ଜଗତର ଆକାଶ ମଣ୍ଡଳରେ ଚନ୍ଦ୍ରର ଶୁଭ ରୂପ ଦୀରେ ଦୀରେ କମିଯାଏ, ଏବଂ ଅଶୁଭ ରୂପ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ; ଏହିପରି ଦିନର ଚକ୍ରରେ ଦେବତାମାନେ ରାତିର ଚନ୍ଦ୍ରର ଅମୃତ ପାନ କରନ୍ତି। ଦେବତାମାନେ ଅର୍ଦ୍ଧ ମାସ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି ଅମୃତ ପାନ କରି ନୂତନ ଚନ୍ଦ୍ର ଦିନରେ ଚାଲିଯାନ୍ତି; ଏହି ନୂତନ ଚନ୍ଦ୍ର ଦିନରେ ପିତୃମାନେ ଚନ୍ଦ୍ରର ଅମୃତ ପାନ କରିବାକୁ ଆସନ୍ତି। ତାପରେ ପନ୍ଦର ଦିନରେ, ଚନ୍ଦ୍ରରେ ଅଳ୍ପ ଅମୃତ ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଥିବାବେଳେ, ପିତୃମାନେ ପୁନି ଶେଷ ଦିନରେ ଏହା ପାନ କରନ୍ତି। ସେମାନେ ଦୁଇ ଅଂଶ ଦିନରେ ଏହି ଅମୃତ ପାନ କରନ୍ତି; ଅବଶିଷ୍ଟ ଅଂଶ ନୂତନ ଚନ୍ଦ୍ର ଦିନରେ ଚନ୍ଦ୍ରର କିରଣ ଅମୃତ ଭାବେ ମୁକ୍ତ ହୋଇଯାଏ। ଅର୍ଦ୍ଧ ମାସ ଶେଷ ହେଲାପରେ, ସେମାନେ ଅମୃତ ପାନ କରି ଚାଲିଯାନ୍ତି—ଏହିପିତୃମାନେ ସୌମ୍ୟ, ବର୍ହିଷଦ୍, ଏବଂ ଅଗ୍ନିଶ୍ୱତ୍ତା ନାମରେ ପରିଚିତ। କାବ୍ୟ ପିତୃମାନେ, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଏବଂ ପାଞ୍ଚବର୍ଷୀୟ କାବ୍ୟମାନେ ଦ୍ୱିଜ ଏହି ଭାବରେ ଉଲ୍ଲେଖିତ। ସୌମ୍ୟମାନେ ମହାତପସ୍ବୀ ଭାବରେ ଜଣାଯିବା ଉଚିତ, ସୌମ୍ୟ ବର୍ହିଷଦ୍ମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି; ଅଗ୍ନିଶ୍ୱତ୍ତା ପିତୃମାନେ ତିନି ଭାଗରେ ପିତୃବଂଶରେ ସ୍ଥିତ। ପିତୃମାନେ ପନ୍ଦର ଦିନରେ ଚନ୍ଦ୍ରର ଅଂଶ ପାନ କରିବାବେଳେ, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହା କମିଯାଏ, ସେଉଁଠି ଏହି ଅଂଶ ପନ୍ଦର ଦିନର। ଏହିପରି, ନୂତନ ଚନ୍ଦ୍ର ଦିନରେ ଅନ୍ୟ ଅଂଶ ପୂରଣ ହୋଇଯାଏ; ଦିନାଧି ଆରମ୍ଭରେ ଚନ୍ଦ୍ରର ବୃଦ୍ଧି ଓ କ୍ଷୟ ହୁଏ, ଶୋଳ କ୍ଷୟ ଦିନରେ ଚନ୍ଦ୍ର ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହୁଏ—ସୂର୍ଯ୍ୟର କାରଣରେ ଚନ୍ଦ୍ରର ବୃଦ୍ଧି ଓ କ୍ଷୟ ହୁଏ। ଏବେ ଆମେ ତାରା ଏବଂ ଗ୍ରହମାନଙ୍କର ରଥ ବିଷୟରେ ଶୁଣିବା। ରାହୁର ରଥ, ଏବଂ ସୋମପୁତ୍ରର ଦୀପ୍ତିମାନ ରଥ ବିଷୟରେ ବି ଉଲ୍ଲେଖ ହେଉଛି। ସୋମପୁତ୍ରର ରଥକୁ ଦଶଟି ପିଲା ଘୋଡ଼ା ଜୋଡାଯାଇଛି, ଯେଉଁମାନେ ପବନ ଭଳି ତେଜସ୍ବୀ—ଧଳା, ପିଲା, ଚିତ୍ର, ନୀଳ, କଳା, ଲାଲ, ଧଳା, ହରିତ, ବିଚିତ୍ର ଏବଂ ମିଶ୍ରିତ ରଙ୍ଗର ଦଶଟି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଘୋଡ଼ା, ପବନରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ। ମଙ୍ଗଳର ରଥ ଅଷ୍ଟଫଳ ଏବଂ ସୁବର୍ଣ୍ଣମୟ, ଅଠଟି ଲାଲ ଘୋଡ଼ା ଓ ପତାକା ଦ୍ୱାରା ତାହା ଭାଗି, ଅଗ୍ନିରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଛି; ଏହି ଯୁବକ ନିଜ ଚଳନରେ ସାଧା ସମ, ବାକ୍ର ଓ ବିପରୀତ ଭାବରେ ଚାଲେ। ବ୍ରିହସ୍ପତି, ଦିବ୍ୟ ଅଙ୍ଗିରାସ ଶିକ୍ଷକ, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ରଥରେ ଅଳ୍ପ ଘୋଡ଼ା ଦ୍ୱାରା ଚାଲନ୍ତି। ଅଠ ଘୋଡ଼ା ଓ ପତାକା, ଅଗ୍ନିରୁ ଜନ୍ମ ନେଇ, ଏକ ବର୍ଷ ଚିହ୍ନରେ ବସି ନିଜ ଦିଗରେ ଚଲନ୍ତି। ଭାର୍ଗବ ମଧ୍ୟ ଏହି ରଥରେ ଅଠ ଘୋଡ଼ା ଓ ପତାକା, ଅଗ୍ନିସଦୃଶ ଦ୍ୱାରା ତେଜସ୍ବୀ ଭାବରେ ଚାଲନ୍ତି। ଶନି, ଶୀଘ୍ର ଏବଂ ଶକ୍ତିଶାଳୀ କଳା ଲୋହ ରଥରେ ଘୋଡ଼ା ଦ୍ୱାରା ଆଗକୁ ବଢ଼ନ୍ତି। ସ୍ୱର୍ଭାନୁଙ୍କ ରଥକୁ ଅଠଟି କଳା ଘୋଡ଼ା, ଶୀଘ୍ର ଓ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଦାନ୍ତ ଦ୍ୱାରା ଅନ୍ଧକାର ରଥକୁ ଭାଗି। ରାହୁ, ଆଦିତ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବସି, ଚନ୍ଦ୍ରର ତିଥିରେ ଆସି, ତିଥି ଶେଷ ହେଲାପରେ ଚନ୍ଦ୍ରରୁ ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ଯାନ୍ତି, ଏବଂ ସୂର୍ଯ୍ୟରୁ ଅନ୍ଧକାରକୁ ଯାନ୍ତି। କେତୁମତଙ୍କ ରଥକୁ ଅଠଟି ଘୋଡ଼ା, ପବନ ସଦୃଶ ଶୀଘ୍ର, ଶରୀର କ୍ଷୀଣ ଓ ଭୟଙ୍କର, ତୁଳି ଧୂଁଆ ରଙ୍ଗର ଦ୍ୱାରା ଭାଗି। ଏହି ଗ୍ରହମାନଙ୍କ ଘୋଡ଼ା ଓ ରଥମାନେ, ଯେପରି ମୁଁ ଏଠି ବିବରଣ କଲି, ସମସ୍ତ ଧ୍ରୁବ ଦଣ୍ଡରେ ବାନ୍ଧା, ପବନର ଦୂତୀ ଦ୍ୱାରା ଏହି ରଥମାନେ ଚାଲିବାକୁ ବାଧ୍ୟ। ଏମିତି, ଏହି ଗ୍ରହମାନେ ଏବଂ ତାରାମାନେ ଅଦୃଶ୍ୟ ପବନ ଦ୍ୱାରା ବାନ୍ଧି, ନିଜ ଅନୁକ୍ରମରେ ଆକାଶରେ ଚାଲନ୍ତି। ଏହିପରି, ଚନ୍ଦ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଏବଂ ଗ୍ରହମାନେ ଆକାଶରେ ଘୂର୍ଣ୍ଣିତ ହୁଅନ୍ତି, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତାରାମାନେ ଧ୍ରୁବ ଦଣ୍ଡକୁ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି। ଜଳରେ ଏକ କଠ ଯେପରି ଜଳ ଦ୍ୱାରା ବହିଯାଏ, ଏହିପରି ଦେବତାମାନଙ୍କ ଆବାସ ପବନର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଆକାଶରେ ଚାଲିଯାଏ; ଏହି ଆକାଶରେ ଚାଲିଥିବା ଆବାସକୁ ଦେବତାମାନଙ୍କ ଆବାସ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଯେତେ ତାରା, ସେତେ ଏହି ରଶ୍ମି; ସମସ୍ତ ଧ୍ରୁବ ଦଣ୍ଡକୁ ବାନ୍ଧା, ଘୂର୍ଣ୍ଣିତ ହୁଅନ୍ତି ଏବଂ ଅନ୍ୟମାନେ ଘୂର୍ଣ୍ଣିତ କରନ୍ତି। ତେଲ ଲଗାଯାଇଥିବା ଚକା ଯେପରି ଘୂର୍ଣ୍ଣିତ ହୁଏ ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଚକାକୁ ଘୂର୍ଣ୍ଣିତ କରେ, ଏହିପରି ଦୀପ୍ତିମାନ ଗ୍ରହମାନେ ପବନରେ ବାନ୍ଧି ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଘୂର୍ଣ୍ଣିତ ହୁଅନ୍ତି। ସେମାନେ ଅଗ୍ନି କଣ୍ଡ ଚକା ଭଳି, ପବନ ଦ୍ୱାରା ଚାଲିବାକୁ ପ୍ରେରିତ; ପବନ ଏହାକୁ ଚାଲାଇଥିବାରୁ, ଏହାକୁ 'ପ୍ରବାହ' କୁହାଯାଏ। ଏହିପରି, ଧ୍ରୁବ ଦଣ୍ଡରେ ବିନ୍ୟସ୍ତ ହୋଇ ଦୀପ୍ତିମାନ ତାରାମାନେ ଘୂର୍ଣ୍ଣିତ ହୁଅନ୍ତି; ଏହି ଦଣ୍ଡକୁ 'ତାରାମୟ ଦଣ୍ଡ', ଶିଶୁମାର ରାଶିରେ ଆକାଶର 'ଧ୍ରୁବ' କୁହାଯାଏ। ଦିନରେ ଯେ କୌଣସି ପାପ କରାଯାଏ, ରାତିରେ ଏହାକୁ ଦେଖି, ଶିଶୁମାର ଶରୀରରେ ବସିଥିବା ତାରାମାନେ ଏହାକୁ ମୁକ୍ତ କରନ୍ତି। ବର୍ଷଗଣନା ଦେଖି, ମନୁଷ୍ୟ ଏତିକି ବର୍ଷ ବଞ୍ଚିବେ; ଶିଶୁମାର ରୂପ ଏବଂ ତାହାର ସମସ୍ତ ଭାଗ ଜାଣି। ଶିଶୁମାରର ଉପର ଜିହ୍ୱା ଉତ୍ତାନପଦ, ତଳ ଯଜ୍ଞ; ମୁଣ୍ଡରେ ଧର୍ମ ନିବେଶିତ। ହୃଦୟରେ ନାରାୟଣ, ପାଦମୁଦ୍ରାରେ ସାଧ୍ୟ ଓ ଅଶ୍ୱିନୀ, ପଛ ଉରୁରେ ବରୁଣ ଓ ଆର୍ୟମାନ। ଜନନେ ବର୍ଷ, ମୂଦ୍ରାରେ ମିତ୍ର; ପୁଛରେ ଅଗ୍ନି, ମହେନ୍ଦ୍ର, ମାରୀଚି, କଶ୍ୟପ ଏବଂ ଧ୍ରୁବ। ଏହି ତାରାମୟ ଦଣ୍ଡ, ଯାହା ଉଗୁ ନୁହେଁ, ଅସ୍ତ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ; ରାଶି, ଚନ୍ଦ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଗ୍ରହ ଏବଂ ତାରାମାନେ ସହିତ। ସମସ୍ତେ ଏହି ଦଣ୍ଡକୁ ଦେଖି, ଆକାଶରେ ଚକା ଭଳି ଉପସ୍ଥିତ, ଧ୍ରୁବ ଦ୍ୱାରା ସ୍ଥିତ, ଏବଂ ଧ୍ରୁବକୁ ପରିକ୍ରମା କରନ୍ତି। ସମସ୍ତ ଧ୍ରୁବ ଚକାକୁ ପରିକ୍ରମା କରନ୍ତି, ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଧ୍ରୁବ ଆକାଶରେ ଦଣ୍ଡ ଭଳି ସ୍ଥିତ; ଅଗ୍ନୀଧ୍ର ଏବଂ କଶ୍ୟପମାନେ ପାଇଁ ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଧ୍ରୁବ। ଏହି ଏକା ଚଳିବା, ମେରୁ ଶିଖର ଦୁଇ ପାର୍ଶ୍ୱ ମଧ୍ୟରେ ତାରା ଚକାକୁ ନେଇ ତଳକୁ ଟାଣି, ମେରୁକୁ ଦେଖି, ଚକା ଭଳି ପରିକ୍ରମା କରେ। ଏଠି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତୁମେ ଯାହା କହିଛ, ମୁଁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶୁଣିଛି; ଦେବତାମାନଙ୍କ ଆବାସ କିପରି ଅଛି? ଦୀପ୍ତିମାନ ରୂପକୁ ପୁନି ବିବରଣ କର।