ଚନ୍ଦ୍ରର କଳା ଓ ତାହାର ଗତି ବିଷୟରେ ପ୍ରାଚୀନ ଋଷିମାନେ କହିଛନ୍ତି—ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟର ବିଚ୍ଛେଦ ଓ ଯୁଗ୍ମ ମୁହୂର୍ତ୍ତର ମଧ୍ୟରେ ଦୁଇଟି "ଲବ" ସମୟ ଥାଏ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ତିଥିର ସମୟ ସମାନ, ଯେପରିକି ହୋମ ଓ "ବଷଟ୍" ଉଚ୍ଚାରଣର ସମୟ ମଧ୍ୟ ସମାନ। ଯେତେବେଳେ ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଏକାଠି କିମ୍ବା ବିପରୀତ ଅବସ୍ଥାରେ ଥାନ୍ତି, ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ଓ ଅମାବାସ୍ୟା ଦିନରେ "ପର୍ବ" ନାମକ ସମୟ ଦୁଇଗୁଣା ହୁଏ। "କୁହୁ" ଓ "ସିନୀବାଳୀ" ଯୁଗ୍ମ ସମୟରେ ଦୁଇଟି "ଲବ" ଗଣାଯାଏ; ଚନ୍ଦ୍ର ସୂର୍ଯ୍ୟ ଗ୍ରହଣରେ "ପର୍ବ" ସମୟ "କଳା" ଭିତରେ ଗଣାଯାଏ। ପଞ୍ଚଦଶ ତିଥିରେ ଚନ୍ଦ୍ର ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ, ଏହି ଦିନରେ ଦଶ ଓ ପାଞ୍ଚ କଳା ଦ୍ୱାରା ଚନ୍ଦ୍ରର ପୂର୍ଣ୍ଣତା ଘଟେ। ଏହିପରି, ପଞ୍ଚଦଶ ତିଥିରେ ଚନ୍ଦ୍ରର ଷୋଳିଷ କଳା ନଥାଏ; ଏହିପରି ଚନ୍ଦ୍ରର କ୍ଷୟ ଘଟିଥାଏ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ଏହି ସମୟ ଚକ୍ର ମଧ୍ୟରେ, ସୋମପାନ କରୁଥିବା ପିତୃମାନେ ଏବଂ ଦେବତାମାନେ ଋତୁ ଓ ବର୍ଷ ରୂପେ ବିବେଚିତ ହୁଅନ୍ତି; ଦେବତାମାନେ ଏହି ସବୁକୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି। ଏବେ ମୁଁ ଆଉ ଏକ ଗୁପ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ ବିବେଚନା କରିବି—ଯେଉଁ ପିତୃମାନେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ପଥ, ସ୍ୱଭାବ ଓ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଦ୍ୱାରା ଲାଭ ବିଷୟରେ। ପିତୃମାନଙ୍କର ଯାତ୍ରା କିମ୍ବା ତାଙ୍କର ଫେରା ଆମେ ଜାଣିପାରିବା ନାହିଁ; ଖ୍ୟାତିପ୍ରାପ୍ତ ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ଏହି ପଥ ଜଣାଯାଏନି, ଦୃଷ୍ଟି ଦ୍ୱାରା ତ ଦୂରକଥା। ଏଠାରେ, ଏହି ପିତୃମାନେ ଦେବପିତୃ ଭାବେ ପୃଥିବୀରେ ବିବେଚିତ; ତାଙ୍କର ଧର୍ମଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ସେମାନେ ଏକତ୍ୱ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି ବୋଲି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ କହନ୍ତି। କିମ୍ବା ଆଶ୍ରମ ଧର୍ମ ଓ ଜ୍ଞାନରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଲୋକମାନେ, ଏବଂ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ କୃତ୍ୟ କରୁଥିବା ଅନ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଫଳ ପାଆନ୍ତି। ଏହି ସଂସ୍କାର ସପ୍ତପ୍ରକାର—ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ, ତପସ୍ୟା, ଯଜ୍ଞ, ପୃଥିବୀରେ ସନ୍ତାନ, ଶ୍ରାଦ୍ଧ, ଅଧ୍ୟୟନ ଓ ଅନ୍ନଦାନ। ଏହି