ଏକ ଦିନ ରୁଷିମାନେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ହେ ପ୍ରଭୁ, ମାୟା କେଉଁ ଘର ଦ୍ୱାରା ପଳାଇଗଲେ? ଆମେ ଜାଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛୁ, ମାୟାଙ୍କର ଅନ୍ତ କ’ଣ ହେଲା?” ତେବେ କାମସାପୁତ୍ର ଉତ୍ତର ଦେଲେ—ଯେଉଁଠି ମାୟା ଦେଖାଯାଏ, ସେଉଁଠି ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ମାୟାଙ୍କର ଆଶ୍ରୟ ଅଛି। କିନ୍ତୁ ଦେବତାମାନେ ମାୟାଙ୍କର ଶତ୍ରୁ ଥିବାରୁ, ମାୟାଙ୍କର ମନ ଅସ୍ଥିର ହେଇପଡ଼ିଲା, ସେ ଏହି ଲୋକ ଛାଡ଼ି ନିଜର ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ ଅନ୍ୟ ଏକ ଲୋକ ଗଢିଲେ। ସେଉଁଠି ମଧ୍ୟ ଦେବତାମାନେ, ଅମରମାନେ ମଧ୍ୟ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ। ଏହି ଦେଖି, ମାୟା ଏଠି ରହିପାରିଲେ ନାହିଁ, ଏବଂ ଏକ ଉତ୍ତମ ନଗରକୁ ଗଲେ। ଶିବ ଏକ ଘର ତିଆରି କରି, ନିବାସ ଚାହିଁଥିବା ମାୟାଙ୍କୁ ଦେଲେ। ଇନ୍ଦ୍ର, ହଜାର ଚକ୍ଷୁ ଧାରୀ, ତାଙ୍କର ଶତ୍ରୁତା ଛାଡ଼ି ଶିବଙ୍କୁ ପୂଜିଲେ। ଯେତେବେଳେ ଭୂତମହେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ପୂଜା ହେଲା, ସମସ୍ତେ ଶିବଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କଲେ। ପରେ, ଦେବତାମାନେ ତାଙ୍କର ସେନାପତି ଗଣେଶଙ୍କୁ ଦେଖି, ଦେବତାମାନେ ଏବଂ ତାଙ୍କର ସହଚରମାନେ ଉଲ୍ଲସିତ ହେଲେ, ହସିଲେ ଏବଂ ହାତ ଜୋଡି ଆନନ୍ଦରେ ଯାଇଗଲେ। ତାପରେ, ଇନ୍ଦ୍ର ପିତାମହ ଏବଂ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, ତାଙ୍କର ଧନୁ ଉଠାଇ, ସଫା କରି, ରଥରେ ଚଢ଼ି, ଜ୍ୱଳନ୍ତ ନଗରକୁ ସମୁଦ୍ରରେ ଫେଙ୍ଗିଦେଲେ, ଯେଉଁଠି ମକରମାନେ ନିବାସ କରନ୍ତି। ଏହି ରୁଦ୍ର-ଜୟ ଷ୍ଟୋତ୍ର ଯିଏ ପାଠ କରେ, ମହାଦେବ ତାଙ୍କୁ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଜୟ ଦେଇଥାନ୍ତି। କିମ୍ବା ଯିଏ ପିତୃକାର୍ଯ୍ୟରେ ଏହି ଷ୍ଟୋତ୍ର ପାଠ କରାଏ, ତାଙ୍କର ଉପକାର ଅନନ୍ତ ହୁଏ, ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ମିଳିଥାଏ। ଏହି ଷ୍ଟୋତ୍ର ଶୁଭ, ପବିତ୍ର, ପୁତ୍ରମାନେ ପାଇଁ ମହା କାର୍ଯ୍ୟ; ଏହି ଷ୍ଟୋତ୍ର ଶୁଣି ଏବଂ ପାଠ କରି, ମନୁଷ୍ୟ ରୁଦ୍ରଙ୍କ ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ। ଏବେ ଏକ ନୂତନ ପ୍ରଶ୍ନ ଆସିଲା—ପୁରୁରବା ରାଜା ପ୍ରତି ମାସ ଅମାବାସ୍ୟାରେ କିପରି ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାନ୍ତି? ସେ କିପରି ପିତୃମାନେ ପାଇଁ ଅର୍ପଣ କରନ୍ତି? ଆମେ ଏହି ବୁଦ୍ଧିମାନ ପୁରୁରବାଙ୍କର ଶକ୍ତି ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛୁ। ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ ମନୁ ମଧୁସୂଦନଙ୍କୁ କରିଥିଲେ, ମଧୁସୂଦନ ସୂର୍ୟପୁତ୍ରକୁ ଉତ୍ତର ଦେଇଥିଲେ; ଏବେ ମୁଁ ଏହି ବିଷୟ ଖୋଲା ଭାବେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି। ପୁରୁରବା, ବୁଦ୍ଧିମାନ ଏଇଳ, ସ୍ୱର୍ଗରେ ସୋମଙ୍କ ସହିତ ଏକତ୍ୱ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥିଲେ। ସୋମରୁ ଅମୃତ ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ, ଏବଂ ପିତୃମାନେ ପାଇଁ ଅର୍ପଣ ହୁଏ; ସୋମ୍ୟ, ବର୍ହିଷଦ୍, କାବ୍ୟ, ଏବଂ ଅଗ୍ନିଶ୍ୱତ୍ତମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି ଅର୍ପଣ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି। ଯେତେବେଳେ ଚନ୍ଦ୍ର, ସୂର୍ୟ ଏବଂ ତାରାମାନେ ଏକଠା ହୁଅନ୍ତି, ସେମାନେ ଅମାବାସ୍ୟାରେ ଏକ ଚକ୍ରରେ ବସନ୍ତି। ପ୍ରତି ଅମାବାସ୍ୟାରେ, ପୁରୁରବା ସୂର୍ୟ ଏବଂ ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଯାନ୍ତି, ତାଙ୍କର ମାତୃପିତୃମାନେ। ସେଉଁଠି ନମସ୍କାର କରି, ଉଚିତ ସମୟ ପାଇଁ ଅପେକ୍ଷା କରନ୍ତି; ପରେ ସୋମଙ୍କୁ ପୂଜି, ଶ୍ରମିତ ହୋଇ ଚାଲିଯାନ୍ତି। ଏଇଳ ପୁରୁରବା, ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିବାକୁ ଚାହିଁ, ସ୍ୱର୍ଗରେ ସୋମ ଏବଂ ପିତୃମାନେ ପାଖକୁ ଯାଇଥିଲେ। ସେ କୁହୂର ମାପ ଅନୁଯାୟୀ ଦୁଇଟି ମାପ ରଖିଲେ, ଏହି ଉପବାସ ଉଦୟରେ, ସିନୀଭାଳୀ ଆକାରର ଏକ ଛୋଟ ମାପ ରଖିଲେ। ପିତୃମାନେ ପାଇଁ କୁହୂର ମାପ ଜାଣି, ସେ କୁହୂକୁ ପୂଜିଲେ; ପୂଜା ପରେ, ସୋମର ଉଚିତ ଅବସ୍ଥା ଆସିବାକୁ ଅପେକ୍ଷା କରିଥିଲେ। ସୋମରୁ ଅମୃତ ଅର୍ପଣ ହୁଏ, ଦସ ଏବଂ ପାଞ୍ଚ ଧାରା ଅମୃତରେ ପିତୃମାନେ ଉଲ୍ଲସିତ ହୁଏ; କୃଷ୍ଣ ପକ୍ଷରେ ପିତୃମାନେ ଉତ୍ତମ କିରଣରୁ ଆନନ୍ଦ ଉପଭୋଗ କରନ୍ତି। ଏହି ସୋମ୍ୟ ଅମୃତ ସହିତ, ପୁରୁରବା ଅର୍ପଣ କରିଥିଲେ; ଏହିପରି ଷ୍ରାଦ୍ଧ କ୍ରମରେ ଅମୃତ ଦିଆଯିବା ସମୟରେ, ସୋମ୍ୟ ଅମୃତରେ ସେ ପିତୃମାନେ—ସୋମ୍ୟ, ବର୍ହିଷଦ୍, କାବ୍ୟ, ଅଗ୍ନିଶ୍ୱତ୍ତମାନେ—ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କଲେ। ଋତୁର ଅଗ୍ନିକୁ ମୁନିମାନେ ସ୍ମରଣ କରନ୍ତି; ସେମାନେ ବର୍ଷକୁ ଋତୁ ଭାବେ ଜାଣନ୍ତି। ଋତୁରୁ ପରିଅଦି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ପିତୃମାନେ ଋତୁ, ପକ୍ଷମାନେ ଋତୁର ପୁତ୍ର; ପିତାମହମାନେ ଋତୁ, ଅମାବାସ୍ୟା ବର୍ଷର ପୁତ୍ର; ପ୍ରପିତାମହମାନେ ଦେବତା, ପାଞ୍ଚ ବର୍ଷ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ପୁତ୍ର। ବର୍ହିଷଦ୍, କାବ୍ୟ, ଅଗ୍ନିଶ୍ୱତ୍ତମାନେ ତିନି ପ୍ରକାର; ଗୃହସ୍ଥ ଯଜ୍ନ କରନ୍ତି ଏବଂ ଋତୁ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ବର୍ହିଷଦ୍ ଭାବେ ପୁରାଣରେ ନିଶ୍ଚିତ ହୋଇଛନ୍ତି। ଗୃହସ୍ଥ ଯଜ୍ନ କରନ୍ତି ଅଗ୍ନିଶ୍ୱତ୍ତ ଏବଂ ଋତୁ ଯଜ୍ନ କରନ୍ତି; କାବ୍ୟମାନେ ଅଷ୍ଟକାଙ୍କର ନାୟକ। ଏବେ ପାଞ୍ଚ ବର୍ଷ ମାନେ ଶୁଣ। ସେମାନେ ମଧ୍ୟରେ ବର୍ଷ ଅଗ୍ନି, ପରିବତ୍ସର ସୂର୍ୟ, ଇଦ୍ବତ୍ସର ସୋମ, ଅନୁବତ୍ସର ବାୟୁ। ରୁଦ୍ର ତାଙ୍କର ବତ୍ସର; ଏହି ପାଞ୍ଚ ବର୍ଷ ଏକ ଯୁଗର ଆକୃତି। ସମୟ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ମିତ, ଚନ୍ଦ୍ର ଏମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଅମୃତ ଝରାଏ। ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ଦେବତାମାନେ କରନ୍ତି, ସୋମପାୟୀ ଏବଂ ତାପପାୟୀ ଦେବତାମାନେ; ପୁରୁରବା ତାଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ଜୀବନ ସମୟରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରିଥିଲେ। ସୋମ ପ୍ରତି ମାସ ବିଶେଷ ଭାବରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଏହି ସ୍ୱଧା ଦ୍ୱାରା ତାହା ପିତୃମାନେ ପାଇଁ; ଏହିପରି ସେ ଅମୃତ, ସୋମ ଏବଂ ମଧୁ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ। ଅମୃତ ସୋମ ପିଇ, ସୂର୍ୟ ଏକ କିରଣରେ, ସୋମପାୟୀମାନେ ପାଇଁ ସୋମକୁ ସୁଷୁମ୍ନା କିରଣ ଦ୍ୱାରା ପୋଷଣ କରନ୍ତି। ପୂର୍ବ ଅବସ୍ଥାମାନେ, ଏକାସାଥି ଚାଲିଥିବା, ସୁଷୁମ୍ନା ଦ୍ୱାରା ପୋଷିତ ହୁଏ, ପ୍ରତି ଅଂଶ ଦିନକୁ ଦିନ ମିଳିଥାଏ। କୃଷ୍ଣ ପକ୍ଷ ହ୍ରାସ ହୁଏ, ଶୁକ୍ଳ ପକ୍ଷ ବୃଦ୍ଧି ହୁଏ; ସୂର୍ୟର ଶକ୍ତିରେ ଚନ୍ଦ୍ରର ଶରୀର ପୋଷିତ ହୁଏ। ପୂର୍ଣ୍ଣିମାରେ ଚନ୍ଦ୍ର ଏକ ଦୀପ୍ତିମାନ, ପୂର୍ଣ୍ଣ ଚକ୍ର ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ। ଏହିପରି ଦିନକୁ ଦିନ ସୋମ ବୃଦ୍ଧି ହୁଏ; ଦେବତାମାନେ ପୂର୍ବରୁ ଅମୃତ ସୋମ ପିଇଥିଲେ, ପରେ ପିତୃମାନେ ଅବଶିଷ୍ଟ ଦିଆଯାଏ। ପାଞ୍ଚଦିନ, ସୂର୍ୟ ଏକ କିରଣରେ ତାହା ପିଇଥାଏ; ସୁଷୁମ୍ନା ପୋଷଣ କରେ, ପ୍ରତି ଅଂଶ ଦିନକୁ ଦିନ ନିଆଯାଏ। ସୁଷୁମ୍ନା ପୋଷଣ କରି, ଶୁକ୍ଳ ପକ୍ଷ ବୃଦ୍ଧି ହୁଏ; ତେଣୁ କୃଷ୍ଣ ପକ୍ଷ ହ୍ରାସ ହୁଏ, ଶୁକ୍ଳ ପକ୍ଷ ବୃଦ୍ଧି ହୁଏ। ଏହିପରି ସୋମ ପୋଷିତ ହୁଏ, ହ୍ରାସ ହେଲେ ପୁନଃ ପୋଷିତ ହୁଏ; ଏହି ଦୁଇପକ୍ଷରେ ସୋମ ବୃଦ୍ଧି ହୁଏ। ଏହି ସୋମ, ପିତୃମାନେ ଦ୍ୱାରା ଧରାରୂପୀ, ପ୍ରିୟ, ପନ୍ଦର ଅମୃତ ଧାରା ସହିତ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ।