ତେଜର ଅଗ୍ନିବର୍ଷା ଝଡ଼ି ପଡ଼ିବା ସମୟରେ, ଏହି ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୁକୁମାର ନାରୀମାନେ ଯେଉଁଠାରେ ଥିଲେ, ସେମାନଙ୍କର କମରବନ୍ଧ ଓ ଆଖୁର ମିଶ୍ରିତ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଚିତ୍କାର ଦେଇ ଦୁଃଖର ସ୍ବର ଚାରିପାଖରେ ଭୟଙ୍କର ଭାବରେ ପ୍ରବାହିତ ହେଲା। ସେଠାରେ ଅଧଜଳି ଚନ୍ଦ୍ରାକାର ଗୁମ୍ବଜ ଓ ବେଦୀ ଥିବା ଅଟାଳିକା, ଭଗ୍ନ ଦ୍ବାର ଓ ଜଳିଥିବା ଗୃହ ତଳେ ପଡ଼ିଲା, ଏକ ବଡ଼ ବନ୍ୟାରେ ଆଶ୍ରୟ ଚାହିଁଥିବା ପରି। ଜଳିଥିବା ଗୃହ ପଡ଼ି ଅଗ୍ନିରେ ଗଳିଯିବା ସମୟରେ, ସମୁଦ୍ରର ଜଳ ଉତ୍ତପ୍ତ ହେଇଯିଲା, ଯେପରିକି କୌଣସି ଧନୀ ପରିବାର କୁ-ପୁତ୍ରର ଦୁଷ୍ଟତାରେ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ। ଜଳିଥିବା ଗୃହର ତାପରେ ସମୁଦ୍ର ଚାରିପାଖରେ ଉତ୍ତପ୍ତ ହୋଇ ତାର ଜଳ ବିକ୍ରୋଶ କରି ଉଠିଲା, ଏହା ଦେଖି ସମୁଦ୍ରର ମାଛ, ମଗର, ବଡ଼ ସମୁଦ୍ର ଜନ୍ତୁମାନେ ଭୟଭିତ ହେଲେ। ତାପରେ, ତ୍ରିପୁରା ନଗର ଏହାର ଭବ୍ୟ ଦ୍ବାର ଓ ପାହାଡ଼ ପରି ଦୁର୍ଗ ସହିତ, ଏହାର ଅଟାଳିକା ସହିତ ସମୁଦ୍ରରେ ବଡ଼ ଶବ୍ଦରେ ତଳେ ପଡ଼ିଗଲା। ଏହି ନଗର ଏହାର ହଜାର ଶିଖର ଅଟାଳିକା ସହିତ ପାହାଡ଼ର ରାଜା ପରି ଦୃଢ଼ ଭାବେ ଦଉଡ଼ିଥିଲା, କିନ୍ତୁ ଅଗ୍ନିରେ ନିମଗ୍ନ ହୋଇ ଏହାର ନାମ 'ତ୍ରିପୁରା' ମାତ୍ର ଅବଶେଷ ରହିଗଲା। ଏହି ନଗର ଜଳୁଥିବା ସମୟରେ, ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱ, ପାତାଳ ଓ ସ୍ବର୍ଗ ସହିତ, ତାପରେ ଦୁଃଖରେ ଏକ ଜଳରେ ବିଲୀନ ହୋଇଗଲା, ଯେଉଁଠାରେ ମାୟାଙ୍କର ବଡ଼ ଅଟାଳିକା ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲା। ତାପରେ, ଦେବତାମାନଙ୍କର ନାୟକଙ୍କ ଉପଦେଶ ଶୁଣି, ଇନ୍ଦ୍ର, ଯିଁଠାରେ ଅସ୍ତ୍ର ଧରିଥିଲେ, ମାୟାଙ୍କର ଘରକୁ ଶାପ ଦେଲେ — "ମାୟାଙ୍କର ଘର ସଦା ଅବାସ୍ୟ, ନିରାଧାର ଓ ଭୟରେ ଘେରା, ଅଗ୍ନି ପରି।" ଯେଉଁଠାରେ କୌଣସି ଭୂମିରେ ପରାଜୟ ଆସିଥାଏ, ସେଠାରେ ତ୍ରିପୁରାର ଅବଶେଷ ଦେଖାଯିବ; ଏବଂ ଆଜି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ମାୟାଙ୍କର ଘର ରୋଗରୁ ମୁକ୍ତ। "ଓ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, କେଉଁ ଘର ଦ୍ୱାରା ମାୟା ଉଦ୍ଧାର ହେଲେ? କମସାପୁତ୍ର, ମାୟାଙ୍କର ଭାଗ୍ୟ କହ।" — ଏହିପରି ପ୍ରଶ୍ନ ହେଲା। ଯେଉଁଠାରେ ଦେଖାଯାଏ, ସେଠାରେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ମାୟାଙ୍କର