବ୍ୱଯିଁ ହଜାର ବର୍ଷ ତ୍ରେତା ଯୁଗରେ ମନୁଷ୍ୟ ଗଣନାରେ ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି । ଏଠାରେ ଏକ ଶତ ହଜାର ବର୍ଷ ଦ୍ୱାପର ଯୁଗରେ ଏବଂ ଚଉଷଠି ହଜାର ବର୍ଷ ଦ୍ୱାପର ଯୁଗର ଗଣନା । କଳି ଯୁଗ ପାଇଁ ଚାରି ନିୟୁତ ବର୍ଷ ଏବଂ ତିରିଶ ଦୁଇ ହଜାର ଅଧିକ; ଏହି ଭାବରେ କଳି ଯୁଗ ମନୁଷ୍ୟ ମାପରେ ଉଲ୍ଲେଖ ହୁଏ । ଏହି ଚାରି ଯୁଗ ଗଣନା ଏବଂ ଉଷା ସନ୍ଧ୍ୟା ଭାଗ ସହିତ ମନୁଷ୍ୟ ଗଣନାରେ ଉଲ୍ଲେଖ ହୁଏ । ଏହି ଚାରି ଯୁଗ ଚକ୍ର ଏବଂ ଅତିରିକ୍ତ ବର୍ଷ ଏକାଠି ହୁଏ ସତତିଏଁ; କୃତ, ତ୍ରେତା ଓ ଅନ୍ୟ ଯୁଗ ମିଶି ଏହାକୁ ମନ୍ବନ୍ତର ଭାବରେ କୁହାଯାଏ । ଏବେ ମନୁଷ୍ୟ ଗଣନାରେ ମନ୍ବନ୍ତରର ଗଣନା ଶୁଣ; ଏକତ୍ରିଶ କୋଟି ବର୍ଷ ଦ୍ୱିଜମାନେ ଏହି ଭାବରେ ଗଣନା କରନ୍ତି । ତେନି ଲକ୍ଷ ଅଧିକ, ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ; ତିରିଶ ଦୁଇ ହଜାର ଏବଂ ଅଠ ଶତ ଅଧିକ । ଏଠାରେ ଅସୀ ବର୍ଷ ଓ ଛଉ ମାସ ଅଧିକ; ଏହି ଭାବରେ ମନ୍ବନ୍ତର ମନୁଷ୍ୟ ଗଣନାରେ ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି । ଏବେ ଦେବ ମାପରେ ମନୁମାନଙ୍କ ବ୍ୟବଧାନ ଉପରେ ଉଲ୍ଲେଖ କରିବି; ଏହା ଏକ ଲକ୍ଷ ବର୍ଷ ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ । ଚାଳିଶ ହଜାର ମନ୍ବନ୍ତରର ସମୟ; ଏହି ମନ୍ବନ୍ତରର ସମୟ ଯୁଗ ସହିତ ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି । ଏହି ଚାରି ଯୁଗ ଚକ୍ର ଏବଂ ଅତିରିକ୍ତ ବର୍ଷ ଏକାଠି ହୁଏ ସତତିଏଁ; ଏହି ଅନୁକ୍ରମ ଶେଷ ହେଲେ ମନ୍ବନ୍ତର ଭାବରେ କୁହାଯାଏ । ଜଣାଯାଏ ଏକ କଳ୍ପ ଚୌଦ ଗୁଣା ମନ୍ବନ୍ତର; ଏହା ପରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରଳୟ ହୁଏ, ଯାହାକୁ ମହାପ୍ରଳୟ କୁହାଯାଏ । କଳ୍ପର ମାପ ଦୁଇ ଗୁଣା ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ; ଚାରି ଯୁଗ ଚକ୍ର ଉପରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ଦିଆଯାଇଛି—କୃତ ଓ ତ୍ରେତା ଯୁଗ ମଧ୍ୟ । ଏବେ ତ୍ରେତା, ଦ୍ୱାପର ଓ କଳି ଯୁଗ ଉପରେ ଉଲ୍ଲେଖ କରିବି; ଦ୍ୱାପର ଓ କଳି ଯୁଗ ଏକାଠି ଘଟେ, ତେଣୁ ଅଲଗା କରି କୁହିବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ । ଏହି ବିଷୟ ଯଥାକ୍ରମରେ ଆସିଛି; ଦୁଇ ଯୁଗ ପାଇଁ ମୁଁ ଏହି କଥା କୁହିନଥିଲି, କାରଣ ଋଷିମାନଙ୍କ ବଂଶ ଉପରେ ମୁଁ ବ୍ୟସ୍ତ ଥିଲି, ଏବଂ ଚରଣ ଚରଣରେ । ତ୍ରେତା ଯୁଗରେ ଅବଶିଷ୍ଟ କଥା କୁହାଯାଇନଥିଲା; ଏବେ କୁହିବି—ଶୁଣ । ତ୍ରେତା ଯୁଗ ଆରମ୍ଭରେ, ମନୁ ଓ ସପ୍ତ ଋଷି, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପ୍ରେରଣାରେ, ବେଦ ଓ ପାରମ୍ପରିକ ଧର୍ମ ଉପରେ ଉଲ୍ଲେଖ କରିଥିଲେ । ସପ୍ତ ଋଷିମାନେ ଶ୍ରୌତ ଧର୍ମ ପ୍ରଚାର କରିଥିଲେ, ଯେଉଁଥିରେ ବିବାହ, ଅଗ୍ନି, ଓ ଋଗ୍, ଯଜୁର୍, ସାମ ବେଦ ଗ୍ରନ୍ଥ ଥିଲା । କିନ୍ତୁ ମନୁ ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ବ୍ୟବହାର ଧର୍ମ ପ୍ରଚାର କରିଥିଲେ, ଯାହା ଚାରି ଵର୍ଣ୍ଣ ଓ ଆଶ୍ରମ ପ୍ରଥା ସହିତ ଉତ୍ତରାଧିକାରରେ ପ୍ରଚାର ହୁଏ । ସତ୍ୟ, ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ, ଅଧ୍ୟୟନ, ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା, ଏହି ଋଷିମାନଙ୍କ ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା, ସମ୍ପ୍ରଦାୟ ଅନୁସାରେ ଏହି ଧର୍ମ ପ୍ରଚାର ହୁଏ । ତ୍ରେତା ଯୁଗ ଆରମ୍ଭରେ, ସପ୍ତ ଋଷି ଓ ମନୁଙ୍କୁ ଦ୍ୱାରା, କେବେ ଅଜାନା ଓ କେବେ ଜାନା ଭାବରେ, ଏହି ଭାବରେ ଘଟିଥିଲା । ତାରକ ଓ ଅନ୍ୟ ଦୃଷ୍ଟି ଦ୍ୱାରା ମନ୍ତ୍ରମାନେ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଥିଲେ; ପ୍ରଥମ କଳ୍ପରେ ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ୱୟଂ ଉପସ୍ଥିତ ହେଇଥିଲେ । ପ୍ରମାଣିକ ଲୋକମାନେ, ସିଦ୍ଧ ଓ ଅନ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ, ମନ୍ତ୍ର ଯୋଗ ପ୍ରଚାର ହୁଏ; ପୂର୍ବ କଳ୍ପରେ ଏହି ମନ୍ତ୍ରମାନେ ହଜାର ହଜାର ଭାବରେ ପ୍ରକଟ ହେଇଥିଲେ, ଏବଂ ଏଠି ଏହି ମନ୍ତ୍ରମାନେ ତାଙ୍କ ରୂପରେ ଉପସ୍ଥିତ ଅଛନ୍ତି ।