ଏକ ଦିନ, ପୂର୍ବଜମାନେ ଉଚିତ ରୀତିରେ ତିଆରି ହୋଇଥିବା ନୈମିତ୍ତିକ ନୈବେଦ୍ୟ ଦେଇ ଯେତେବେଳେ ତ୍ୟାଗ କରିଥିଲେ, ସେହି ସମୟରେ ପୁରୁରବା ଏହି ସୌମ୍ୟ ଅମୃତ ସହ ଶୀଘ୍ର ଚଳିଯାଉଥିଲେ। ସେଉଁଠି ସେ ସୌମ୍ୟ ଅମୃତ ଦ୍ୱାରା ପୂର୍ବଜମାନେ, ସୌମ୍ୟ, ବର୍ହିଷଦ୍, କାବ୍ୟ, ଏବଂ ଅଗ୍ନିଷ୍ୱତ୍ତମାନେ ମଧ୍ୟ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଲେ। ଋଷିମାନେ ଋତୁଅଗ୍ନିକୁ ସ୍ମରଣ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ବର୍ଷାକୁ ଏକ ଋତୁ ଭାବରେ ଜାଣନ୍ତି। ଏହି ଭାବରେ ଋତୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ଏବଂ ଏହି ଋତୁଠାରୁ କାଳପର୍ଯ୍ୟାୟ ଆସିଲା। ପୂର୍ବଜମାନେ ହେଉଛନ୍ତି ଋତୁ, ପକ୍ଷଗୁଡ଼ିକୁ ଋତୁଙ୍କ ପୁଅ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ପିତାମହମାନେ ହେଉଛନ୍ତି ଋତୁ, ଅମାବାସ୍ୟାଗୁଡ଼ିକୁ ବର୍ଷର ପୁଅ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ପ୍ରପିତାମହମାନେ ଦେବତା ଭାବେ ସ୍ମରଣ କରାଯାନ୍ତି, ଅଟି ବର୍ଷକୁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପୁଅ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ବର୍ହିଷଦ୍, କାବ୍ୟ ଏବଂ ଅଗ୍ନିଷ୍ୱତ୍ତମାନେ ତିନି ପ୍ରକାର; ଯେଉଁ ଗୃହସ୍ଥମାନେ ଯଜ୍ଞ କରନ୍ତି, ହବିର୍ଯ୍ଞ କରନ୍ତି, ଏବଂ ଋତୁ ଯଜ୍ଞ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ବର୍ହିଷଦ୍ ଭାବରେ ପୁରାଣରେ ନିଶ୍ଚିତ ହୋଇ ଅଛନ୍ତି। ଯେଉଁ ଗୃହସ୍ଥମାନେ ଯଜ୍ଞ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଅଗ୍ନିଷ୍ୱତ୍ତ ଓ ଋତୁ ଯଜ୍ଞ କରନ୍ତି; କାବ୍ୟମାନେ ଅଷ୍ଟକାଙ୍କ ସ୍ୱାମୀ। ଏବେ ପଞ୍ଚବର୍ଷ କାଳ ପ୍ରସଙ୍ଗ ଶୁଣ। ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବର୍ଷ ଅଗ୍ନି, ପରିବତ୍ସର ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଇଦ୍ୱତ୍ସର ସୋମ, ଅନୁବତ୍ସର ବାୟୁ। ରୁଦ୍ର ଏହି ଭାବରେ ଭତ୍ସର; ଏହି ପଞ୍ଚ ବର୍ଷ ଏକ ଯୁଗର ରୂପ। କାଳ ଦ୍ୱାରା ବ୍ୟବସ୍ଥିତ, ଚନ୍ଦ୍ର ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅମୃତ ଧାରା ବିକୀରଣ କରିବାକୁ ଚାଲିଥାଏ। ଏହି ସବୁ ଦେବତାଙ୍କ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଭାବେ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ, ସୋମପାୟୀ ଓ ତାପପାୟୀ ଦେବତା; ପୁରୁରବା ତାଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ଜୀବନର ସମସ୍ତ ଦିନ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରିଥିଲେ। କାରଣ ସୋମ ପ୍ରତିମାସ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଏହିପରି ଯାହା ସ୍ୱଧା ଧାରଣ କରେ, ସେହି ସୋମପାୟୀ ପୂର୍ବଜଙ୍କ ଅଂଶ; ଏଭଳି ସେ ଅମୃତ, ସୋମ ଓ ମଧୁ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ। ତାପରେ, ସୋମ ଅମୃତ ପାନ କରି, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଏକ କିରଣ ସହ ସୋମପାୟୀଙ୍କ ସୋମକୁ ସୁଷୁମ୍ଣା କିରଣ ଦ୍ୱାରା ପୋଷଣ କରନ୍ତି। ପୂର୍ବ ଅବସ୍ଥାଗୁଡ଼ିକ, ଏକା ସମୟରେ ବ୍ୟାପି ଥିବା, ଦିନକୁ ଦିନ ସୁଷୁମ୍ଣା ଦ୍ୱାରା ପୋଷିତ ହୁଏ। କୃଷ୍ଣପକ୍ଷ ଅଂଶ କ୍ଷୀଣ ହୁଏ, ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷ ଅଂଶ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ; ଏଭଳି ସୂର୍ଯ୍ୟର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଚନ୍ଦ୍ରର ଦେହ ପୋଷିତ ହୁଏ। ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ଦିନରେ ଚନ୍ଦ୍ର ଏକ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବୃତ୍ତ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ। ଏଭଳି ପୋଷିତ ହୋଇ, ସୋମ ଦିନକୁ ଦିନ ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷରେ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ; ଦେବତାମାନେ ପୂର୍ବରୁ ସୋମ ଅମୃତ ପାନ କରନ୍ତି, ଏବଂ ପରେ ପୂର୍ବଜମାନେ ତାହାର ଶେଷ ଅଂଶ ପାନ କରନ୍ତି। ପନ୍ଦର ଦିନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଏକ କିରଣ ଦ୍ୱାରା ତାହା ପାନ କରନ୍ତି; ସୁଷୁମ୍ଣା ପୋଷଣ କରି, ପ୍ରତି ଅଂଶ ଦିନକୁ ଦିନ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ। ଏଭଳି, ସୁଷୁମ୍ଣା ପୋଷଣ କରୁଥିବା ଦ୍ୱାରା ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷ ଅଂଶ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ, ତେଣୁ କୃଷ୍ଣପକ୍ଷ ଅଂଶ କମିଯାଏ, ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷ ଅଂଶ ବଢ଼େ। ଏପରି, ସୋମ ପୋଷିତ ହୁଏ, ଓ କ୍ଷୀଣ ହେଲେ ପୁନି ପୁନି ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୁଏ; ଏହିଭଳି ଶୁକ୍ଳ ଓ କୃଷ୍ଣପକ୍ଷରେ ସୋମର ବୃଦ୍ଧି ହୁଏ। ଏହା ହେଉଛି ସେହି ସୋମ, ପୂର୍ବଜମାନେ ଧାରଣ କରିଥିବା, ପୃଥିବୀ ଗଠିତ, ପ୍ରିୟ, ପନ୍ଦର ଅମୃତ ଧାରା ସହିତ। ଏବେ ମୁଁ ଚନ୍ଦ୍ରକଳାଙ୍କ ଯୋଗ ସଂଧି ବିଷୟ ଖୋଲିବି, କେମିତି କଳାଗୁଡ଼ିକ ଗାଠି ଯୋଡ଼ାଯାଏ, ଯେପରି ଖଣ୍ଡର ଗାଠି ଯୋଡ଼ାଯାଏ। ଏହିଭଳି ବର୍ଷ, ମାସ, ପକ୍ଷ (ଶୁକ୍ଳ-କୃଷ୍ଣ) ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ; ପୂର୍ଣ୍ଣିମା, ଗାଠି, ଏବଂ ସଂଧିର ଭିନ୍ନତା ମଧ୍ୟ ଏଭଳି। ଅର୍ଧମାସର ଚନ୍ଦ୍ରକଳା, ଦ୍ୱିତୀୟା ରୁ ଆରମ୍ଭ, ଏବଂ ଅଗ୍ନି ପ୍ରଜ୍ୱଳନ କ୍ରିୟା କଳା ସଂଧିରେ କରାଯାଏ। ଏହିପରି, ଚନ୍ଦ୍ରକଳା ଆରମ୍ଭରେ, ପ୍ରଥମ ଦିନରୁ ସଂଧିରେ, ସନ୍ଧ୍ୟା ଓ ଅନୁମତିରେ, ଦୁଇ ଲବା ସମୟ ହୁଏ; ଦୁଇ ଲବା ରକା ସମୟ ବିକାଳରେ ମଧ୍ୟ ଜଣାଯାଏ। କୃଷ୍ଣପକ୍ଷର କଳା, ବିକାଳ ଶେଷ ହୋଇ ସନ୍ଧ୍ୟା ଆସିଲେ, ସେହି ସମୟକୁ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ସମୟ କୁହାଯାଏ। ଯେତେବେଳେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ବ୍ୟତୀପାତରେ ଥାଏ, ରେଖା ଉପରେ, ସେହି ସମୟ ଯୁଗ ଶେଷ; ଏବଂ ଯେତେବେଳେ ଚନ୍ଦ୍ର ଯୁଗ ଶେଷରେ ଉଦୟ ହୁଏ, ରେଖା ଉପରେ ଅଛି। ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ବ୍ୟତୀପାତରେ, ଉଭୟ ଦେଖାଯିବା ସମୟରେ, ଏବଂ ତାହା ଚନ୍ଦ୍ର ତିଥି ଆରମ୍ଭରେ ନିର୍ବିକଳ୍ପ ଅବସ୍ଥାରେ ଅଛି। ସେହି ସମୟରେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦେଖି ଗଣନା କରିବା ଉଚିତ; ଏହି ସମୟ ହେଉଛି ପୂଜା ସଠିକ୍ ସମୟ, ଯାହାକୁ ଷଷ୍ଠ କାଳ କୁହାଯାଏ। ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ରାତିରେ, ରାତି ସଂଧିରେ, ଚନ୍ଦ୍ର ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ; ଏହିପରି, ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ଦିନ ରାତିରେ ଚନ୍ଦ୍ର ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ। ଦିନରେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ର ଏକାସାଥି ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ଦେଖିଲେ, ସେମାନଙ୍କର ବ୍ୟତୀପାତ ସମୟରେ, ଏହି ପୂର୍ଣ୍ଣତା ଦ୍ୱାରା ଏହା ବିକାଳ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ। ପୂର୍ବଜମାନେ ଦେବତାଙ୍କ ସହ ଏହି ସମୟକୁ ଅନୁମୋଦନ କରନ୍ତି, ତେଣୁ ଏହାକୁ 'ଅନୁମତି' କୁହାଯାଏ; ଏବଂ ପୂର୍ଣ୍ଣତା ଦ୍ୱାରା ଏହା ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ଭାବେ ଜଣାଯାଏ। ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ରାତିରେ ଚନ୍ଦ୍ର ବହୁତ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ, ଚନ୍ଦ୍ରର ରଙ୍ଗ ଦ୍ୱାରା କବିମାନେ ଏହାକୁ 'ରାକା' କୁହନ୍ତି। ଯେତେବେଳେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ର ଏକେ ନକ୍ଷତ୍ରରେ ଅଛନ୍ତି, ସେହି ପନ୍ଦର ରାତିକୁ 'ଅମାବାସ୍ୟା' କୁହାଯାଏ। ସେହି ଅମାବାସ୍ୟା ଦିନକୁ ଉଲ୍ଲେଖ କରି, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ର ଏକାସାଥି ଯୋଗ ହେଲେ, ସେମାନଙ୍କର ଦେଖାଯିବାକୁ 'ଦର୍ଶ' କୁହାଯାଏ। ଅମାବାସ୍ୟାରେ, ଚନ୍ଦ୍ରକଳା ସଂଧିରେ ଦୁଇ ଲବା ସମୟ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ; ଏହାକୁ 'କୁହୂ' କୁହାଯାଏ, ଏବଂ ଏହି ସମୟକୁ ପର୍ବ ସଂଧି କୁହାଯାଏ। ଅମାବାସ୍ୟା ଯେଉଁଠି ଦିନ ମଧ୍ୟାହ୍ନ ପରେ ଚନ୍ଦ୍ର ଦେଖାଯାଏ, ଏବଂ ପରେ ରାତିରେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଆସିଲେ, ଚନ୍ଦ୍ର ସୂର୍ଯ୍ୟ ସହ ଉଦୟ ହୁଏ; ଏହିପରି ଏହା ପ୍ରଭାତରେ ଅଟୁଇଯାଏ। ଯେତେବେଳେ ମଧ୍ୟାହ୍ନ ପରେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦୁଇ ଲବା ସଂଧି ସହ ଅସ୍ତ ହୁଏ, ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷ ଚନ୍ଦ୍ର ସୂର୍ଯ୍ୟ ଚକ୍ରରୁ ବାହାରିଯାଏ।