ଆଶ୍ରୟ; କିନ୍ତୁ ଦେବତାମାନଙ୍କର ଶତ୍ରୁ ଥିବାରୁ ମାୟାଙ୍କ ଚିତ୍ତ ବିକଳ ହେଇ ସେ ଏହି ଜଗତ ଛାଡ଼ି ନିଜ ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ ଅନ୍ୟ ଜଗତ ତିଆରି କଲେ। ଏଠି ସେଠି ଦେବତାମାନେ, ଅମରମାନଙ୍କ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ; ତେଣୁ ମାୟା ରହିପାରିଲେ ନାହିଁ, ଏକ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ନଗରକୁ ଗଲେ। ଶିବ ଏକ ଘର ତିଆରି କରି ମାୟାଙ୍କୁ ଦେଲେ, ଯିଁଠାରେ ସେ ଆଶ୍ରୟ ଚାହିଁଥିଲେ; ଇନ୍ଦ୍ର, ହଜାର ଚକ୍ଷୁ, ତାଙ୍କର ଶତ୍ରୁତା ବନ୍ଦ କରି ଭଗବାନଙ୍କୁ ପୂଜା କଲେ, ଏବଂ ଯେତେବେଳେ ଭଗବାନ ପୂଜିତ ହେଲେ, ସମସ୍ତେ ତାଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ। ଦେବତାମାନେ ଏବଂ ତାଙ୍କର ଉପଚାରକମାନେ ଗଣେଶଙ୍କୁ ପୂଜା କରୁଥିବା ଦେଖି, ସମସ୍ତେ ଆନନ୍ଦ ହେଲେ, ହସିଲେ ଏବଂ ହାତ ଜୋଡ଼ି ଖୁସି ହୋଇ ଚାଲିଗଲେ। ତାପରେ, ଚତୁର୍ମୁଖ ଓ ମହେଶଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, ଇନ୍ଦ୍ର ନିଜ ଧନୁ ନେଲେ, ଏହାକୁ ପରିଷ୍କାର କରି, ରଥରେ ଚଡ଼ି, ଜଳୁଥିବା ନଗରକୁ ସମୁଦ୍ରରେ ଫେଙ୍ଗିଦେଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ମକରମାନେ ନିବାସ କରନ୍ତି। ଯେଉଁଠାରେ ଏହି ରୁଦ୍ର-ଜୟ ଷ୍ଟୋତ୍ର ପଠାଯାଏ, ଯାହା ଜୟ ଦେଇଥାଏ, ନନ୍ଦୀ-ଧ୍ୱଜୀ ଭଗବାନ ତାଙ୍କୁ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଜୟ ଦେଇଥାନ୍ତି। କିମ୍ବା ପିତୃୟଜ୍ଞାରେ ଏହି ଷ୍ଟୋତ୍ର ପଠାଯାଏ, ତାଙ୍କର ପୁଣ୍ୟ ଅନନ୍ତ ହୋଇଯାଏ, ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ଦେଇଥାଏ। ଏହା ଶୁଭ, ଏହା ପବିତ୍ର, ଏହା ପୁତ୍ରମାନଙ୍କ ପାଇଁ ବଡ଼ କ୍ରିୟା; ଏହା ଶୁଣିବା ଓ ପଠିବା ଦ୍ୱାରା ମନୁଷ୍ୟ ରୁଦ୍ରର ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥାଏ। ଏବେ ଏକ ନୂଆ ପ୍ରଶ୍ନ ଆସିଲା: "ସୁତ, ରାଜା ପୁରୁରବାସ ମାସ ମାସ ଅମାବାସ୍ୟାରେ କିପରି ସ୍ବର୍ଗକୁ ଉତ୍କ୍ରମ କରନ୍ତି? ସେ କିପରି ପିତୃମାନଙ୍କୁ ଅର୍ଘ୍ୟ ଦେନ୍ତି? ଆମେ ଏହି ବୁଦ୍ଧିମାନ ରାଜାଙ୍କର ଶକ୍ତି ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛୁ।" ମନୁ ଏହି ପ୍ରଶ୍ନକୁ ମଧୁସୂଦନଙ୍କୁ ପଚାରିଥିଲେ, ଏବଂ ମଧୁସୂଦନ ସୂର୍ଯ୍ୟପୁତ୍ରଙ୍କୁ କହିଥିଲେ; ଏହାର ବିବରଣୀ ଏବେ ଶୁଣ। ଏହି ବୁଦ୍ଧିମାନ ଏଇଲ ପୁରୁରବାସଙ୍କର ଶକ୍ତି ଏବଂ ସୋମ ସହିତ ସ୍ବର୍ଗରେ ତାଙ୍କର ଏକତ୍ୱ ଏବେ ମୁଁ ବିସ୍ତୃତ କରି କହିବି। ସୋମରୁ ଅମୃତ ଲାଭ ଏବଂ ପିତୃମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଅର୍ଘ୍ୟ ଦିଆଯାଏ; ସୌମ୍ୟ, ବର୍ହିଷଦ, କାବ୍ୟ, ଏବଂ ଅଗ୍ନିଶ୍ବାତ୍ତମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି। ଯେତେବେଳେ ଚନ୍ଦ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ତାରାମାନେ ଏକଠା ହୋଇ, ଅମାବାସ୍ୟା ଦିନରେ ଏକ ବୃତ୍ତରେ ଅବସ୍ଥିତ ହୋଇଥାନ୍ତି। ଏପରି ଏକ ଅମାବାସ୍ୟାରେ, ସେ ନିଜ ମାତୃପିତୃମାନେ — ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ରକୁ — ଦେଖିବାକୁ ଯାନ୍ତି। ସେଠାରେ ପ୍ରଣାମ କରି, ଯଥାଯଥି ସମୟ ପାଇଁ ଅପେକ୍ଷା କରନ୍ତି; ଏବଂ ସୋମକୁ ପୂଜି, ଶ୍ରମିତ ହୋଇ ଯାନ୍ତି। ଏଇଲ ପୁରୁରବାସ, ଶାସ୍ତ୍ରଜ୍ଞ, ପ୍ରତିମାସିକ ପିତୃୟଜ୍ଞା କରିବାକୁ ଚାହିଁ, ସ୍ବର୍ଗରେ ସୋମ ଓ ପିତୃମାନଙ୍କୁ ଉପସ୍ଥିତ କଲେ। ସେ ଦୁଇ ମାପ — କୁହୁ ପରି — ଏକଠା ରଖିଲେ, ଏବଂ ନିୟମ ଉଦୟରେ, ସିନୀବାଳୀ ପରି ଏକ ଛୋଟ ମାପ ରଖିଲେ। କୁହୁର ମାପ ଜାଣି, ପିତୃମାନଙ୍କୁ ପୂଜି, ପୂଜା କରି ସୋମକୁ ଅପେକ୍ଷା କରନ୍ତି, ଯଥାଯଥି ଚନ୍ଦ୍ର ଦିନ ପାଇଁ। ସୋମରୁ ଅର୍ଘ୍ୟର ଅମୃତ ଆସିଥାଏ, ତାଙ୍କର ତୃପ୍ତି ପାଇଁ, ଦଶ ଓ ପଞ୍ଚ ଧାରା ଅମୃତରେ; ଯେଉଁଠାରେ ପିତୃମାନେ କୃଷ୍ଣପକ୍ଷରେ ଅର୍ଘ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କିରଣରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇଥାନ୍ତି। ଏହି ସୌମ୍ୟ ଅମୃତରେ ସେ ଚାଲିଯାନ୍ତି; ପିତୃୟଜ୍ଞା ଅନୁସାରେ ଅର୍ଘ୍ୟ ଦିଆଯିବା ସମୟରେ। ସୌମ୍ୟ ଅମୃତରେ, ସେ ପିତୃମାନଙ୍କୁ — ସୌମ୍ୟ, ବର୍ହିଷଦ, କାବ୍ୟ, ଅଗ୍ନିଶ୍ବାତ୍ତ — ତୃପ୍ତ କଲେ। ଋତୁର ଅଗ୍ନିକୁ ଋଷିମାନେ ସ୍ମରଣ କରନ୍ତି; ସେମାନେ ଋତୁକୁ ବର୍ଷ ଭାବେ ଜାଣନ୍ତି। ଋତୁ ଜନ୍ମ ନେଲା, ତାରୁ କାଳ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ପିତୃମାନେ ଋତୁ, ପକ୍ଷମାନେ ଋତୁର ପୁତ୍ର; ପିତାମାନେ ଋତୁ, ଅମାବାସ୍ୟା ଦିନ ବର୍ଷର ପୁତ୍ର; ପ୍ରପିତାମାନେ ଦେବତା ଭାବରେ, ପଞ୍ଚ ବର୍ଷ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ପୁତ୍ର ଭାବରେ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ।