ନଭାଠୁ ପୁଣ୍ଡରୀକଙ୍କ ଜନ୍ମ ହେଲା, ଏବଂ ପୁଣ୍ଡରୀକଙ୍କୁ ଅନୁସରି କ୍ଷେମଧନ୍ଵନଙ୍କ ସ୍ମୃତିରେ ରଖାଯାଏ; ତାଙ୍କ ପୁଅ ଥିଲେ ଶୂରବୀର ଦେବାନୀକ, ଯିଏ ଶକ୍ତିରେ ଭରିଥିଲେ। ଦେବାନୀକଙ୍କ ପୁଅ ଥିଲେ ଅହୀନାଗୁ, ତାଙ୍କ ପରେ ସହସ୍ରାଶ୍ୱ; ଏହାପରେ ଚନ୍ଦ୍ରାବଲୋକ ଆସିଲେ, ତାଙ୍କଠୁ ତାରାପୀଡ଼ଙ୍କ ଜନ୍ମ ହେଲା। ତାରାପୀଡ଼ଙ୍କ ପୁଅ ଥିଲେ ଚନ୍ଦ୍ରଗିରି; ଚନ୍ଦ୍ରଗିରିଙ୍କଠୁ ଭାନୁ ଜନ୍ମିଲେ, ଭାନୁଠୁ ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଜନ୍ମ ହେଲା। ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କଠୁ ଶ୍ରୁତାୟୁ ଜନ୍ମିଲେ, ଯିଏ ଭାରତ ଯୁଦ୍ଧରେ ବଧ ହୋଇଥିଲେ। କଶ୍ୟପ ଉତ୍ପତ୍ତି ଶୃଙ୍ଖଳାରେ ଦୁଇ ଜଣ ନଳ ପ୍ରସିଦ୍ଧ—ଏକ ହେଉଛନ୍ତି ବୀରସେନଙ୍କ ପୁଅ ଏବଂ ଅନ୍ୟ ହେଉଛନ୍ତି ନୈଷଧ ରାଜା। ଏହି ସମସ୍ତ ବୈବସ୍ୱତ ଶୃଙ୍ଖଳାର ଦାନଶୀଳ ରାଜାମାନେ, ଅନେକ ବିଦ୍ଧିପୂର୍ବକ ଯଜ୍ଞ କରିଥିଲେ, ସେମାନେ ପ୍ରଧାନତଃ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ଦିନସ୍ୟ ଉତ୍ପତ୍ତିରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଏହାପରେ ପୂଜ୍ୟ ଜନେ ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ: “ମୁଁ ପିତୃମାନ୍ୟଙ୍କର ଉତ୍ତମ ଶୃଙ୍ଖଳା ବିଷୟରେ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହେଁ, ବିଶେଷ କରି ଶ୍ରାଦ୍ଧ କ୍ରିୟାରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଭୂମିକା ବିଷୟରେ।” ଉତ୍ତର ମିଳିଲା: “ମୁଁ ତୁମକୁ ପିତୃମାନ୍ୟଙ୍କର ଉତ୍ତମ ଶୃଙ୍ଖଳା କହିବି; ସ୍ୱର୍ଗରେ ସାତ ଦଳ ପିତୃ ଅଛନ୍ତି, ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ତିନି ଦଳ ନିରାକାର। ଅନ୍ୟ ଚାରି ଦଳ ଦେହଧାରୀ, ସମସ୍ତେ ଅପାର ଶକ୍ତିରେ ଭରିଥିଲେ; ନିରାକାର ଦଳ ପ୍ରଜାପତି ବୈରାଜାଙ୍କ ଦଳ। ଦେବତାମାନେ ବୈରାଜାଙ୍କୁ ପୂଜା କରନ୍ତି, ଏବଂ ଯେମାନେ ଯୋଗରୁ ବିଚ୍ୟୁତ ହେଇଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଶାଶ୍ୱତ ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ଦିନ ଶେଷରେ, ବ୍ରହ୍ମନ୍ରେ ନିଷ୍ଠା ଥିବା ଲୋକମାନେ ପୁନଃ ଜନ୍ମ ନେଇ, ତାଙ୍କର ସ୍ମୃତି ଫେରାଇ, ଉତ୍ତମ ଯୋଗ ଓ ଜ୍ଞାନ ପୁନଃ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ସେମାନେ ସିଦ୍ଧି ପାନ୍ତି, ଯାହା ପୁନଃ ପ୍ରାପ୍ତ କରିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ କଷ୍ଟସାଧ୍ୟ; ଏହିପରି ଯୋଗୀମାନେ ପ୍ରତି ଦାତାମାନେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଦେବା ଉଚିତ। ଏହି ଦଳରେ, ମନସ୍ଥ ଜନ୍ମିତ କନ୍ୟାକୁ ହିମବତଙ୍କ ଜନା ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ; ମୈନାକ ତାଙ୍କ ପୁଅ ଥିଲେ, କ୍ରଉଞ୍ଚ ତାଙ୍କ ଭାଇ, ଯିଏ କ୍ରଉଞ୍ଚଦ୍ୱୀପ—ଘୃତରେ ଆବୃତ ଚତୁର୍ଥ ଦ୍ୱୀପ—କୁ ପ୍ରସିଦ୍ଧ କରିଥିଲେ। ମେନା ତିନି କନ୍ୟା ଜନ୍ମିଲେ, ସମସ୍ତେ ଯୋଗଶକ୍ତିରେ ଭରିଥିଲେ: ଉମା, ଏକପର୍ଣ୍ଣା, ଏବଂ ଅପର୍ଣ୍ଣା; ସମସ୍ତେ ଦୃଢ଼ ନିୟମରେ ନିଷ୍ଠା ଥିଲେ। ଏହି କନ୍ୟାମାନେ ଏକକୁ ରୁଦ୍ର, ଏକକୁ ସୀତା, ଏବଂ ଅନ୍ୟକୁ ଜୈଗୀଷବ୍ୟଙ୍କୁ ଦିଆଯାଇଥିଲେ; ହିମବତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦିଆଯାଇଥିବା ଏହି କନ୍ୟାମାନେ ତାଙ୍କ ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ବିଶ୍ୱରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଏହିଠାରେ ପ୍ରଶ୍ନ ହେଲା: “ଡାକ୍ଷାୟଣୀ କିଏ ପୂର୍ବରୁ ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ ନିଜେ ଦେହ ଦାହ କଲେ? ଏବଂ ହିମବତଙ୍କ କନ୍ୟା ସେଇ ପରି ଭୂମିରେ କିପରି ଜନ୍ମିଲେ? ସେ କି ନିଜେ ସଂଯମ ନେଲେ, କିମ୍ବା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପୁଅ ଦ୍ୱାରା କନ୍ୟା ଭାବରେ ପରିଚିତ ହେଲେ? ଓ ସୂତ, ଜଗତର ମାତା, ଏହି ଘଟଣା କିପରି ଘଟିଲା, ବିସ୍ତାରରେ କହ।” ଡାକ୍ଷାଙ୍କ ବିଶାଳ ଯଜ୍ଞ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରାଯାଇଥିଲା, ଅନେକ ଦାନ ଓ ବର ଦିଆଯାଇଥିଲା, ଦେବତାମାନେ ଆମନ୍ତ୍ରିତ ହୋଇଥିଲେ; ଏବେ ସତୀ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କୁ ପ୍ରସ୍ନ କଲେ: “ପିତା, ଏହି ଯଜ୍ଞରେ ମୋର ପତିଙ୍କୁ କିପରି ସମ୍ମାନ ଦିଆଯାଇନାହିଁ?” ଡାକ୍ଷା କହିଲେ, “ଶୂଳଭୃତ ଯଜ୍ଞରେ ଯୋଗ୍ୟ ନୁହଁନ୍ତି।” ଏହି ଉତ୍ତରରେ ଡାକ୍ଷା କହିଲେ, “ରୁଦ୍ର ଯଜ୍ଞ ନାଶକ, ସେ ଅଶୁଭ ଭାବେ ଗଣାଯାନ୍ତି।” ସତୀ କ୍ରୋଧିତ ହେଇ କହିଲେ, “ମୁଁ ଏହି ଦେହ, ଯାହା ତୁମଠୁ ଆସିଛି, ବିଦାୟ କରିବି।” ସେ କହିଲେ, “ତୁମେ ଦଶ ପୂର୍ବଜମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଏକମାତ୍ର ପୁଅ ହେବା; ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞରେ ଏକ କ୍ଷତ୍ରିୟ ଭାବରେ ତୁମେ ରୁଦ୍ରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବଧ ହେବା।” ଏପରି କହି, ସତୀ ଯୋଗରେ ପ୍ରବେଶ କରି, ନିଜ ଦେହର ଆଲୋକରେ, ନିଜେ ଦେହ ଦାହ କଲେ, ଏହି ସହ ବିଶ୍ୱର ଦେବ, ଦାନବ, ଏବଂ କିନ୍ନରମାନେ ମଧ୍ୟ ଦାହ ହେଲେ। ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ ଗୁହ୍ୟକମାନେ ଆସି ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ଏହି କ’ଣ, କ’ଣ ଘଟୁଛି?” ଡାକ୍ଷା ଦୁଃଖିତ ହୋଇ, ସତୀଙ୍କ ନିକଟେ ଆସି, ନମସ୍କାର କରି କହିଲେ: “ତୁମେ ଏହି ଜଗତର ମାତା, ଏହାର ଶ୍ରୀର ଦେବୀ; ମୋ ଉପରେ କୃପା ଦେଖାଇବାକୁ ତୁମେ ମୋର କନ୍ୟା ହେଲା। ତୁମ ବିନା କିଛି ଚଳନା ଅଚଳ ଏହି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡରେ ଅଛିନାହିଁ; ଧର୍ମଜ୍ଞା, ମୋତେ ଦୟା କର, ଏଠାରେ ମୋତେ ତ୍ୟାଗ କରନି।” ଦେବୀ ଉତ୍ତର କଲେ, “ମୋର ଆରମ୍ଭିତ କାର୍ଯ୍ୟ ନିଶ୍ଚୟ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରିବି; କିନ୍ତୁ ମର୍ତ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟରେ ତୁମେ ଶୂଳିନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଯଜ୍ଞରେ ନିଶ୍ଚୟ ହତ୍ୟା ହେବା। ସୃଷ୍ଟିର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ, ତୁମ କୃପା ସହିତ, ମୋ ନିକଟେ ତପସ୍ୟା କରିବାକୁ ପଡିବ; ତୁମେ ପ୍ରଜାପତି ହେବା, ଦଶ ପୁଅ ମଧ୍ୟରେ ଅଙ୍ଗଜା ବସ୍ତୁତଃ ପ୍ରୟାପ୍ତ ହେବ। ମୋର ଅଂଶରେ, ଷଷ୍ଟି ଜଣୀ କନ୍ୟା ତୁମେ ପ୍ରାପ୍ତ କରିବା; ମୋ ସମ୍ମୁଖରେ ତପସ୍ୟା କରି, ଉତ୍ତମ ଯୋଗ ପ୍ରାପ୍ତ କରିବା। ଏପରି କଥା ଶୁଣି, ଡାକ୍ଷା ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ଓ ନିର୍ମଳେ, କେଉଁ ସ୍ଥାନରେ ମୁଁ ତୁମକୁ ଦେଖିବି, ସ୍ତୁତି କରିବି, କେଉଁ ନାମରେ?” ଦେବୀ କହିଲେ, “ମୁଁ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀରେ, ପୃଥିବୀରେ, ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ଦେଖାଯିବି; ଯାହା ଅଛି, ସେମାନେ ମୋ ବିନା ନୁହଁନ୍ତି। ତଥାପି, ଯେଉଁ ସ୍ଥାନରେ ମୁଁ ସିଦ୍ଧି ଚାହୁଁଥିବା ଲୋକମାନେ ଦେଖିବାକୁ, କିମ୍ବା ଶ୍ରୀ ଅଭିଲାଷୀ ଲୋକମାନେ ସ୍ମରଣ କରିବାକୁ ଚାହୁଁ, ସେଠି ମୁଁ ଏହି ସ୍ଥାନଗୁଡିକ କହିବି। ବାରାଣସୀରେ ମୁଁ ବିଶାଳାକ୍ଷୀ, ନୈମିଶରେ ଲିଙ୍ଗଧାରିଣୀ, ପ୍ରୟାଗରେ ଲଳିତା ଦେବୀ, କାମାକ୍ଷୀ, ଗନ୍ଧମାଦନରେ; ମାନସାରେ ମୁଁ କୁମୁଦା, ବିଶ୍ୱକାୟା ଏବଂ ଅମ୍ବରରେ। ଗୋମନ୍ତରେ ମୁଁ ଗୋମତୀ, ମନ୍ଦାରରେ କାମଚାରିଣୀ, ଚୈତ୍ରରଥରେ ମଦୋତ୍କଟା ଜୟନ୍ତୀ, ହସ୍ତିନାପୁରରେ। କନ୍ୟାକୁବ୍ଜରେ ମୁଁ ଗୌରୀ, ମଲୟ ପର୍ବତରେ ରମ୍ଭା; ଏକମ୍ଭକରେ କୀର୍ତିମତୀ; ଵିଶ୍ୱେଶ୍ୱରରେ ବିଶ୍ୱା। ପୁଷ୍କରରେ ପୁରୁହୂତା, କେଦାରରେ ମାର୍ଗଦାୟିନୀ, ନନ୍ଦାରେ ହିମାଳୟ ଶିଖରରେ, ଗୋକର୍ଣ୍ଣରେ ଭଦ୍ରକର୍ଣିକା। ସ୍ଥାନେଶ୍ୱରରେ ଭବାନୀ, ବିଲ୍ବରେ ବିଲ୍ବପତ୍ରିକା, ଶ୍ରୀଶୈଳରେ ମାଧବୀ, ଭଦ୍ରେଶ୍ୱରରେ ଭଦ୍ରା।