ମନୁ ଏହି ପ୍ରଶ୍ନଟି ମଧୁସୂଦନଙ୍କୁ ପଚାରିଥିଲେ। ତାପରେ ମଧୁସୂଦନ, ସୂର୍ଯ୍ୟପୁତ୍ରଙ୍କୁ ଏହି ଉତ୍ତର ଦେଇଥିଲେ। ଏହି ଉତ୍ତରକୁ ମୁଁ ଏବେ ବିସ୍ତୃତ ଭାବରେ କହିବି—ଆପଣ ଶୁଣନ୍ତୁ। ମୁଁ ଏବେ ଏହି ପ୍ରଜ୍ଞାବାନ୍ ଏଇଲ ପୁରୁରବାସଙ୍କ ଶକ୍ତି ବିଷୟରେ ଏବଂ ସ୍ୱର୍ଗରେ ସୋମ ସହିତ ତାଙ୍କର ସଂଯୋଗ ଉପରେ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ କଥାହେବି। ସୋମ ଠାରୁ ଅମୃତ ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ, ପିତୃଦେବତାଙ୍କ ପାଇଁ ନିବେଦନ ହୁଏ; ସୌମ୍ୟ, ବର୍ହିଷଦ୍, କାବ୍ୟ, ଏବଂ ଅଗ୍ନିଷ୍ୱାତ୍ତ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି ଲାଭ କରନ୍ତି। ଯେତେବେଳେ ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ତାରାମଣ୍ଡଳ ସହିତ ଏକାଠି ହୁଅନ୍ତି, ସେମାନେ ଅମାବାସ୍ୟା ରାତିରେ ଏକ ଚକ୍ରରେ ବସିଥାନ୍ତି। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅମାବାସ୍ୟାରେ ସେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ, ଅର୍ଥାତ୍ ଜନନୀ ଓ ପିତା ଦୁଇଁଜଣ ପୂର୍ବଜଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଯାଆନ୍ତି। ସେଠାରେ ଉପସ୍ଥିତ ହୋଇ, ସମୟ ଆସିଲେ ସେ ସୋମଙ୍କୁ ପୂଜା କରନ୍ତି, ଏବଂ କ୍ଲାନ୍ତ ହୋଇ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରନ୍ତି। ଏଇଲ ପୁରୁରବାସ, ଜ୍ଞାନୀ, ପ୍ରତିମାସିକ ପିତୃକର୍ମ କରିବାକୁ ଚାହିଁ, ସ୍ୱର୍ଗରେ ସୋମଙ୍କ ଓ ପିତୃଦେବତାଙ୍କ ସମୀପକୁ ଯାଇଥିଲେ। ସେ ଦୁଇଟି ମାପ, କେବଳ କୁହୂ ପରି, ଉପବାସ ଆରମ୍ଭରେ ରଖିଥିଲେ—ଏହି ମାପ ଅତି ସାନ, ସିନୀବାଳୀ ପରି। କୁହୂର ମାପ ଜାଣି, ସେ ପିତୃଦେବତାଙ୍କ ପାଇଁ କୁହୂଙ୍କୁ ପୂଜା କରନ୍ତି; ପୂଜା ପରେ ସେ ସମୟ ଦେଖି ସୋମଙ୍କ ଅପେକ୍ଷା କରନ୍ତି। ସୋମ ଠାରୁ ଅମୃତ ଅଞ୍ଜଳି ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ, ଏହା ଦଶ ଓ ପାଞ୍ଚ ଧାରାରେ ପିତୃଦେବତାଙ୍କୁ ତୃପ୍ତି ଦେଉଛି; କୃଷ୍ଣପକ୍ଷରେ ପିତୃଦେବତାମାନେ ସର୍ବୋତ୍ତମ କିରଣରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି। ଯେତେବେଳେ ପିତୃକର୍ମ ଅନୁସାରେ ନିବେଦନ ହୁଏ, ସେ ସୌମ୍ୟ ଅମୃତ ସହ ପିତୃଦେବତାଙ୍କ ସହ ଚଳିଯାନ୍ତି। ସେହି ସୌମ୍ୟ ଅମୃତ ଦ୍ୱାରା ସେ ସୌମ୍ୟ, ବର୍ହିଷଦ୍, କାବ୍ୟ ଏବଂ ଅଗ୍ନିଷ୍ୱାତ୍ତ ପିତୃଦେବତାମାନେ ତୃପ୍ତି ପାଇଥିଲେ। ଋତୁ ଅଗ୍ନିକୁ ଋଷିମାନେ ସ୍ମରଣ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ବର୍ଷକୁ ଏକ ଋତୁ ଭାବରେ ଜାଣନ୍ତି। ଋତୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ଓ ଏହି ଋତୁଠାରୁ କାଳ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ପିତୃମାନେ ହେଉଛନ୍ତି ଋତୁ, ପକ୍ଷ ହେଉଛନ୍ତି ଋତୁଙ୍କ ପୁତ୍ର; ପିତାମହମାନେ ହେଉଛନ୍ତି ଋତୁ, ଅମାବାସ୍ୟା ହେଉଛି ବର୍ଷର ପୁତ୍ର; ପ୍ରପିତାମହମାନେ ଦେବତା ଭାବରେ ସ୍ମରଣ ହୁଅନ୍ତି, ପଞ୍ଚ ବର୍ଷ ହେଉଛି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପୁତ୍ର। ବର୍ହିଷଦ୍, କାବ୍ୟ, ଅଗ୍ନିଷ୍ୱାତ୍ତ—ଏହି ତିନି ପ୍ରକାର; ଗୃହସ୍ଥ ଯେଉଁମାନେ ଯଜ୍ଞ କରନ୍ତି, ହବିର୍ଯଜ୍ଞ ଓ ଋତୁ କର୍ମ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ବର୍ହିଷଦ୍ ବୋଲି ପୁରାଣରେ ନିଶ୍ଚିତ ହୋଇଛନ୍ତି। ଯେଉଁ ଗୃହସ୍ଥ ଯଜ୍ଞ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଅଗ୍ନିଷ୍ୱାତ୍ତ ଓ ଋତୁୟାଜୀ; କାବ୍ୟମାନେ ଅଷ୍ଟକାଙ୍କ ନାୟକ। ଏବେ ପଞ୍ଚବର୍ଷ ନିୟମ ଶୁଣନ୍ତୁ। ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ବର୍ଷ ହେଉଛି ଅଗ୍ନି, ପରିବତ୍ସର ହେଉଛି ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଇଦ୍ୱତ୍ସର ହେଉଛି ସୋମ, ଅନୁବତ୍ସର ହେଉଛି ବାୟୁ। ରୁଦ୍ର ହେଉଛନ୍ତି ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ବତ୍ସର; ଏହି ପଞ୍ଚ ବର୍ଷ ଏକ ଯୁଗର ରୂପ। ସମୟ ଦ୍ୱାରା ବିଧିତ, ଚନ୍ଦ୍ର ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅମୃତ ଧାରା ଛାଡ଼ି ଚଳିଥାଏ। ଏହି କର୍ମଗୁଡ଼ିକ ଦେବଗଣଙ୍କ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଭାବରେ ଅନୁଷ୍ଠିତ, ସୋମପାୟୀ ଓ ତାପପାୟୀ ଦେବତାମାନେ ଏହି କର୍ମରେ ଅଂଶଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି; ପୁରୁରବାସ ତାଙ୍କ ଜୀବନରେ ଏହିପରି ସମସ୍ତଙ୍କୁ ତୃପ୍ତ କରିଥିଲେ। ସୋମ ପ୍ରତିମାସ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଏହିପରି ସ୍ୱଧାବିହାରୀ ପିତୃଦେବତାମାନେ ସୋମପାୟୀ; ଏହିପରି ସେ ଅମୃତ, ସୋମ ଓ ମଧୁ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ। ଏଠାରେ, ସୋମ ଅମୃତ ପିଇ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଏକ କିରଣ ଦ୍ୱାରା ସୋମପାୟୀମାନଙ୍କୁ ସୁଷୁମ୍ନା କିରଣ ଦ୍ୱାରା ପୋଷଣ କରନ୍ତି। ପୂର୍ବ ଅଂଶଗୁଡ଼ିକ, ଏକା ସମୟରେ ବିସ୍ତାରିତ ହୋଇ, ସୁଷୁମ୍ନା ଦ୍ୱାରା ଦିନକୁ ଦିନ ପୋଷିତ ହୁଏ। କୃଷ୍ଣପକ୍ଷ ଅଂଶ କ୍ଷୟ ହୁଏ, ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷ ଅଂଶ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ; ଏଭଳି ସୂର୍ଯ୍ୟର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଚନ୍ଦ୍ରମା ଦେହ ପୋଷିତ ହୁଏ। ପୂର୍ଣ୍ଣିମାରେ ଚନ୍ଦ୍ରମା ଏକ ପ୍ରଭାମୟ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଚକ୍ର ଭାବରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ। ଏହିପରି ପୋଷିତ ହୋଇ, ସୋମ ଦିନକୁ ଦିନ ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷରେ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ; ପୂର୍ବରୁ ଦେବତାମାନେ ଏହି ଅମୃତ ସୋମ ପିଇଥିଲେ, ପରେ ପିତୃମାନେ ତାହାର ଅବଶିଷ୍ଟ ସ୍ୱୀକାର କରନ୍ତି। ପନ୍ଦର ଦିନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଏକ କିରଣ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଅଂଶ ପିଇଥାନ୍ତି; ସୁଷୁମ୍ନା କିରଣ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରତିଦିନ ଏକ ଅଂଶ ନିୟମିତ ଭାବେ ପୋଷିତ ହୁଏ। ଏହିପରି ସୁଷୁମ୍ନା ପୋଷଣ କରିବା ସହ ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷ ଅଂଶ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ, ଏହିପରି କୃଷ୍ଣପକ୍ଷ କ୍ଷୟ ହୁଏ, ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ। ଏଭଳି ସୋମ ପୋଷିତ ହୁଏ, ଏବଂ କ୍ଷୟ ପରେ ପୁଣି ପୁଣି ପୂରଣ ହୁଏ; ଏହା ଶୁକ୍ଳ ଓ କୃଷ୍ଣପକ୍ଷରେ ସୋମର ବୃଦ୍ଧି। ଏହିପରି ସୋମ, ଯାହା ପିତୃମାନେ ଅଧିକାର କରନ୍ତି, ପୃଥିବୀସ୍ୱରୂପ ଭାବରେ ମଧୁର ଅମୃତ ଧାରା ସହ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ। ଏବେ ମୁଁ ଚନ୍ଦ୍ର ତିଥି ଯୋଗ, ଏବଂ କିପରି ତିଥିଗୁଡ଼ିକ ଏକାଠି ହୁଏ, ଏହା ବାଂଶ ଗାଠି ପରି କିପରି ଯୋଗ ହୁଏ, ତାହା କହିବି। ଏହିପରି ବର୍ଷ, ମାସ, ପକ୍ଷ ଦୁଇପକ୍ଷ, ଶୁକ୍ଳ କୃଷ୍ଣ ଦୁଇଁ, ସ୍ମରଣ କରାଯାନ୍ତି; ପୂର୍ଣ୍ଣିମା, ଗାଠି, ଯୋଗ ଭିନ୍ନତା ମଧ୍ୟ ଏହିପରି। ପକ୍ଷ ତିଥି, ଦ୍ୱିତୀୟା ଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି, ଅଗ୍ନି ପୂଜା ଏହି ଯୋଗରେ କରାଯାଏ। ତେଣୁ, ତିଥି ଆରମ୍ଭରେ, ପ୍ରଥମ ତିଥିରୁ ଯୋଗରେ, ସନ୍ଧ୍ୟା ଓ ଅନୁମତି ସମୟରେ, ଦୁଇ ଲବା ସମୟ ମନ୍ୟ; ଦୁଇ ଲବା ରାକା ସମୟ ମଧ୍ୟ ଅପରାହ୍ଣରେ। କୃଷ୍ଣପକ୍ଷ ତିଥି, ଯେତେବେଳେ ଅପରାହ୍ଣ ସମାପ୍ତ ହୁଏ ଓ ସନ୍ଧ୍ୟା ଆସେ, ସେହି ସମୟକୁ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ସମୟ କୁହାଯାଏ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ଯେତେବେଳେ ବ୍ୟତୀପାତରେ, ରେଖା ଉପରେ ରହେ, ଏହା ଏକ ଯୁଗର ସମାପ୍ତି; ଚନ୍ଦ୍ର ବି ଏହି ସମୟରେ ଉଦୟ ହୁଏ। ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ବ୍ୟତୀପାତ ସମୟରେ, ଯେତେବେଳେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ର ଦୁଇଁଜଣ ଏକାଠି ଦେଖାଯାନ୍ତି, ଏବଂ ତିଥି ଆରମ୍ଭରେ ସେମାନେ ଏହିପରି ଅବସ୍ଥିତ, ସେହି ସମୟ ହେଉଛି ଉପଯୁକ୍ତ ସମୟ। ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ଦେଖି ଗଣନା କରିବା ଉଚିତ୍; ଏହି ସମୟକୁ ଷଷ୍ଠ କାଳ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।