ଏହି ଦୈବତ୍ୟ ଦେହର ଅଦ୍ଭୁତ ବିବରଣା ମଧ୍ୟରେ ଆମେ ଦେଖୁଛୁ, ଏହାର ଉପର ଚୁଆଁକୁ ଉତ୍ତାନପାଦ ବୋଲି ଜଣାଯାଏ, ତଳ ଚୁଆଁକୁ ଯଜ୍ଞ। ଏହି ଦେହର ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ଧର୍ମ ନିଶ୍ଚିତ ହୋଇଛନ୍ତି। ହୃଦୟ ମଧ୍ୟରେ ନାରାୟଣ ବିରାଜମାନ, ପ୍ରସ୍ଥାନ ପାଦରେ ସାଧ୍ୟ ଏବଂ ଅଶ୍ୱିନୀଦ୍ଵୟ, ପଛ ଜଂଘାରେ ଵରୁଣ ଓ ଅର୍ୟମାନ ଅଛନ୍ତି। ତାଳୁ ଅଂଶରେ ବର୍ଷ ଅର୍ଥାତ୍ ବର୍ଷା ବିରାଜିଥାଏ, ପିଛୁ ଅଂଶରେ ମିତ୍ର ଅଛନ୍ତି। ପୁଛରେ ଅଗ୍ନି, ମହେନ୍ଦ୍ର, ମାରୀଚି, କଶ୍ୟପ ଏବଂ ଧ୍ରୁବ ବିଦ୍ୟମାନ। ଏହି ଦେହଟି ହେଉଛି ଉତ୍ତାନ ତାରାମୟ ଖମ୍ଭ, ଯାହା କେବେ ଅସ୍ତ ନହୁଏ, କେବେ ଉଦୟ ନହୁଏ, ଏହା ସହ ତାରାମଣ୍ଡଳ, ଚନ୍ଦ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଗ୍ରହ ଓ ଅନେକ ତାରା ଅଛନ୍ତି। ସେମାନେ ସବୁଠି ଏହି ଧ୍ରୁବଙ୍କୁ ମୁହଁ କରି ଆକାଶରେ ଚକ୍ର ଭଳି ଦଣ୍ଡାୟମାନ, ଏହି ଧ୍ରୁବ ଦ୍ୱାରା ସ୍ଥିତ ଓ ଏହାକୁ ପରିକ୍ରମା କରନ୍ତି। ସମସ୍ତ ଦେବତାମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଧ୍ରୁବ ତାଳ ଦଣ୍ଡ ସ୍ଥାନରେ ଆକାଶରେ ଅଟୁଟ ରୂପେ ଅଛନ୍ତି, ଅଗ୍ନୀଧ୍ର ଓ କାଶ୍ୟପ ଜନଙ୍କ ପାଇଁ ସେଉଁଠି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଧ୍ରୁବ। ସେଉଁଠି ଏକମାତ୍ର ଚଳିତ ହେଉଛନ୍ତି, ମେରୁ ପର୍ବତର ଦୁଇ ପାର୍ଶ୍ୱ ମଧ୍ୟରେ ତାରାମୟ ଚକ୍ରକୁ ଉଠାଇ ନେଇ, ତାହାକୁ ତଳକୁ ଟାଣି, ସେ ପରିକ୍ରମା କରନ୍ତି। ଏପରେ ପ୍ରଶ୍ନ ହେଲା, “ତୁମେ ଯାହା କହିଛ, ମୁଁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶୁଣିଛି। ଦେବତାଙ୍କର ବାସସ୍ଥଳ କିପରି ଅଛି? ଆଉଥରେ ଆଲୋକମୟ ଦେବତାମାନେ କିପରି ଅଛନ୍ତି, ତାହା ଖୋଲାସା କର।” ଉତ୍ତର ମିଳିଲା, “ମୁଁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କର ଗତି, ଦେବତାଙ୍କ ନିବାସ ସ୍ଥଳ, ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦେବତାମାନଙ୍କ ପ୍ରଭାବ ବିଷୟରେ ସଠିକ୍ ଭାବେ କହିବି। ଅଗ୍ନିର ଉଦୟ ସମୟରେ, ନିଶା ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ, ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଅବ୍ୟକ୍ତ ମୂଳରେ ଅନ୍ଧକାରରେ ଆବୃତ ଥିଲା। ଚାରି ମୂଳ ତତ୍ତ୍ୱ ରହିଲା, ଏବଂ ସେଥିରେ ବ୍ରହ୍ମା ଅବସ୍ଥିତ ଥିଲେ, ସ୍ଵୟଂଭୂ ଭଗବାନ ଏହି ଜଗତ ଓ ତାହାର ତତ୍ତ୍ୱ ପୂରଣ କରିଥିଲେ। ସେ ଜ୍ୱାଳାମୟ ଅଗ୍ନି ରୂପ ଧାରଣ କରି, ସୃଷ୍ଟି ଉପରେ ଚିନ୍ତନ କରିଥିଲେ; ଅଗ୍ନିର ଅରମ୍ଭ ଜାଣି, ସେ ଜଳ ଓ ପୃଥିବୀ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରିଥିଲେ। ଏହି ଆଲୋକ ପ୍ରଦାନ ପାଇଁ ସେ ସମସ୍ତକୁ ଏକତ୍ର କରି, ପୁଣି ତିନି ରୂପ ଧାରଣ କଲେ: ଏହି ପୃଥିବୀରେ ଯିଏ ରନ୍ଧନ କରେ, ସେଉଁଠି ଅଗ୍ନି ଭାବେ ପରିଚିତ। ସୂର୍ଯ୍ୟରେ ଯିଏ ଚମକେ, ସେ ପବିତ୍ର ଅଗ୍ନି ଭାବେ ମନ୍ତ୍ରିତ; ବିଦ୍ୟୁତ, ଜଠରାଗ୍ନି, ଚନ୍ଦ୍ରାଗ୍ନି ଓ ନିର୍ଦ୍ଧୂମ ଅଗ୍ନି ମଧ୍ୟ ଅଗ୍ନି ଅଟୁଟ ରୂପ। କିଛି ଅଗ୍ନି ତେଜସ୍ୱୀ, କିଛି ଅନ୍ଧନ ବିହୀନ; କାଠ ଘସି ତିଆରି ହେଉଥିବା ଅଗ୍ନିକୁ ଜଳ ନିମ୍ନ କରିଦିଏ। ଯେଉଁ ଅଗ୍ନି ଶିଖା ଧାରଣ କରି ରନ୍ଧନ କରେ, ସେ ଅଗ୍ନି, ତେଜ ବିହୀନ, ଚନ୍ଦ୍ର ଗୁଣ ଅଛି; ଧଳା ଚକ୍ରରେ ଅଗ୍ନି ତାପ ବିନା ଅଛି, ଚମକେ ନାହିଁ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ତେଜ ତାଙ୍କର ପାଦ ଦ୍ୱାରା ସୂର୍ଯ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କରେ; ରାତିରେ ଏହି ତେଜ ଅଗ୍ନିରେ ପ୍ରବେଶ କରି, ତେଣୁ ଅଗ୍ନି ଚମକେ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ହେଲେ, ଅଗ୍ନିର ତାପ ତାଙ୍କର ପାଦ ଦ୍ୱାରା ସୂର୍ଯ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କରେ, ଏହିଭଳି ଦିନରେ ଅଗ୍ନିର ତେଜ ଜଳେ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅଗ୍ନି, ଦୁଇଁ ଜଣଙ୍କର ତେଜ ଓ ତାପ ଦିନ ଓ ରାତିରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଓ ପରସ୍ପର ଭିତରେ ମିଶିଥାଏ। ପୃଥିବୀର ଉତ୍ତର ଓ ଦକ୍ଷିଣ ଅଂଶରେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ହେଲେ, ରାତି ଜଳରେ ପ୍ରବେଶ କରେ। ତେଣୁ ଜଳ ଦିନ ଓ ରାତିର ପରିବର୍ତ୍ତନ ଦ୍ୱାରା ତାମ୍ରବର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଯାଏ; ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ତ ହେଲେ, ଜଳ ଦିନରେ ପ୍ରବେଶ କରେ। ଏହିଭଳି ରାତିରେ ଜଳ ଧଳା ଓ ଚମକଦାର ଦେଖାଯାଏ; ଏହି କ୍ରମ ଉତ୍ତର ଓ ଦକ୍ଷିଣ ଅଂଶରେ ଦେଖାଯାଏ। ଏଠି, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ଓ ଅସ୍ତ ସମୟରେ, ଦିନ ଓ ରାତି ଜଳରେ ପ୍ରବେଶ କରେ; ସେହି ସୂର୍ଯ୍ୟ ତାଙ୍କର କିରଣ ଦ୍ୱାରା ଜଳକୁ ଶୋଷି ନେଉଛନ୍ତି। ଏହି ତେଜସ୍ୱୀ ଅଗ୍ନି, ଲାଲ ପାତ୍ର ଭଳି ଦେଖାଯାଏ, ହଜାର କିରଣ ଦ୍ୱାରା ଚାରିପାଖରୁ ଜଳକୁ ଆକର୍ଷଣ କରେ। ନଦୀ, ସମୁଦ୍ର, ହ୍ରଦ ଓ କୂଆଁର ଜଳ– ଏହି ହଜାର କିରଣ ଦ୍ୱାରା ଶୀତଳତା, ବର୍ଷା ଓ ତାପ ଉତ୍ସର୍ଗ ହୁଏ। ଏହିମଧ୍ୟରୁ ଚାରିଶେ କିରଣ ବିଭିନ୍ନ ରୂପରେ ଝରେ– କିଛି ଚନ୍ଦନ ଗନ୍ଧମୟ, କିଛି ପବିତ୍ର, କିଛି ଚିହ୍ନିତ, କିଛି ଚେତନାଶୀଳ। ଯେଉଁ ସମସ୍ତ କିରଣ ବର୍ଷା ଦେଇଥାଏ, ସେମାନେ ଅମୃତ ଓ ପ୍ରାଣଦାୟି; ସେମାନେ ଶୀତଳତାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ତିରିଶି କିରଣ ପରସ୍ପର ସଂଯୁକ୍ତ, ଏବଂ ସୂର୍ଯ୍ୟର ସମସ୍ତ କିରଣ ଚନ୍ଦ୍ର, ତାରା ଓ ଗ୍ରହମାନେ ପିଇଥାନ୍ତି। ଏମାନେ କିଛି କେନ୍ଦ୍ରୀୟ, କିଛି ଆନନ୍ଦଦାୟକ ଓ ଶୀତଳତା ଦାନ କରନ୍ତି; କିଛି ଧଳା, କିଛି ଦିଗ ରୂପେ, କିଛି ଗାୟ ଭାବେ, କିଛି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା। ଏହି ସମସ୍ତ ତିରିଶି କିରଣ, ଧଳା ନାମରେ ଖ୍ୟାତ, ତାପ ଉତ୍ପାଦନ କରନ୍ତି; ଏହି କିରଣ ମାନବ, ଦେବତା ଓ ପିତୃମାନେ ପୋଷିଥାନ୍ତି। ମାନବ ଉଦ୍ଭିଦ ଦ୍ୱାରା, ପିତୃଗଣ ହବି ଦ୍ୱାରା, ଦେବତା ଅମୃତ ଦ୍ୱାରା ଏହି କିରଣ ଦ୍ୱାରା ସଦା ପୂରିତ ହୁଅନ୍ତି। ବସନ୍ତ ଓ ଗ୍ରୀଷ୍ମ ଋତୁରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ତିନି କିରଣ ଦ୍ୱାରା ଦୀରେ-ଦୀରେ ତାପ ପ୍ରଦାନ କରନ୍ତି; ବର୍ଷା ଓ ଶରଦ ଋତୁରେ ସେ ଚାରି କିରଣ ଦ୍ୱାରା ବର୍ଷା କରନ୍ତି। ଶୀତ ଓ ହେମନ୍ତ ଋତୁରେ ପୁଣି ତିନି କିରଣ ଦ୍ୱାରା ଶୀତ ଦିଆଯାଏ; ଉଦ୍ଭିଦମାନେ ଶକ୍ତି ଲଭନ୍ତି, ଅମୃତ ଓ ହବି ପୁଣି ପ୍ରଦାନ ହୁଏ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ତିନି ଋତୁରେ ତିନି କିରଣ ଦ୍ୱାରା ଅମୃତ ଦେଇ ଅମରତ୍ଵ ପ୍ରଦାନ କରନ୍ତି; ଏଭଳି ହଜାର ରୂପୀ ସୂର୍ଯ୍ୟ କିରଣ ସଂସାରର କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପାଦନ କରେ। ଏହି ହଜାର କିରଣ ପୁଣି ବିଭିନ୍ନ ଋତୁ ଓ ମାସ ଅନୁଯାୟୀ ବିଭାଜିତ; ଏହିଭଳି ଚମତ୍କାର ତେଜସ୍ୱୀ ଚକ୍ରକୁ ସଂସାର ଭାବେ ଜାଣିବା ଉଚିତ। ଏହା ତାରା, ଗ୍ରହ ଓ ଚନ୍ଦ୍ରର ଆଧାର ଓ ଗର୍ଭ; ସମସ୍ତ ନକ୍ଷତ୍ର ଓ ଗ୍ରହ ସୂର୍ଯ୍ୟରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ। ସୁଷୁମ୍ନା ସୂର୍ଯ୍ୟ କିରଣ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା କ୍ଷୀଣ ଚନ୍ଦ୍ର ବୃଦ୍ଧି ପାଏ; ହରିକେଶା ସାମ୍ନାରେ ଅଛନ୍ତି, ଯିଏ ତାରାମଣ୍ଡଳର ମୂଳ ଉତ୍ପାଦକ। ଦକ୍ଷିଣରେ ବିଶ୍ୱକର୍ମା, ଯିଏ ବୁଧକୁ ପୋଷଣ କରନ୍ତି; ପଶ୍ଚିମରେ ବିଶ୍ୱାବସୁ, ଯିଏ ଶୁକ୍ରର ମୂଳ ଭାବେ ପରିଚିତ।