ତ୍ରିପୁରା ନଗର ମଧ୍ୟରେ ରୁଦ୍ରଙ୍କ ପୂଜା ନିମନ୍ତେ ଶ୍ରୀମନ୍ତ ଦେଉଳ ଥିଲା, ସେଠାରେ ଅନେକ ମଣ୍ଡପ, ସ୍ନାନପୋଖରୀ, ଜଳାଶୟ ଓ ବଡ଼ ଝିଲିକ ଥିଲା। ଏହି ନଗର ଭିତରେ ଅନେକ ଉଦ୍ୟାନ, ସଭାଗୃହ, ଏବଂ ଉପବନ ଥିଲା; ଦାନବମାନଙ୍କ ଆନନ୍ଦ ଭ୍ରମଣ ପଥ ମଧ୍ୟ ଏଠି ଅବସ୍ଥିତ ଥିଲା। ଏପରି ଅଦ୍ଭୁତ ନଗର ନିର୍ମାଣ କରିବାର ଧାରଣା ମାୟା ନାମକ ଦାନବ ନିଜ ଚିତ୍ତରେ ଗଢିଥିଲେ, ଏହି ତ୍ରିପୁରା ନଗର ତାଙ୍କର ସୃଷ୍ଟି। ମାୟା ତାଳପତ୍ର ମେଳା ଅଳ୍ପଟିଆ କଳା ଲୋହାରେ ଏକ ନଗର ତିଆରି କଲେ, ଯାହାର ରାଜା ହେଲେ ତାରକା ନାମକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦାନବ। ଏହା ସହିତ ଚନ୍ଦ୍ରବଦ୍ଧ ଚାନ୍ଦିରେ ଏକ ଅନ୍ୟ ନଗର ତିଆରି ହେଲା, ଯାହାର ଶାସନ କରୁଥିଲେ ବିଦ୍ୟୁନ୍ମାଳୀ, ଯିଏ ବର୍ଷାମେଘ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ। ତୃତୀୟ ନଗର ସୁନାରେ ତିଆରି ହୋଇଥିଲା, ଏହାର ରାଜା ନିଜେ ମାୟା ହେଲେ। ତିନିଟି ନଗର ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ନଗର ଶତ ଯୋଜନ ଦୂରରେ ଅଲଗା ଅଲଗା ଅବସ୍ଥିତ ଥିଲା। ମାୟାଙ୍କ ତୃତୀୟ ମହାନଗର ମେରୁ ପର୍ବତ ସଦୃଶ ଦେଖାଯାଉଥିଲା, ଯାହା ପୁଷ୍ୟ ନକ୍ଷତ୍ର ଯୁଗେ ତିଆରି ହୋଇଥିଲା। ଏହି ତ୍ରିପୁରା ନଗର ତିଆରି କରିଥିଲେ ମାୟା, ଯେପରି ତ୍ରିନୟନ ମହାଦେବ ପୁଷ୍ପକ ବିମାନ ତିଆରି କରିଥିଲେ। ମାୟା ଯେଉଁଠି ଯାଉଥିଲେ, ନଗର ଉପରେ ନଗର ତିଆରି କରୁଥିଲେ। ବରୁଣ ମଣ୍ଡଳରେ ଶତଶଃ ହଜାର ହଜାର ସୁନା, ଚାନ୍ଦି ଏବଂ କଳା ଲୋହାର ମହଲ ଥିଲା। ଦେବତାଙ୍କର ଶତ୍ରୁ ଯେଉଁ ଦାନବମାନେ ଥିଲେ, ସେମାନଙ୍କର ନଗର ମଣିମାଣିକ୍ୟ ରେ ଶୋଭିତ ହୋଇ ଥିଲା, ଶତଶଃ ରାଜପ୍ରାସାଦ ଓ ଉଚ୍ଚ ମହଲ ରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲା। ସେଠି ଅନେକ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରୁଥିବା ସ୍ଥାନ, ଯେଉଁଠି ଉଦ୍ୟାନ, ଜଳାଶୟ, କୁଆଁ, ଏବଂ ପଦ୍ମ ଭର୍ତ୍ତି ଝିଲିକ ଥିଲା। ଅଶୋକ ଉଦ୍ୟାନ ପରି ଅନେକ କୁଞ୍ଜ, କୋକିଳ ର ମଧୁର ଧ୍ୱନି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମଣ୍ଡପ ଓ ଚାରିସ୍ତମ୍ଭ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମହଲ ଥିଲା। ମାୟା ନିର୍ମିତ ସତ୍ତର, ଅଠର, ଦଶ ତଳା ଅନେକ ଅଟାଳିକା ଥିଲା, ଯେଉଁଠି ପତାକା, ଧ୍ୱଜା, ମାଳା ରେ ଶୋଭିତ ହୋଇଥିଲା। ଚୂଡ଼ାମଣି ର ଝଙ୍କାର ଧ୍ୱନି, ସୁଗନ୍ଧ ଲଗାଇଥିବା ଗୃହ, ଫୁଲ ଓ ଭୋଗ ଦେଇ ଶୋଭିତ ହୋଇଥିଲା। ଅନ୍ୟ ଦିଗରେ, ଯଜ୍ଞଧୂମ ରେ ଅନ୍ଧକାର ହୋଇଯାଉଥିଲା, ପୂର୍ଣ୍ଣ ପାତ୍ର ରେ ଭରିଥିବା ଘର, ଆକାଶ ଚାଦର ଓ ହଂସ ଶ୍ରେଣୀ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା। ତ୍ରିପୁରା ନଗରର ଘରଗୁଡ଼ିକ ଶ୍ରେଣୀ ଶ୍ରେଣୀ ରେ ଅନ୍ୟ ଅନ୍ୟ ଦେଖାଯାଉଥିଲା, ମୁକ୍ତା ମାଳା ଝୁଲିଥିଲା, ଚନ୍ଦ୍ର ର ଶୋଭା ପରି ହସୁଥିଲା। ଏହି ଘରଗୁଡ଼ିକ ଚମେଲି, ଯାତି ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଫୁଲ ର ସୁଗନ୍ଧ ରେ ଭରିଥିଲା, ଧୂପ ଜଳୁଥିଲା, ପଞ୍ଚେନ୍ଦ୍ରିୟ ର ଆନନ୍ଦ ଥିଲା, ଯେପରି ଉତ୍ତମ ପୁରୁଷମାନେ ଏକାଠି ହୋଇ ରହନ୍ତି। ତିନିଟି ନଗରର ପ୍ରାଚୀର ଗୁଡ଼ିକ ସୁନା, ଚାନ୍ଦି, ତାମ୍ବା ଓ ମଣିମାଣିକ୍ୟ ରେ ଶୋଭିତ ଥିଲା, ପର୍ବତ ର ପ୍ରାଚୀର ପରି। ପ୍ରତ୍ୟେକ ନଗରରେ ଶତଶଃ ଦ୍ୱାର ଦେଖାଯାଉଥିଲା, ଧ୍ୱଜା ଓ ପତାକା ରେ ଶୋଭିତ, ପର୍ବତ ଶିଖର ପରି। ତ୍ରିପୁରା ନଗର ଅନ୍ତର୍ଗତ ସବୁ ନଗର ନୃତ୍ୟ ଝଙ୍କାର ଧ୍ୱନି ରେ ଆନନ୍ଦ ମୟ, ସ୍ୱର୍ଗକୁ ମଧ୍ୟ ଉତ୍କ୍ରମ କରୁଥିଲା, ଏଠି କନ୍ୟାମାନଙ୍କ ନଗର ମଧ୍ୟ ଥିଲା। ଉଦ୍ୟାନ, ବିହାର କ୍ଷେତ୍ର, ପୋଖରୀ, ବଟମୂଳ, ଝିଲିକ, ନଦୀ, ଅରଣ୍ୟ ଓ ଉପବନ ଥିଲା। ଦିବ୍ୟ ଭୋଗ ଓ ଆନନ୍ଦ, ବିଭିନ୍ନ ମଣିମାଣିକ୍ୟ ରେ ଶୋଭିତ, ଫୁଲ ର ଢେର ଥିଲା; ତ୍ରିପୁରା ର ଗୋପନ ଦ୍ୱାରଗୁଡ଼ିକ ଶତଶଃ ଗଭୀର ଖାଳ ଦ୍ୱାରା ରକ୍ଷିତ ହୋଇଥିଲା। ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ କୁଟିର ଖବର ଶୁଣି, ମାୟାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ତିଆରି, ଦିତିର ପୁତ୍ରମାନେ—ଅସୁର ଓ ରାଜାମାନେ—ହଜାର ହଜାର ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦାନବ ଏଠାକୁ ଆସିଲେ। ଏହି ଅସୁରମାନେ, ଗର୍ବିତ ଓ ଶତ୍ରୁ ଦଳନ କରୁଥିବା, ତ୍ରିପୁରା ରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ ରହିଲେ, ବର୍ଷା ମେଘ ପରି ଆକାଶ ଭରିଯାଏ, ସେପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ। ମାୟାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଏହି ତ୍ରିପୁରା ଦୁର୍ଗ ତିଆରି ହେବା ପରେ, ଏହା ଦେବତା ଓ ଅସୁରମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ଏକାପରି ଶତ୍ରୁତା ରେ ବନ୍ଧିତ, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଆଶ୍ରୟ ସ୍ଥାନ ହେଲା। ସେମାନେ ନିଜ ଜନନୀ, ପତ୍ନୀ, ପୁତ୍ରସହିତ, ଅସ୍ତ୍ରଧାରୀ ଓ ଯମ ସମାନ ଭୟଙ୍କର, ମାୟାଙ୍କ ଶିକ୍ଷା ଅନୁସାରେ ଘର ଭିତରେ ପ୍ରବେଶ କରି, ଆନନ୍ଦ ମୟ ହେଲେ। ସେଠି ଅନେକ ସିଂହ ଜଙ୍ଗଲ ଭିତରେ, ମାଛ ମାନେ ସମୁଦ୍ର ଭିତରେ, ଏପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ; ଦାନବମାନେ କ୍ରୋଧ ଓ କଠିନତାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ ଏକାଠି ହୋଇଥିଲେ। ଏଭଳି ତ୍ରିପୁରା ଦେବତାଙ୍କ ଶତ୍ରୁ ଦ୍ୱାରା ବ୍ୟାପ୍ତ ହୋଇ ଥିଲା, ଦଶ କୋଟି ଦୈତ୍ୟ ଏଠି ରହୁଥିଲେ। ସୁତଳ ଓ ନିମ୍ନପାତାଳ ଦାନବ ଗୃହ ରୁ, ପର୍ବତ ନିବାସୀ ଦାନବମାନେ ମେଘ ପରି ସମୁଦାୟ ହୋଇ ଏଠାକୁ ଆସିଥିଲେ। ତ୍ରିପୁରା ରେ ଯେଉଁଠି ଯେଉଁ ଇଚ୍ଛା ରହିଥିଲା, ତାହା ମାୟା ତାଙ୍କର ମାୟାବଳେ ପୂରଣ କରୁଥିଲେ। ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ରାତିରେ ପଦ୍ମ ଭର୍ତ୍ତି ଝିଲିକ ମଧ୍ୟରେ, ଆମ୍ବ ଉଦ୍ୟାନ ଓ ତପୋବନ ଭିତରେ ଦାନବମାନେ ଆନନ୍ଦ କରୁଥିଲେ। ତାଙ୍କ ଦେହ ଚନ୍ଦନ ଲେପେଇଥିଲା, ମଦୋନ୍ମତ ହାଥୀ ମାନେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଅଳଙ୍କାର ଓ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧିଥିଲେ, ସୁନ୍ଦର ମାଳା ଓ ଗନ୍ଧ ଲଗାଇଥିଲେ। ପ୍ରିୟାସହିତ ଦୈତ୍ୟମାନେ ନିତ୍ୟ ଆନନ୍ଦ ମଗ୍ନ ଥିଲେ, ନୃତ୍ୟ ଓ ଲାସ୍ୟ ରେ ପାରଙ୍ଗତ ଥିଲେ। ମାୟା ତିଆରି କରିଥିବା ସେଠି, ମହାସୁରମାନେ ଧନ, ଧର୍ମ ଓ କାମ ରେ ନିଜ ମନ ଲଗାଇ ଆନନ୍ଦ ଭାଗ୍ୟ ଉପଭୋଗ କରୁଥିଲେ। ତ୍ରିପୁରା ସହିତ ଏକତ୍ରିତ ଦେବଶତ୍ରୁମାନେ ତ୍ରିପୁରା ରେ ସ୍ୱର୍ଗବାସୀ ପରି ଶୁଭ ଦିନ ଅନୁଭବ କରୁଥିଲେ। ପୁତ୍ରମାନେ ପିତାଙ୍କୁ, ପତ୍ନୀମାନେ ପତିଙ୍କୁ ସେବା କରୁଥିଲେ; କୌଣସି ବିବାଦ ନଥିଲା, ପ୍ରେମ ପ୍ରବାହ ଅଧିକ ଥିଲା। ତ୍ରିପୁରା ନିବାସୀମାନେ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହେବା ସତ୍ତ୍ୱେ ମଧ୍ୟ, ଅଧର୍ମରେ ଚଳିଥିଲେ ନାହିଁ; ଦିତିପୁତ୍ରମାନେ ତ୍ରିପୁରା ମନ୍ଦିରରେ ହରଙ୍କୁ ପୂଜା କରୁଥିଲେ। ଶୁଭ ଦିନ ଘୋଷଣା, ଆଶୀର୍ବାଦ ଓ ବେଦ ମନ୍ତ୍ର ଧ୍ୱନି, ଗୁଞ୍ଜନ ଝଙ୍କାର, ବାସୁରୀ ଓ ବୀଣା ର ଧ୍ୱନି ମିଶି ଆକାଶ ଭରି ଥିଲା। ଉତ୍ତମ ନାରୀମାନଙ୍କର ହସ ଧ୍ୱନି, ଦୈତ୍ୟମାନଙ୍କ ହୃଦୟ ରେ ଆନନ୍ଦ ଆନିଥିଲା, ଏହି ଭାବେ ତ୍ରିପୁରା ନଗର ସଦା ଆନନ୍ଦ ଓ ଶୋଭା ରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲା।