ବସନ୍ତ ଓ ଗ୍ରୀଷ୍ମ କାଳରେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ତିନିଟି କିରଣ ଦ୍ୱାରା ଦୀରେ-ଦୀରେ ତାପ ଦେଇଥାଏ; ବର୍ଷା ଓ ଶରତ ଋତୁରେ ସେ ଚାରିଟି କିରଣ ଦ୍ୱାରା ଜଳ ବର୍ଷା କରିଥାଏ। ଶୀତ ଓ ହିମ କାଳରେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ପୁନି ତିନିଟି କିରଣ ଦ୍ୱାରା ହିମ ବିକିରଣ କରେ; ଏହି ଦ୍ୱାରା ଉଦ୍ଭିଦମାନେ ଶକ୍ତି ଲାଭ କରନ୍ତି, ଏବଂ ଅମୃତ ଓ ହୋମ ଦେବା ହୁଏ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ତିନିଟି କିରଣ ଦ୍ୱାରା ତିନିଟି ଋତୁରେ ଅମୃତ ଦେଇ ଅମରତ୍ୱ ଦେଇଥାଏ; ଏଭଳି ଏହି ହଜାର ରୂପୀ କିରଣ ଜଗତର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପୂରଣ କରେ। ଏହି ହଜାର କିରଣ ପୁନି ଋତୁ ଓ ମାସ ଅନୁସାରେ ବିଭିନ୍ନ ଭାଗରେ ବିଭାଜିତ ହୋଇଥାଏ; ଏହି ଦ୍ୱାରା ଜଗତର ଏକ ଦୀପ୍ତିମାନ ବୃତ୍ତ ସୂର୍ଯ୍ୟର ଚକ୍ର ଭାବେ ଚିହ୍ନିତ ହୋଇଥାଏ। ଏହା ତାରା, ଗ୍ରହ, ଚନ୍ଦ୍ରର ଆଧାର ଓ ଗର୍ଭ; ଏହି ଚନ୍ଦ୍ର ମଣ୍ଡଳ ଓ ଗ୍ରହଗୁଡିକ ସୂର୍ଯ୍ୟରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି। ସୂର୍ଯ୍ୟର ଏକ କିରଣ 'ସୁଷୁମ୍ନା' ଦ୍ୱାରା କ୍ଷୟ ହେଉଥିବା ଚନ୍ଦ୍ର ବୃଦ୍ଧି ପାଉଥାଏ; 'ହରିକେଶ' ସୂର୍ଯ୍ୟର ଆଗରେ ଅଛି, ଯିଏ ତାରାମାନଙ୍କର ଉତ୍ପତ୍ତି କରେ। ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗରେ 'ବିଶ୍ୱକର୍ମା' କିରଣ ମେରୁର ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ପୋଷଣ କରେ; ପଶ୍ଚିମ ଦିଗରେ 'ବିଶ୍ୱାବସୁ' ଅଛି, ଯିଏ ଶୁକ୍ରର ଉତ୍ପତ୍ତି କରେ। ପୋଷକ କିରଣ ମଙ୍ଗଳର ଉତ୍ପତ୍ତି, ଏବଂ ଛଠ କିରଣ 'ଅଶ୍ୱଭୂ' ଦ୍ୱାରା ଗୁରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି। ଶନି ଉପରେ ପୋଷଣ କରୁଥିବା କିରଣ 'ସୁରାଟ୍' ଭାବରେ ଚିହ୍ନିତ; ଏହି କିରଣ କ୍ଷୟ ହୁଏନାହିଁ, ଏହି କାରଣରେ ଏଗୁଡିକୁ ତାରା ଭାବରେ କୁହାଯାଏ। ଏହି ମଣ୍ଡଳଗୁଡିକ କିରଣ ଦ୍ୱାରା ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉପସ୍ଥାପନ କରେ; ସୂର୍ଯ୍ୟ ଏହି ମଣ୍ଡଳଗୁଡିକୁ ସ୍ୱୀକାର କରେ, ଏହିପରି ଏଗୁଡିକୁ ତାରା କୁହାଯାଏ। ଯେଉଁମାନେ ଏହି ଜଗତ ଛାଡି ତାହା ପାର କରିଛନ୍ତି, ଯେଉଁମାନେ ନିତ୍ୟର ନିର୍ମଳ ଆତ୍ମା, ସେମାନେ 'ତାରକା' ଭାବରେ ଚିହ୍ନିତ, କାରଣ ସେମାନେ ଅନ୍ୟମାନେ ପାର କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରନ୍ତି; ଏବଂ 'ଶୁକ୍ଲିକା' ଭାବରେ ଚିହ୍ନିତ, କାରଣ ସେମାନେ ଶୁଭ୍ର। ସମସ୍ତ ଦେବ, ଭୂ ଓ ବଂଶୀୟ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ତାପ ଓ ଦୀପ୍ତିର ସଂଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ସୂର୍ଯ୍ୟର ଏହି ନାମ ହୋଇଛି। 