ପୁରାତନ ଦେବତାମାନେ ଏକ ଦୂର୍ଗ ବନେଇଥିଲେ, ଯାହା ଶତ ଯୋଜନା ଲମ୍ବା ଥିଲା। ଏହି ଦୂର୍ଗ ଭବ (ଶିବ)ଙ୍କ ଏକ ଘାତରେ ଭାଙ୍ଗିଯିପାରେ, ଏବଂ ପୁଷ୍ୟ ନକ୍ଷତ୍ର ସହିତ ଯୋଗ ହେଲେ, ସମସ୍ତ କିଛି ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ନଶ୍ଟ ହୋଇଯାଏ। ଏହା ଦେଖି ଦେବତାମାନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭୟଭୀତ ହେଲେ ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସହିତ ଏକାଠି ହୋଇ, ସମସ୍ତେ ଭବଙ୍କ ସଭାକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ସେଠାରେ ସେମାନେ ଭବଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ—ଅତୀତ ଓ ଭବିଷ୍ୟତର ନାଥ, ପାର୍ବତୀଙ୍କ ପତି, ପାହାଡ଼ରେ ବସିବା, ତ୍ରିଶୂଳଧାରୀ, ମହାନ୍ଦିନ୍ଦି ସହିତ ଏବଂ ମୋତେ (ବ୍ୟାସ) ସହିତ। ଅଜନ୍ମା ଦେବ, ଅଗ୍ନି ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ତାଙ୍କର ଚକ୍ଷୁ ଅଗ୍ନିକୁଣ୍ଡ ପରି, ହଜାର ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅଗ୍ନି ପରି ତେଜସ୍ୱୀ ଏବଂ ଅଗ୍ନି ଅଳଙ୍କାରରେ ଶୋଭିତ। ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ମୃଦୁ ମୁହଁ, ନୀଳ ଓ ଲାଲ ରଙ୍ଗରେ ଦୀପ୍ତିମାନ, ଏହି ଅଜନ୍ମା ଦେବଙ୍କୁ ସେମାନେ ନମସ୍କାର କଲେ ଏବଂ ଶମ୍ଭୁଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ—ଉହା ଗୋ-ନାଥ, ଵରଦାତା, ପାର୍ବତୀଙ୍କ ପତି। ସେମାନେ କହିଲେ: “ଭବଙ୍କୁ, ଶର୍ବଙ୍କୁ, ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ, ଵରଦାତାଙ୍କୁ, ଚିରଞ୍ଜୀବ ପଶୁପତିଙ୍କୁ, ଜଟାଧାରୀ ଦାରୁଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ମହାଦେବଙ୍କୁ, ଭୟଙ୍କରଙ୍କୁ, ଶାନ୍ତି ପାଇଁ ତ୍ରୟମ୍ବକଙ୍କୁ, ଭୟ ନାଶକ ଈଶାନଙ୍କୁ, ଅନ୍ଧକ ନାଶକଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ନୀଳକଣ୍ଠ, ଭୟଙ୍କର, ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତାଙ୍କୁ, କୁମାର ଶତ୍ରୁ ନାଶକ ଏବଂ କୁମାରଙ୍କ ପିତାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ଲାଲ ଓ ଧୂମ୍ରବର୍ଣ୍ଣ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଭୟଙ୍କର, ନୀଳଚୂଡ଼, ତ୍ରିଶୂଳଧାରୀ, ଦିବ୍ୟ ଶୟନୀଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ସର୍ପ, ତ୍ରିନୟନ, ସୁବର୍ଣ୍ଣ-ଶୁକ୍ର, ଅଚିନ୍ତ୍ୟ, ଅମ୍ବିକାପତି, ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ବୃଷଧ୍ୱଜ, କପାଳଧାରୀ, ଜଟାଧାରୀ, ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ, ଜଳେ ତାପିତ, ବ୍ରାହ୍ମଣିକ, ଅଜୟଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ବିଶ୍ୱର ଆତ୍ମା, ବିଶ୍ୱସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ସମସ୍ତରେ ବ୍ୟାପି ଓ ଉପସ୍ଥିତ, ଦିବ୍ୟ ରୂପୀ, ଦେବ, ଦିବ୍ୟ ଶମ୍ଭୁଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ସୁଲଭ, ଆକାଙ୍କ୍ଷିତ, ସ୍ତୁତିୟ, ସଦା ପୂଜ୍ୟ, ଭକ୍ତପ୍ରତି ସଦା କୃପାଳୁ, ମନରେ ଯାହା ଆଛି ତାହା ଦେଇଥିବାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର।” ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବତାମାନେ ଏପରି ଶ୍ରୀମହେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ। ତେବେ ମହେଶ୍ୱର ପ୍ରଜାପତିଙ୍କୁ ପ୍ରସ୍ନ କଲେ: “ଦେବତାମାନେ, ଏହି ମହାଭୟ କେଉଁଠୁ ଆସିଛି?” ସେ କହିଲେ, “ସ୍ୱାଗତ, ଦେବତାମାନେ! ମନରେ ଯାହା ଅଛି କହ, ମୁଁ ସମସ୍ତ କିଛି ଦେଇପାରିବି; ମୋ ପାଖରେ କିଛି ଲୁଚାଇ ନାହିଁ। ମୁଁ ନିଶ୍ଚୟ ତୁମେମାନଙ୍କର ମଙ୍ଗଳ କରିବି। ମୁଁ ତୀବ୍ର ତପସ୍ୟା କରୁଛି। ଯେଉଁମାନେ ତୁମକୁ ଦ୍ୱେଷ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ମୋର ଦ୍ୱେଷ; ତାଙ୍କର ନାଶ ମୋର ଦ୍ୱାରା ହେବ।" ଦେବତାଙ୍କୁ ଏପରି ସ୍ନେହ ଭରି କଥା କହି, ସମସ୍ତେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସହିତ ଏକାଠି ହୋଇ ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ସ୍ରେଷ୍ଠ ଓ ହିସ୍ସାର ଯୋଗ୍ୟ ବୋଲି ଘୋଷଣା କଲେ। ସେମାନେ କହିଲେ, “ପ୍ରଭୁ, ଆମେ ଦୀର୍ଘ ତପସ୍ୟା କରିଛୁ, ଦାନବମାନଙ୍କର ଭୟଙ୍କର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଅତ୍ୟାଚାରିତ ହେଇଛୁ, ଆମେ ଆପଣଙ୍କ ଶରଣାଗତ। ଦିତିପୁତ୍ର ମୟା ନାମକ ଏକ ତ୍ରିନୟନ ଓ ଯୁଦ୍ଧପ୍ରିୟ ଦାନବ ଅଛନ୍ତି, ସେ ତ୍ରିପୁର ନାମକ ଦୂର୍ଗ ତିଆରି କରିଛନ୍ତି। ଏହି ଦୂର୍ଗ ଉପରେ ଭରସା କରି, ଭୟହୀନ ଦାନବମାନେ ଆମକୁ ନିରନ୍ତର ଉତ୍ପୀଡ଼ନ କରୁଛନ୍ତି; ମହାଦେବ, ଆପଣ ଯେଉଁ ଭାବେ ଚାହାନ୍ତି, ନିଜ ସେବକଙ୍କୁ ପଠାନ୍ତୁ।" “ନନ୍ଦନ ଓ ଅନ୍ୟ ଉଦ୍ୟାନଗୁଡ଼ିକୁ ଧ୍ୱଂସ କରାଯାଇଛି, ରମ୍ଭା ଆଦି ସମସ୍ତ ଅପ୍ସରାମାନେ ଦାନବମାନେ ଧରିନେଇଛନ୍ତି। ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ହାତୀ—କୁମୁଦ, ଅଞ୍ଜନ, ବାମନ, ଏୟରାବତ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ—ଦାନବମାନେ ନେଇଯାଇଛନ୍ତି। ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଚରିଅଟ୍ର ସ୍ରେଷ୍ଠ ଘୋଡ଼ାମାନେ ଦାନବମାନେ ଦଖଲ କରିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଏବେ ଦାନବମାନେ ଚଢ଼ିବା ରଥରେ ବ୍ୟବହୃତ। ଯେଉଁ ରଥ, ହାତୀ, ନାରୀ ଓ ଧନ ଆମର ଥିଲା, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଦୈତ୍ୟମାନେ ଦଖଲ କରିଛନ୍ତି; ଏବେ ଆମେ ଜୀବନ ନେଇ ଅଶ୍ୱସ୍ଥ।" ଏପରି ଦେବମାନେ ଶକ୍ରଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ କହିଲେ, ତେବେ ତ୍ରିନୟନ, ଵରଦାତା, ବୃଷବାହନ ଭଗବାନ୍ ସେମାନଙ୍କୁ କହିଲେ: “ଦେବମାନେ, ଦାନବମାନେ ଉପରେ ତୁମର ଭୟ ତ୍ୟାଗ କର; ମୁଁ ତ୍ରିପୁରକୁ ଦହିଦେବି। ମୋ ଅନୁଶାସନ ଅନୁସରଣ କର। ଯଦି ତୁମେ ଚାହ, ମୁଁ ସେଇ ସହର ସହିତ ତାହାର ଅବସ୍ଥିତମାନେ ଉପରେ ଅଗ୍ନି ଦେବି, ତେବେ ମୋ ପାଇଁ ଏକ ଉପଯୁକ୍ତ ରଥ ପ୍ରସ୍ତୁତ କର; ବିଳମ୍ବ କାହିଁକି?” ଏପରି କହିବା ପରେ, ଦେବମାନେ ତାଙ୍କର ପୂର୍ବଜମାନେ ସହ ଏକାଠି ହୋଇ, “ଏହିପରି ହେଉ” ବୋଲି କହି ମହାଦେବଙ୍କ ପାଇଁ ଏକ ଅତି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରଥ ତିଆରି କଲେ। ଏହି ରଥର ଚକ୍ର ହେଲେ ପୃଥିବୀ ଓ ଦୁଇ କୁବେର, ମେରୁ ଶିର ଭିତ୍ତି ଏବଂ ମନ୍ଦରା ପର୍ବତ ଅକ୍ଷ। ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ହେଲେ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଓ ରୌପ୍ୟ ଚକ୍ର, କୃଷ୍ଣପକ୍ଷ ଓ ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷ ଦୁଇ ପାର୍ଶ୍ୱ। ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବମାନେ ଦୁଇ ରଥର କ୍ଷୁର ତିଆରି କଲେ; ଦୁଇ ଆରମ୍ଭ ଓ ପାର୍ଶ୍ୱ ଯନ୍ତ୍ର ଦେବମାନେ ତିଆରି କଲେ। ଏହି ରଥକୁ କମ୍ବଳ ଓ ଅଶ୍ୱତର ଦୁଇ ସର୍ପ ଘେରି ରହିଥିଲେ; ଭାର୍ଗବ, ଅଙ୍ଗିରା, ବୁଧ ଓ ଅଙ୍ଗାରକ ମଧ୍ୟ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ। ଶନି ମଧ୍ୟ ଥିଲେ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଦେବମାନେ ଆକାଶକୁ ରଥର ଛାଦ ଭାବେ ତିଆରି କଲେ। ସେମାନେ ଦୁଇ ଜିଭ୍ବା ଓ ତିନି ଫୁଟିଆ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଧ୍ୱଜ ତିଆରି କଲେ, ରତ୍ନ, ମୁକ୍ତା, ନୀଳମଣି ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ, ଏବଂ ଅଷ୍ଟମୁଖୀ ଦେବମାନେ ଘେରି ରହିଥିଲେ। ଗଙ୍ଗା, ସିନ୍ଧୁ, ଶତଦ୍ରୁ, ଚନ୍ଦ୍ରଭାଗା, ଇରାବତୀ, ବିତସ୍ତା, ବିପାଶା, ଯମୁନା, ଗଣ୍ଡକୀ ଏହି ନଦୀମାନେ ମଧ୍ୟ ରଥରେ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ ହେଲେ। ସରସ୍ୱତୀ, ଦେବିକା, ସରୟୂ—ଏହି ସବୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନଦୀମାନେ ଏହି ରଥରେ ବେଣୁ ନାମରେ ଅଂଶ ନେଲେ। ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ ନାଗ, ବେଶ୍ୟା ପୁତ୍ର ନାଗ, ବାସୁକି ଓ ରୈବତ ବଂଶୀୟ ନାଗମାନେ—ଏହି ଗର୍ବିତ ଓ ତ୍ୱରିତ ନାଗମାନେ ବାଣ ଭାବେ ରଥରେ ଦଢ଼ି ହୋଇ ଦାଉଡ଼ିଲେ, ତାଙ୍କର ମୁଖ ଭିନ୍ନ ଚିହ୍ନରେ ଶୋଭିତ। ସୁରସା, ସରମା, କଦ୍ରୁ, ବିନତା, ଶୁଚି, ତୃଷା, ଭୁଭୁକ୍ଷା, ସର୍ବୋଗ୍ରା, ମୃତ୍ୟୁ ଓ ସର୍ବଶମା ମଧ୍ୟ ଏହି ରଥ ଯୋଜନାରେ ଅଂଶ ନେଲେ।