ଏହି ବିଶ୍ୱର ଅଦ୍ଭୁତ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଓ ଦେବତାମାନଙ୍କର ନିୟତିକ୍ରମ ବିଷୟରେ ଶୁଣ। ଜଳରେ ରହୁଥିବା ଏକ ଲାଲ ରଙ୍ଗର, ନଉଟି କିରଣ ଥିବା ଆଶ୍ରୟ ଅଛି; ଏହି ମହାନ ଦ୍ୱାଦଶ କିରଣମୟ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ଅଭିମାନୀ ଅଂଶ ହଳଦିଆ ରଙ୍ଗର। ଶନିଙ୍କର ଅଷ୍ଟକିରଣ ଆଶ୍ରୟ କଳା, ବୟସ୍କ ଓ ଲୋହା ପରି ଦୃଢ଼; ସ୍ୱର୍ଭାନୁଙ୍କର ଆଶ୍ରୟ ମଧ୍ୟ ଲୋହାର, ଯେଉଁଠାରେ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଦୁଃଖ ଭୋଗ କରନ୍ତି। ନକ୍ଷତ୍ରମାନେ ପୁଣ୍ୟଶୀଳ ଲୋକମାନଙ୍କର ଆଶ୍ରୟ; ସେମାନଙ୍କର କିରଣ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ମୟ। ସେମାନେ ନକ୍ଷତ୍ର ବୋଲି କୁହାଯାଏ କାରଣ ସେମାନେ ଆକାଶକୁ ଅତିକ୍ରମ କରନ୍ତି ଓ ଧଳା ରଙ୍ଗର। ସୂର୍ଯ୍ୟର ବ୍ୟାପ୍ତି ନଅ ହଜାର ଯୋଜନା ହେବାକୁ କୁହାଯାଏ; ତାହାର ଚକ୍ର ଏହାର ତିନି ଗୁଣା ପ୍ରସ୍ଥ ଓ ଭାସ୍କରଙ୍କର ବିସ୍ତାର ମଧ୍ୟ ଏପରି। ଚନ୍ଦ୍ରର ବିସ୍ତାର ସୂର୍ଯ୍ୟର ଦୁଇ ଗୁଣା, ଏବଂ ତାହାର ଚକ୍ର ତିନି ଗୁଣା ବଡ଼, କାରଣ ଏହା ପୂର୍ଣ୍ଣତାରେ ଅଛି। ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଉପରେ ନକ୍ଷତ୍ରମାନଙ୍କର ଚକ୍ର ବିନ୍ୟସ୍ତ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅର୍ଧ ଯୋଜନା ମାପରେ; ସେମାନଙ୍କୁ ଉପରେ ଆଉ ଅନ୍ୟ ଗୋଷ୍ଠୀ ଅଛି। ସ୍ୱର୍ଭାନୁ ସମତଳ ହୋଇ, ସେମାନଙ୍କୁ ତଳେ ଗତି କରନ୍ତି, ପୃଥିବୀର ଛାୟାକୁ ଚକ୍ରାକାର ଉପରେ ଉଠାନ୍ତି। ତୃତୀୟ, ଅନ୍ଧକାରମୟ ସ୍ଥାନ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟି; ସେ ସୂର୍ଯ୍ୟରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୋଇ, ସଂଧିକାଳରେ ଚନ୍ଦ୍ରକୁ ପହଞ୍ଚନ୍ତି। ଚନ୍ଦ୍ରରୁ ପୁଣି ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ଯାଆନ୍ତି ସୂର୍ଯ୍ୟ ସଂଧିକାଳରେ; ସ୍ୱୟଂ କିରଣ ଦ୍ୱାରା ଆଘାତ କରିବାରୁ ସେ ସ୍ୱର୍ଭାନୁ ଭାବେ ପରିଚିତ। ଚନ୍ଦ୍ରରୁ ଏକ ଷୋଳଂଶ ଅଂଶ ଭାର୍ଗବଙ୍କୁ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ; ବ୍ୟାପ୍ତି ଓ ଚକ୍ର ମାପ ଯୋଜନାରେ ହିସାବ କରାଯାଏ। ଭାର୍ଗବରୁ ଏକ ଚତୁର୍ଥାଂଶ କମ୍ ହେଉଛି ବୃହସ୍ପତି; ବୃହସ୍ପତିରୁ ଦୁଇଜଣ—କେତୁ ଓ ବକ୍ର—ମଧ୍ୟ ଏକ ଚତୁର୍ଥାଂଶ କମ୍। ବ୍ୟାପ୍ତି ଓ ଚକ୍ର ମାପରୁ ବୁଧ ଏହି ଦୁଇଠାରୁ ଏକ ଚତୁର୍ଥାଂଶ କମ୍; ଏଠାରେ ନକ୍ଷତ୍ର ଓ ତାରାମାନଙ୍କର ରୂପ ସମସ୍ତେ ରୂପବାନ୍। ସେମାନଙ୍କର ରୂପ ବୁଧଙ୍କ ପରି, କିନ୍ତୁ ବ୍ୟାପ୍ତି ଓ ଚକ୍ର ମାପରୁ ଏହି ରୂପ ବ୍ୟତୀତ ଅନ୍ୟୋନ୍ୟ କ୍ଷୟିତ। ପାଞ୍ଚଶତ, ଚତୁର୍ଶତ, ତ୍ରିଶତ, ଦ୍ୱିଶତ, ଏବଂ ଏକଶତ—ଏହି ଉପରେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ନକ୍ଷତ୍ର ଚକ୍ର ଅଛି। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅର୍ଧ ଯୋଜନା ମାପରେ; ଏହାଠାରୁ ଛୋଟ କିଛି ନାହିଁ। ସେମାନଙ୍କୁ ଉପରେ ଗ୍ରହମାନେ ଅଛନ୍ତି, କେତେକ ଭୟାନକ, କେତେକ ସାତ୍ତ୍ୱିକ। ସୂର୍ୟ, ଅଙ୍ଗିରାସ, ଓ ବକ୍ର ଧୀର ଗତିଶୀଳ; ତଳେ ଚାରିଟି ଅନ୍ୟ ମହାଗ୍ରହ ଅଛି। ସୋମ, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ବୁଧ ଓ ଭାର୍ଗବ ସବୁ ଦ୍ରୁତ ଗତିଶୀଳ; ଯେତେ ନକ୍ଷତ୍ର ଅଛି, ସେତେ ତାରା, କୋଟି କୋଟି ଗଣିବାକୁ। ସମସ୍ତ ଗ୍ରହମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ତଳେ ଗତି କରି ଏକ ବିଶାଳ ଚକ୍ର ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି; ତାଙ୍କୁ ଉପରେ ଚନ୍ଦ୍ର ଗତି କରନ୍ତି। ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଉପରେ ନକ୍ଷତ୍ର ଚକ୍ର, ତାଙ୍କୁ ଉପରେ ବୁଧ, ବୁଧଙ୍କୁ ଉପରେ ଭାର୍ଗବ। ଭାର୍ଗବଙ୍କୁ ଉପରେ ବକ୍ର, ବକ୍ରଙ୍କୁ ଉପରେ ବୃହସ୍ପତି, ତାଙ୍କୁ ଉପରେ ଶନିଶ୍ଚର ଅଛନ୍ତି, ଯିଏ ଦେବଗୁରୁ ବୃହସ୍ପତିଙ୍କୁ ଉପରେ ଦଢ଼ିଆଁ। ଶନିଶ୍ଚରଙ୍କୁ ଉପରେ ସପ୍ତର୍ଷି ଚକ୍ର ବିନ୍ୟସ୍ତ; ସପ୍ତର୍ଷିଙ୍କୁ ଉପରେ ଧ୍ରୁବ, ଧ୍ରୁବଙ୍କୁ ଉପରେ ସମଗ୍ର ସ୍ୱର୍ଗ ଅଛି। ନକ୍ଷତ୍ର ଚକ୍ର ଉପରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଗ୍ରହ ଦୁଇ ହଜାର ଯୋଜନା ଓ ଶତ ଶତ ଯୋଜନା ଦୂରରେ ବିନ୍ୟସ୍ତ। ତାରା ଓ ଗ୍ରହମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟର ସ୍ଥାନ ଏକ ଉପରେ ଏକ ବିନ୍ୟସ୍ତ; ଗ୍ରହ, ଚନ୍ଦ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦିବ୍ୟ ଆଲୋକରେ ଆକାଶରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ। ସେମାନେ ନକ୍ଷତ୍ରମାନଙ୍କ ସହିତ ଏକ ନିଶ୍ଚିତ କ୍ରମରେ ଗତି କରନ୍ତି; ଚନ୍ଦ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଗ୍ରହ ଓ ତାରାମାନେ ନିଜ ଉଚ୍ଚ ଓ ନୀଚ ସ୍ଥାନ ଅନୁସାରେ ଅବସ୍ଥିତ। ସେମାନେ ଏକାଠି ହେବା କିମ୍ବା ଅଲଗା ହେବାବେଳେ ଲୋକେ ସମୟକୁ ସମୟ ଦେଖନ୍ତି, କାରଣ ସେମାନେ ଏପରି ଭାବେ ବିନ୍ୟସ୍ତ ଓ ଏକାଠି ଅଛନ୍ତି। ସେମାନଙ୍କ ସଂଯୋଗ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକମାନେ ଭ୍ରାନ୍ତି ବିନା ବୁଝିପାରିବେ; ଏହିପରି ହେଉଛି ପୃଥିବୀ ଓ ଦିପ୍ତିମାନ ଦେହମାନଙ୍କର ବ୍ୟବସ୍ଥା। ଦ୍ୱୀପ, ସାଗର, ପର୍ବତ, ଦିଗ୍ବଳୟ, ନଦୀ ଓ ସେଠି