'ସ୍ରବତି' ମୂଳ ଶବ୍ଦ ଚଳନ ଓ ପ୍ରବାହ ଅର୍ଥରେ ବ୍ୟବହୃତ; ଏହି ପ୍ରବାହ ଓ ଦୀପ୍ତି ଦ୍ୱାରା ସେ 'ସବିତା' ଭାବରେ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ। 'ଚନ୍ଦ' ମୂଳ ଶବ୍ଦର ଅନେକ ଅର୍ଥ ଅଛି; ଏହା ଶୁଭ୍ରତା, ଅମରତ୍ୱ, ଶୀତଳତା ଓ ଆନନ୍ଦରେ ପ୍ରଧାନ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ରର ଦୀପ୍ତିମାନ ଦିବ୍ୟ ମଣ୍ଡଳ ଆକାଶରେ ଜଳ ଓ ଆଲୋକରୁ ଗଠିତ, ଶୁଭ୍ର, ସୁନ୍ଦର, ଘଡ଼ା ଆକୃତିରେ ବସିଛି। ଏହି ସମସ୍ତ ଥାନରେ କର୍ମଦେବତାମାନେ ବସିଛନ୍ତି; ପ୍ରତ୍ୟେକ ମନ୍ୱନ୍ତରରେ ଋଷି, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଗ୍ରହ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଏପରି ଅଛନ୍ତି। ଏଗୁଡିକ ଦେବତାମାନଙ୍କର ଗୃହ ଭାବରେ ଚିହ୍ନିତ; ସୂର୍ଯ୍ୟ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଗୃହକୁ, ଚନ୍ଦ୍ର ଚନ୍ଦ୍ର ଗୃହକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଶୁକ୍ର ତାଙ୍କର ଦୀପ୍ତିମାନ ଶୋଳ ତିରିକି ଅଭୟକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ; ଗୁରୁ ବିସ୍ତୃତ ଅଭୟକୁ, ମଙ୍ଗଳ ଲାଲ ଅଭୟକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଶନି ତାଙ୍କର ଅଭୟକୁ, ବୁଧ ତାଙ୍କର ଅଭୟକୁ, ଭାନୁ ଓ ସ୍ୱର୍ଭାନୁ ତାଙ୍କର ଅଭୟକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ସମସ୍ତ ତାରା ଓ ତାରା ନୁହେଁ ଅଭୟକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ; ଏହି ଦୀପ୍ତିମାନ ଗୁଣବତ୍ତା ଦେବତା ଗୃହ ଭାବରେ ଚିହ୍ନିତ। ଏହି ଅଭୟଗୁଡିକ ସୃଷ୍ଟିର ପ୍ରଳୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅବିଚଳ ରହିଥାଏ; ପ୍ରତ୍ୟେକ ମନ୍ୱନ୍ତରରେ ଏହି ଦିବ୍ୟ ଅଭୟଗୁଡିକ ଅଛି। ଦେବତାମାନେ ପୁନି ପୁନି ସ୍ୱ ଅଭୟରେ ବସନ୍ତି; ଯେଉଁମାନେ ଗତ, ସେମାନେ ଗତମାନଙ୍କ ସହ ରହନ୍ତି, ଯେଉଁମାନେ ଆସିବାକୁ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଆସିବାକୁ ଅଛନ୍ତି। ଅଭୟରେ ବସିଥିବାମାନେ ବର୍ତ୍ତମାନ ଦେବତାଙ୍କ ସହ ଚାଲିଥାନ୍ତି; ସୂର୍ଯ୍ୟଦେବ 'ବିବସ୍ବାନ୍' ଅଦିତିଙ୍କ ଅଷ୍ଟମ ପୁତ୍ର। ଦୀପ୍ତିମାନ, ଧର୍ମିକ ଚନ୍ଦ୍ରଦେବ 'ବସୁ' ଭାବରେ ଚିହ୍ନିତ; ଶୁକ୍ର ଦୈତ୍ୟ, ଭାର୍ଗବ, ଏବଂ ଅସୁରଙ୍କ ପୁଜାରୀ। ଗୁରୁ, ତୀବ୍ର ଦୀପ୍ତିର ସ୍ୱାମୀ, ଦେବତାଙ୍କ ଗୁରୁ, ଅଙ୍ଗିରାସଙ୍କ ପୁତ୍ର; ବୁଧ, ମନୋହର, ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପୁତ୍ର ଭାବରେ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ। ଶନି, ବିକୃତ ଆକୃତି, ସଂଜ୍ଞା ଓ ବିବସ୍ବାନ୍ଙ୍କ ପୁତ୍ର; ଅଗ୍ନି, ବିକେଶୀଙ୍କୁ ଜନ୍ମିତ, ମଙ୍ଗଳଙ୍କ ଯୁବ ନାଥ। ଦକ୍ଷର ଝିଅମାନେ, ତାରା ନାମରେ ଚିହ୍ନିତ, ତାଙ୍କର କ୍ଷେତ୍ରରେ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ; ସ୍ୱର୍ଭାନୁ, ସିଂହିକାଙ୍କ ପୁତ୍ର, ଅସୁର, ପ୍ରାଣୀମାନେ ଏକତ୍ର କରେ। ଚନ୍ଦ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଗ୍ରହ ଓ ତାରାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ଅଧିପତି ଦେବତାମାନେ ଘୋଷିତ ହୋଇଛନ୍ତି; ଏହି ଅଭୟ ଓ ବସିଥିବା ଦେବତାମାନେ ଏପରି ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଶୁଭ୍ର, ଅଗ୍ନି ସଦୃଶ, ଦିବ୍ୟ, ହଜାର କିରଣର ବିବସ୍ବତ ଅଭୟ ମଧ୍ୟ ହଜାର କିରଣର, ଅପରିମାପ ଓ ଆଲୋକରୁ ଗଠିତ। ଦିଗ୍ଦେବତାଙ୍କର ଆଶ୍ରୟ, ମନୋହର, ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣ ଗୃହରେ ଅବସ୍ଥିତ; ଶୁକ୍ର, ଶୋଳ କିରଣର, ଜଳରୁ ଗଠିତ ଦେବତା। ଲାଲ, ନଉ କିରଣର ଜଳୀୟ ଅଭୟ; ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ଵାଦଶ କିରଣର ବଡ଼ ଅଭୟ ପିତଳା ରଙ୍ଗର। ଅଷ୍ଟ କିରଣର ଶନି ଅଭୟ କଳା, ବୃଦ୍ଧ, ଲୋହା ସଦୃଶ; ସ୍ୱର୍ଭାନୁ ଅଭୟ ଲୋହାର, ପ୍ରାଣୀମାନେ ପାଇଁ ଯନ୍ତ୍ରଣା ରାଜ୍ୟ। ତାରାମାନେ ନିର୍ମଳ ଆତ୍ମାମାନେ ପାଇଁ ଆଶ୍ରୟ, ତାଙ୍କର କିରଣ ସୁବର୍ଣ୍ଣ; ସେମାନେ 'ତାରା' ଭାବରେ ଚିହ୍ନିତ, କାରଣ ସେମାନେ ଆକାଶକୁ ପାର କରନ୍ତି ଓ ଶୁଭ୍ରତା ଅଛି। ସୂର୍ଯ୍ୟର ବିସ୍ତାର ନଉ ହଜାର ଯୋଜନା ଭାବରେ କୁହାଯାଏ; ତାଙ୍କର ଚକ୍ର ତିନି ଗୁଣ ଚଉଡ଼ା, ଭାସ୍କର ମଣ୍ଡଳ ମଧ୍ୟ ଏପରି। ଚନ୍ଦ୍ରର ବିସ୍ତାର ସୂର୍ଯ୍ୟ ଚଉଡ଼ାର ଦୁଇ ଗୁଣ, ଏବଂ ତାଙ୍କର ଚକ୍ର ତିନି ଗୁଣ ଚଉଡ଼ା, ପୂର୍ଣ୍ଣତା ଦ୍ୱାରା। ସମସ୍ତ ଉପରେ ତାରାମଣ୍ଡଳ ଅଛି, ପ୍ରତ୍ୟେକର ମାପ ଅର୍ଦ୍ଧ ଯୋଜନା; ତାଙ୍କୁ ଉପରେ ଅନ୍ୟ ଗୋଷ୍ଠୀ ଅଛି। ସ୍ୱର୍ଭାନୁ ସମାନ ହୋଇ ତାଙ୍କୁ ତଳେ ଚାଲିଛନ୍ତି, ପୃଥିବୀର ଛାୟାକୁ ଚକ୍ର ଆକୃତିରେ ଉଠାଇଛନ୍ତି। ତୃତୀୟ, ଅନ୍ଧକାର ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଭୟ ବ୍ରହ୍ମା ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟି; ସୂର୍ଯ୍ୟରୁ ଚାଲି ଚନ୍ଦ୍ରକୁ ସଂଧିରେ ପହଞ୍ଚନ୍ତି। ଚନ୍ଦ୍ରରୁ ଉପସୂର୍ଯ୍ୟ ସଂଧିରେ ପୁନି ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ଯାନ୍ତି; ସ୍ୱ କିରଣରେ ଆଘାତ କରିଥିବାରୁ ସ୍ୱର୍ଭାନୁ ଭାବରେ ଚିହ୍ନିତ।