ଶନୈଶ୍ଚର ଉପରେ ସପ୍ତ ଋଷିମାନଙ୍କର ମଣ୍ଡଳ ଅବସ୍ଥିତ, ଏହାଠାରୁ ଉପରେ ଧ୍ରୁବ ରହିଛନ୍ତି, ଧ୍ରୁବ ଉପରେ ସମଗ୍ର ସ୍ୱର୍ଗ ଅଛି। ଏହି ମଣ୍ଡଳରୁ ଦୁଇ ହଜାର ଯୋଜନ ଦୂରରେ, ଏବଂ ତାହାଠାରୁ ଅଧିକ ଏକ ଏକ ଗ୍ରହ ତାରାମଣ୍ଡଳର ଉପରେ ଅବସ୍ଥିତ। ତାରା ଓ ଗ୍ରହମାନେ ଏକ ଉପରେ ଏକ ଭାବରେ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ ଅଛନ୍ତି; ଗ୍ରହ, ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦିବ୍ୟ ତେଜରେ ଆକାଶ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ କରନ୍ତି। ସେମାନେ ତାରାମଣ୍ଡଳ ସହିତ ଯୋଗାଯୋଗ ରଖି, ନିର୍ଦ୍ଧିଷ୍ଟ କ୍ରମରେ ଗତି କରନ୍ତି; ଚନ୍ଦ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଗ୍ରହ ଓ ତାରାମାନେ ନିଜ ଉଚ୍ଚ ଓ ନୀଚ ଗୃହରେ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ। ସେମାନେ ଯେତେବେଳେ ଏକାଠି ହୁଅନ୍ତି କିମ୍ବା ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି, ଲୋକେ ସେମାନେକୁ ସମୟକୁ ଏକାସାଥି ଦେଖନ୍ତି, କାରଣ ସେମାନେ ଏଭଳି ଭାବେ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ ଓ ଏକାଠି ଅଛନ୍ତି। ତାଙ୍କର ଯୁତିକୁ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକେ ଭ୍ରମ ଛଡ଼ା ବୁଝିପାରନ୍ତି। ଏହା ହେଉଛି ପୃଥିବୀ ଓ ତେଜମୟ ବସ୍ତୁମାନଙ୍କର ବ୍ୟବସ୍ଥା। ଦ୍ୱୀପ, ସମୁଦ୍ର, ପର୍ବତ, ଦିଗ ଓ ନଦୀ, ଏବଂ ସେଠାରେ ବସୁଥିବା ଜନମାନେ—ଏହା ସୂର୍ଯ୍ୟର ଶକ୍ତିରେ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ ହୋଇଛି। ଏହି ତେଜମୟ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଏକ ଚକ୍ରାକାର ଏବଂ ମଧ୍ୟଭାଗରେ ଘନ ଅଟୁଟ ରୂପେ ଧ୍ରୁବ ଠାରୁ ବନ୍ଧା। ସମସ୍ତ ବସ୍ତୁ ବିଶାଳ, ଚକ୍ରାକାର, ଉଚ୍ଚ ଏବଂ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟିତ, ଜଗତର ଚଳନ ପାଇଁ। ଏହି ବ୍ୟବସ୍ଥା କଳ୍ପ ଆରମ୍ଭରେ ସ୍ୱୟଂଭୂଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଚିନ୍ତାଭାବନା ସହିତ ନିର୍ମିତ। ଏହା ସମସ୍ତ ତେଜମୟ ବସ୍ତୁର ବ୍ୟବସ୍ଥା। ଏହାକୁ ପ୍ରାକୃତିକ ପଦାର୍ଥର ବିଶ୍ୱରୂପ ବୋଲି କୁହାଯାଏ—ତାଙ୍କର ଆକାର ଅପାର, ତାଙ୍କର ଆଗମନ-ପ୍ରୟାଣ କେହି ଗଣନା କରିପାରିବେ ନାହିଁ, ଏବଂ ମାନବ ଚକ୍ଷୁ ଏହି ତେଜମୟ ବସ୍ତୁମାନଙ୍କର ଗତିକୁ ଦେଖିପାରେ ନାହିଁ। ଏହିପରି ତେଜମୟ ବ୍ୟବସ୍ଥା ବର୍ଣ୍ଣନା ପରେ, ମୁନିମାନେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ: "ଭଗବାନ୍ ମହେଶ୍ୱର କିପରି ନଗର ଧ୍ୱଂସକାରୀ ହେଲେ? କିପରି ଭଗବାନେ ଏହାକୁ ଦହନ କଲେ? ଏହି କଥା ଆମକୁ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ କୁହନ୍ତୁ।" ସେମାନେ ପୁଣି ପୁଣି ନମ୍ରତା ସହିତ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ: "ମାୟା ଦ୍ୱାରା ନିର୍ମିତ ଭୟଙ୍କର ତ୍ରିପୁରା ନଗରକୁ କିପରି ଭଗବାନ୍ ଏକ ବାଣରେ ଦହନ କଲେ? ଏହି ଗୌରବ ଦାତା, ଆମକୁ ଏହି କଥା ଶୁଣାନ୍ତୁ।" ଏବେ ଶୁଣନ୍ତୁ, ଭଗବାନ କିପରି ତ୍ରିପୁରାକୁ ଧ୍ୱଂସ କଲେ। ମହାମାୟା ନାମକ ଏକ ବିଶ୍ୱଦ୍ରୁହୀ ଦାନବ ଏହି ନଗରର ନିର୍ମାତା ଥିଲେ। ସେ ଯୁଦ୍ଧରେ ପରାଜିତ ହୋଇ ଭୟଙ୍କର ତପସ୍ୟା କଲେ। ସେ ତପସ୍ୟାରେ ଲିନ ଥିବାବେଳେ, ଦୟାବଶତଃ ଦୈତ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଉଗ୍ର ତପସ୍ୟା କଲେ। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ବିଦ୍ୟୁନ୍ମାଲି ଓ ତାରକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଥିଲେ। ମାୟାଙ୍କ ଶକ୍ତିରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ, ମାୟାଙ୍କ ସହିତ ରହି, ସେ ଦୁଇଜଣ ଏଭଳି ତପସ୍ୟା କଲେ ଯେ, ତିନି ଲୋକ କିମ୍ବା ତିନି ଅଗ୍ନି ଭଳି ପ୍ରତିତିତ ହେଲେ। ଦାନବମାନେ ତିନି ଲୋକକୁ ଦହନ କରୁଥିବା ଅଗ୍ନି ଭଳି ତପସ୍ୟା କଲେ—ଶୀତକାଳରେ ପାଣି ଉପରେ ଶୋଇ, ଗ୍ରୀଷ୍ମରେ ପଞ୍ଚତାପ ସହିଲେ। ବର୍ଷାକାଳରେ ଓ ଖୋଲା ଆକାଶ ତଳେ ସେମାନେ ଦେହକୁ ଶୀର୍ଣ୍ଣ କଲେ, ଫଳ, ମୂଳ, ଫୁଲ ଓ ପାଣି ଦ୍ୱାରା ଜୀବିକା ଚଲାଇଲେ। ଅନ୍ୟ ସମୟରେ ଯାହା ପାଇଲେ ତାହା ଖାଇ, ଛାଳ ଓ ମାଟି ଲେପିଥିବା ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି, ସ୍ପଷ୍ଟ ଓ ମଲିନ ଜଳ ଉପରେ ଅନୁଷ୍ଠାନ କଲେ। ଏଭଳି ତପସ୍ୟା କରି, ସେମାନେ ମାଂସହୀନ, କ୍ଷୀଣ ହୋଇ ଶିରା ଦିଖିଗଲା; ତାଙ୍କର ତପସ୍ୟାର ଶକ୍ତିରେ ତେଜ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲା। ସମସ୍ତ ଲୋକ ଅନ୍ଧାର ହେଲା, ଉଚ୍ଚାରଣ ଦୁର୍ବଳ ହେଲା, କାରଣ ସେମାନେ ତିନି ଅଗ୍ନି ଭଳି ତପସ୍ୟା କରୁଥିଲେ। ତାପରେ ସେମାନଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ବିଶ୍ୱପିତାମହ ବ୍ରହ୍ମା ପ୍ରକଟ ହେଲେ। ଦୈତ୍ୟମାନେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ ପ୍ରଶଂସା କଲେ। ବ୍ରହ୍ମା ତପସ୍ୟାର ତାପରେ ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ଦାନବମାନଙ୍କୁ ଦେଖି ଆନନ୍ଦ ଚକ୍ଷୁ ଓ ମୁହଁରେ ହସି କହିଲେ: "ମୁଁ ତୁମ ତପସ୍ୟାରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ଏସିଛି, ଏବଂ ତୁମକୁ ଏକ ବର ଦେବାକୁ ଚାହୁଁଛି। ଯାହା ଚାହଁ, ଯାହା ଇଚ୍ଛା କର, ମୋତେ କୁହ।" ତାପରେ ବିଶ୍ୱକର୍ମା ମାୟା ଆନନ୍ଦରେ ଚକ୍ଷୁ ବିସ୍ତାର କରି କହିଲେ: "ପୂର୍ବରୁ ତାରକା ଯୁଦ୍ଧରେ ଦୈତ୍ୟମାନେ ଦେବତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପରାଜିତ ହୋଇଥିଲେ। ସେମାନେ ଅସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ବିଧ୍ୱଂସ ଓ ହତ ହୋଇ ଭୟରେ ଦେବତାଙ୍କୁ ଦେଖି ଭଗିଛନ୍ତି। ଆମେ ଅଭୟ ଓ ନିରାପଦ ସ୍ଥାନ ଖୋଜିଲେ ମିଳିଲା ନାହିଁ। ଏବେ ତପସ୍ୟା ଏବଂ ଆପଣଙ୍କୁ ଭକ୍ତି ଦ୍ୱାରା, ମୁଁ ଚାହୁଁଛି ଏମିତି ଏକ ଦୁର୍ଗ ତିଆରି କରିବାକୁ, ଯାହାକୁ ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ଜୟ କରିପାରିବେ ନାହିଁ। ଏହି ତିନି ଦୁର୍ଗ ମଧ୍ୟରେ, ମୋ ପାଇଁ, ଏହା ପୃଥିବୀଜ, ଜଳଜ, ଋଷିମାନଙ୍କ ଶାପ, ଦେବତାଙ୍କ ଅସ୍ତ୍ର, ଏବଂ ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ଅଜୟ ହେଉ। ତ୍ରିପୁରା ଅଜୟ ହେଉ, ଯଦି ଆପଣଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରେ।" ବିଶ୍ୱକର୍ମାଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି ବ୍ରହ୍ମା ହସି କହିଲେ: "ଅସୁର, ଦୁଷ୍ଟ ଚରିତ୍ର ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ ଅମରତ୍ୱ ଦିଆଯାଏ ନାହିଁ। ତେଣୁ ତୁମେ ଦୁର୍ଗ ତିଆରି କର।" ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଏହି ଉପଦେଶ ଶୁଣି, ଦାନବ ମାୟା ଏହି କାମକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ପୁଣି ହାତ ଜୋଡି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ କହିଲେ: "ଯିଏ ଏହି ଦୁର୍ଗକୁ ଏକ ବାଣରେ ଧ୍ୱଂସ କରିପାରିବେ, ସେ ବ୍ୟତୀତ ସମସ୍ତେ ଅଜୟ ହେଉନ୍ତୁ।" ବ୍ରହ୍ମା "ତଥାସ୍ତୁ" ବୋଲି ମଞ୍ଜୁର କଲେ। ଏହିପରି ଦିବ୍ୟ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି, ବ୍ରହ୍ମା ଚାଲିଗଲେ ଏବଂ ଦାନବମାନେ ମାୟାଙ୍କୁ ନେଇ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ। ବର ପାଇ ଦାନବମାନେ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ, ତାଙ୍କର ତପ ଶକ୍ତି ବଢ଼ିଗଲା। ମହାମନା ଦାନବ ମାୟା ସମସ୍ତଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଥିଲେ। ସେ ଏକ ଦୁର୍ଗ ତିଆରିବାକୁ ନିଶ୍ଚୟ କଲେ ଏବଂ ଚିନ୍ତା କଲେ: "ମୋ ଦ୍ୱାରା ତିଆରି ଏହି ତ୍ରିପୁରା ଦୁର୍ଗ କିପରି ଅଜୟ ହେବ? ଏହି ଦିବ୍ୟ ନଗର ମୋ ଏକାଙ୍କୁ ନିବାସ ପାଇଁ ହେବ, ଅନ୍ୟ କେହି ନୁହଁ; ଏବଂ ଏହାକୁ ଏକ ବାଣରେ ଧ୍ୱଂସ କରାଯିବ ନାହିଁ।