କ୍ରିୟାରେ ଆସକ୍ତ ଲୋକମାନେ ଦେହପାତ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି ମାର୍ଗରେ ଚାଲିଥାନ୍ତି; ଦେବତା ଓ ପିତୃମାନେ ସହିତ ସ୍ୱର୍ଗରେ ଆନନ୍ଦ କରି, ପିତୃମାନେ ପୂଜା କରନ୍ତି। ଏହି ମାର୍ଗକୁ ପ୍ରସିଦ୍ଧ କୁଳୀନ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିଥିବା ଓ ସନ୍ତାନ ଥିବା ଲୋକଙ୍କ ପଥ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ତାଙ୍କର ସ୍୵ଜନମାନେ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଦାନ କରନ୍ତି। ମାସିକ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଭୋଜନ କରୁଥିବା ପିତୃମାନେ ସୋମପିତୃ ଠାରୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ; ଏହି ମାନବ ପିତୃମାନେ ମାସିକ ଶ୍ରାଦ୍ଧର ଭୋକ୍ତା। କିନ୍ତୁ ଯେଉଁମାନେ କ୍ରିୟା ଓ ଜନ୍ମରେ ମିଶ୍ର, ଆଶ୍ରମ ଧର୍ମରୁ ଚ୍ୟୁତ, ଓ ସ୍ୱଧା-ସ୍ୱାହା ହୀନ—ସେମାନେ ଦେହ ଛାଡ଼ି ଦୁଃଖମୟ ଅବସ୍ଥାକୁ ଯାନ୍ତି, ଯମ ନିବାସରେ ପ୍ରେତ ହୋଇ ନିଜ କର୍ମ ପ୍ରତି ଶୋକ କରନ୍ତି। ସେମାନେ ଦୀର୍ଘ, ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ଷୀଣ, ବିକ୍ଷୁଭିତ କେଶ, ନଗ୍ନ ଓ ଭୂକ୍-ତ୍ରିଷ୍ଣାରେ ପୀଡିତ ହୋଇ ଏଠାରୁ ସେଠାକୁ ଘୁରିବାକୁ ବାଧ୍ୟ। ସମସ୍ତ ନଦୀ, ହ୍ରଦ, ପୋଖରୀ, ପଦ୍ମସର ମଧ୍ୟରେ ସେମାନେ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ଅନ୍ନ ଲାଗି ଆକୁଳ ହୋଇ ଘୁରନ୍ତି। ଯେଉଁମାନେ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଉଥିବା ଶାଲ୍ମଳୀ ବୃକ୍ଷ, ବୈତରଣୀ ନଦୀ, କୁମ୍ଭୀପାକ କୁଣ୍ଡ, ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଚରୁ ଓ ତୀକ୍ଷ୍ଣପତ୍ର ଅରଣ୍ୟରେ ନିଜ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ପଡ଼ନ୍ତି, ସେମାନେ ଦୁଃଖ ଓ ନିଦ୍ରାହୀନ ଅବସ୍ଥାରେ ରହନ୍ତି। ଏହି ପ୍ରେତ ଲୋକରେ ଯେଉଁ ପିତୃମାନଙ୍କ ପାଇଁ ପୃଥିବୀରେ ତାଙ୍କ ସ୍୵ଜନ ତିନିଟି ପିଣ୍ଡ ଦାନ କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ନାମ ଓ କୁଳ ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ଦାନ ହେଲେ, ସେହି ଦାନ ପ୍ରେତ ଲୋକରେ ଥିବା ପିତୃଙ୍କୁ ପହଞ୍ଚି ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରେ। ଯେଉଁମାନେ ଏହି ଦାନ ପାଇନାହାନ୍ତି, ସେମାନେ ପଞ୍ଚପ୍ରକାର ଯନ୍ତ୍ରଣା ଅନୁଭବ କରି, ପରେ ନିଜ କର୍ମ ଅନୁସାରେ ସ୍ଥାବର ଜନ୍ମ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି। ପଶୁ ଜନ୍ମ ଓ ନାନା ଯୋନିରେ ସେମାନେ ଯେଉଁ ଅନ୍ନ ପାଆନ୍ତି, ତାହା ତାଙ୍କର ଏହି ଯୋନିରେ ମିଳେ। ଯେତେବେଳେ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ଯୋଗ୍ୟ ବ୍ୟକ୍ତିକୁ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଦିଆଯାଏ, ସେହି ଅନ୍ନ ତାଙ୍କୁ ଯେଉଁଠି ରହନ୍ତି, ସେଠି ପହଞ୍ଚି ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରେ। ଯେପରି ଗଞ୍ଜ ଗାଈ ମଧ୍ୟରେ ଛୁଆଁ ନିଜ ମାଆଁକୁ ଚିହିଁପାରେ, ସେପରି ଶ୍ରାଦ୍ଧର ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଦିଆଯାଇଥିବା ଦାନ ଉଦ୍ଦିଷ୍ଟ ପିତୃଙ୍କୁ ପହଞ୍ଚେ। ଏହିପରି ଦୋଷରହିତ ଓ ଶ୍ରଦ୍ଧାପୂର୍ଣ୍ଣ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ହୁଏ ବୋଲି ମନୁ କହିଛନ୍ତି; ସନତ୍କୁମାର ମଧ୍ୟ ଦିବ୍ୟ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଏହି କଥା କହିଛନ୍ତି। ଯିଏ ପିତୃମାନଙ୍କର ଆଗମନ-ନିର୍ଗମନ ଓ ଶ୍ରାଦ୍ଧର ଫଳ ଜାଣେ, ସେ କହେ—କୃଷ୍ଣପକ୍ଷ ପିତୃମାନଙ୍କ ଉପକାର ପାଇଁ, ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷ ସ୍୵ପ୍ନ ଓ ରାତି ପାଇଁ। ଏପରି, ପିତୃମାନେ ଦେବତା, ଦେବତାମାନେ ପିତୃ; ସ୍ୱର୍ଗରେ ଏହିମାନେ ପରସ୍ପର ପିତୃ ଓ ଦେବତା। ପିତୃମାନେ ଦେବ, ମଣିଷମାନେ ମଧ୍ୟ ପିତୃ; ପିତା, ପିତାମହ, ପ୍ରପିତାମହ ଏଭଳି ଅନୁକ୍ରମରେ। ଏପରି ସୋମପାନ କରୁଥିବା ପିତୃମାନଙ୍କର ଅଧିକାର ଏବଂ ମହିମା ପୁରାଣରେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ। ସୋମ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଐଳର ସଂଯୋଗ ଏପରି; ଶ୍ରଦ୍ଧା ଦ୍ୱାରା ପିତୃମାନଙ୍କର ପ୍ରାପ୍ତି ଓ ସନ୍ତୁଷ୍ଟି। ପର୍ବ ଓ ଯନ୍ତ୍ରଣାସ୍ଥଳର ସମୟ ଆପଣଙ୍କୁ ସଂକ୍ଷେପରେ କୁହିଦେଲି; ଏହି ହେଉଛି ନିତ୍ୟ ସୃଷ୍ଟି। ସମସ୍ତ ବିକୃତି ଏଠି କିଛି ଅଂଶରେ କୁହାଯାଇଛି, ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଗଣନା କରିହେବ ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ଯିଏ ଶ୍ରେୟସ୍ ଚାହେ, ସେ ପ୍ରତିତି କରିବା ଉଚିତ। ଏହି ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ଦେବଙ୍କ ସୃଷ୍ଟିକ୍ରମକୁ ମୁଁ ଏଠାରେ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ କୁହିଦେଲି; ଆଉ କଣ କୁହିବି? ପୂର୍ବ ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ଚାରି ଯୁଗ ଘଟିଥିଲା—ସେମାନଙ୍କର ସ୍ୱାଭାବିକ ଗଣନା ଓ ବିସ୍ତୃତ ବିବରଣୀ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହେଁ। ପୃଥିବୀ ଓ ଆକାଶ ବିଷୟରେ ପୂର୍ବରୁ କୁହିଥିଲି; ଏବେ ଚାରି ଯୁଗର ମାପ, ଗଣନା ଓ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିବରଣୀ କୁହିବି। ଲୋକମାନଙ୍କର ମାପ ଅନୁଯାୟୀ ଏକ ମଣିଷ ବର୍ଷ ନିର୍ମିତ; ଏହି ଗଣନା ଦ୍ୱାରା ଚାରି ଯୁଗର ଅବଧି ଏବଂ ମାପ ଏଠାରେ କୁହିଯିବ। ପନ୍ଦରଟି ନିମେଷ ଏକ କାଷ୍ଠା, ତିରିଶଟି କାଷ୍ଠା ଏକ କଳା, ତିରିଶଟି କଳା ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ, ଏପରି ତିରିଶଟି ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଏକ ଦିନ ଓ ରାତି ତିଆରି କରେ।