ଅବସ୍ଥିତ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଏପରି ରହିଛି। ସୂର୍ଯ୍ୟର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଏହି ଦିପ୍ତିମାନ ଦେହମାନଙ୍କର ଏହି ବ୍ୟବସ୍ଥା ନିର୍ମିତ; ଏହା ଏକ ଘୂର୍ଣ୍ଣିତ ତନ୍ତ୍ର, ମଧ୍ୟଭାଗରେ ଦୃଢ଼ ଓ ଧ୍ରୁବରୁ ନିଶ୍ଚଳ। ସମସ୍ତ ଏହି ବୃହତ୍, ଚକ୍ରାକାର, ଉଚ୍ଚ ଏବଂ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବିଶ୍ୱର ଚଳାଚଳ ପାଇଁ ସୃଷ୍ଟି। କଳ୍ପାର ଆରମ୍ଭରେ ସ୍ୱୟଂଭୂଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଏହି ବ୍ୟବସ୍ଥା ପୂର୍ବବିଚାର ସହିତ ସୃଷ୍ଟି; ଏହି ଦିପ୍ତିମାନ ସମସ୍ତଙ୍କ ବ୍ୟବସ୍ଥା। ଏହା ପ୍ରାକୃତିକ ଦ୍ରବ୍ୟର ବିଶ୍ୱରୂପ ଓ ବିସ୍ତାର; ସେମାନଙ୍କ ଆଗମନ-ପ୍ରୟାଣ କଉଣସି ଗଣନା କରିପାରିବେ ନାହିଁ, ମାନବ ମାଂସ ଚକ୍ଷୁ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଦିପ୍ତିମାନ ଚଳନ ଦେଖିପାରିବେ ନାହିଁ। ଏହିପରେ ମହେଶ୍ଵର କିପରି ନଗର ଧ୍ୱଂସକାରୀ ହେଲେ ଓ କିପରି ଭଗବାନ ଏହି ତିନିଟି ନଗର ଦାହ କଲେ, ତାହା କହିବାକୁ ଅନୁରୋଧ ହେଲା। ଆମେ ସମସ୍ତେ ପୁନି ପୁନି ଆଦର ସହିତ ପଚାରୁଛୁ: ମାୟା ଦାନବଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ମିତ ଭୟଙ୍କର ତ୍ରିପୁର ନଗର କିପରି ଭଗବାନ ଏକ ମାତ୍ର ବାଣ ଦ୍ୱାରା ଦାହ କଲେ? ଏହା ଆମକୁ କହ, ମହାମାନ୍ୟ ଦାତା। ଏବେ ଶୁଣ, ଭଗବାନ କିପରି ତ୍ରିପୁର ଧ୍ୱଂସ କଲେ: ମାୟା, ମହା ମାୟାବୀ ଓ ଦାନବ, ତାହାର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା। ସେ ଯୁଦ୍ଧରେ ପରାଜିତ ହୋଇ, ଉତ୍କଟ ତପସ୍ୟା କଲେ; ଏବଂ ତାହାର ତପସ୍ୟାରେ ଲିନ ଥିବାବେଳେ, ଦାଇତ୍ୟମାନେ ତାଙ୍କୁ ଦୟା କରି, ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଉତ୍କଟ ତପସ୍ୟା କଲେ। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଥିଲେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବିଦ୍ୟୁନ୍ମାଲି ଓ ପ୍ରବଳ ତାରକ। ମାୟାଙ୍କ ଶକ୍ତିରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଏହି ଦୁଇଜଣ ମାୟାଙ୍କ ପାଖରେ ରହି ତପସ୍ୟା କରୁଥିଲେ, ଯେଉଁମାନେ ତିନି ଜଗତ ଦେହି ନିମ୍ନ କିମ୍ବା ତିନି ଅଗ୍ନି ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ। ଦାନବମାନେ ତିନି ଲୋକକୁ ଦାହ କରିବା ପରି ତପସ୍ୟା କରୁଥିଲେ—ଶୀତକାଳରେ ଜଳ ଉପରେ ଶୋଇ, ଗ୍ରୀଷ୍ମରେ ପଞ୍ଚତାପ ସହି। ବର୍ଷାକାଳ ଓ ଖୋଲା ଆକାଶ ତଳେ ତାଙ୍କ ଶରୀର ଶିଘ୍ର କ୍ଷୟିତ ହେଉଥିଲା, ଫଳ, କନ୍ଦ, ଫୁଲ ଓ ଜଳ ଭୋଜନ କରୁଥିଲେ, ଯାହା ସେବକମାନେ ପ୍ରିୟ।