ଏହି କଳ୍ପର ଆରମ୍ଭରେ, ସମସ୍ତ ଜୀବ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ବେଳେ, ଏକ ମହା ବହାର ଚାଲିଥାଏ, ଯାହାକୁ ଭାଲଖିଲ୍ୟ ଋଷିମାନେ ଆବୃତ କରି ରାତି ଦିନ ଭିତରେ ଚଳାଇଥାନ୍ତି। ବଡ଼ ଋଷିମାନେ ଏହାକୁ ସ୍ତୁତି କରି ଶାନ୍ତ ଶବ୍ଦରେ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି; ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ ଅପ୍ସରାମାନେ ଗୀତ ଓ ନୃତ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ସେବା କରନ୍ତି। ଆକାଶର ନାଥ, ପକ୍ଷୀ, ଡେଉଁ ଘୋଡ଼ା, ଓ ଅନ୍ୟ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଜନ୍ତୁମାନେ ସହିତ ଘୁଞ୍ଚି ଚଳିଥିବା ବେଳେ, ତାଙ୍କ ସହିତ ତାରା ଓ ଚନ୍ଦ୍ର ମଧ୍ୟ ଚଳିଥାନ୍ତି। ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣମାନେ ବୃଦ୍ଧି ଓ କ୍ଷୟ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି; ଚନ୍ଦ୍ରର ରଥକୁ ତିନିଟି ଚକା ଓ ଦୁଇପଟେ ଘୋଡ଼ା ଥିବା ଭଳି ଜଣାଯାଏ। ଏହି ରଥ ଘୋଡ଼ା ଓ ସାରଥି ସହିତ ଜଳର ଗଭୀର ଉତ୍ପତ୍ତି ଠାରୁ ଉଦ୍ଭବିତ ହୁଏ; ତିନିଟି ଶ୍ୱେତ, ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଘୋଡ଼ା ଓ ଚକା ଦ୍ୱାରା ଏହି ରଥ ସଜିତ। ଦଶଟି ଦିବ୍ୟ ଘୋଡ଼ା, ମନର ତଳକୁ ଦୃତ, ଯେଉଁମାନେ ଯୋଗ ହେଲେ କ୍ଷୟ ନହେଁ, ଏହି ରଥକୁ ଉଠାଇ ନେଇଥାନ୍ତି। ଏହି ଘୋଡ଼ାମାନେ ଏକା ରଙ୍ଗର, ଶ୍ୱେତ ଓ ଚକ୍ଷୁଷ୍ରବା ନାମରେ ପରିଚିତ, ଶଂଖର ଚମକ ଧରିଥିବା। ତାଙ୍କର ନାମ ହେଉଛି: ଅଜ, ତ୍ରିପଥ, ବୃଷ, ବାଜୀ, ନର, ହୟ, ଅଂଶୁମାନ, ସପ୍ତଧାତୁ, ହଂସ, ଓ ବ୍ୟୋମମୃଗ। ଏହି ଦଶ ଘୋଡ଼ା ନାମାନୁସାରେ ଚନ୍ଦ୍ରଦେବଙ୍କୁ କ୍ଷୟ ନହେଁ ଭାବରେ ଉଠାଇ ନେଇଯାନ୍ତି। ଦେବମାନେ ଚନ୍ଦ୍ର ସହିତ ପିତୃମାନେ ଏକାଠି ଯାତ୍ରା କରନ୍ତି, ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷର ଆରମ୍ଭରୁ, ଯେଉଁବେଳେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦୂରେ ଥାଏ। ଚନ୍ଦ୍ରର ଉପର ଅଂଶ ପ୍ରତିଦିନ ଭରି ଯାଏ, ତାପରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଯଜ୍ଞସ୍ଥମ୍ଭକୁ ଆସି ଚନ୍ଦ୍ରର କ୍ଷୟ କରେ। ପନ୍ଦର ଦିନ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଏକ କିରଣରେ ଚନ୍ଦ୍ରକୁ ଶୋଷି ନେଉଛି, ପରେ ପ୍ରତିଦିନ ଅଂଶ ଅଂଶରେ ଏହି ଭରି ଯାଏ। ସୁଷୁମ୍ନା ଶୋଷି ନିଅଯାଏ, ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷରେ ତିଥି ବୃଦ୍ଧି ହୁଏ; କୃଷ୍ଣପକ୍ଷରେ କ୍ଷୟ ହୁଏ, ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷରେ ଭରିଯାଏ। ସୂର୍ଯ୍ୟର ଶକ୍ତିରେ ଚନ୍ଦ୍ରର ଶରୀର ଭରିଯାଏ; ପୂର୍ଣ୍ଣିମାରେ ଚନ୍ଦ୍ରର ପ୍ରଭା ଦୃଶ୍ୟମାନ ହୁଏ। ଏହିପରି ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷରେ ପ୍ରତିଦିନ ଚନ୍ଦ୍ର ଭରିଯାଏ; ପରେ, ଦ୍ୱିତୀୟ ଦିନରୁ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ କୃଷ୍ଣପକ୍ଷରେ ଏହି ନିଃସ୍ତାର ହୁଏ। ଦେବମାନେ ଏହି ନେକ୍ତର, ଜଳର ରସରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ଚନ୍ଦ୍ରର ମୂଳ ଏହି ଅମୃତ ମଧୁର ଓ ଶାନ୍ତ, ଅମର ଭାବରେ ପାନ କରନ୍ତି। ଏହି ଅମୃତ, ସୂର୍ଯ୍ୟର ଶକ୍ତିରେ ଅର୍ଦ୍ଧମାସରେ ସଂଗ୍ରହ ହୁଏ, ଯାହାକୁ ଦେବମାନେ ପୂର୍ଣ୍ଣିମାରେ ଚାହାନ୍ତି। ଏକ ରାତିରେ, ପିତୃମାନେ ଓ ଋଷିମାନେ ସହିତ ଦେବମାନେ, କୃଷ୍ଣପକ୍ଷ ଆରମ୍ଭରେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ମୁଖୀନ ହେବା ସମୟରେ, ଚନ୍ଦ୍ରର ଅମୃତ ପାନ କରନ୍ତି। ଅନ୍ୟ ଦିନରେ ଏହି ରସ କ୍ଷୟ ହୁଏ, ଦିନ ଦିନ ଶୋଷି ନିଅଯାଏ; ଏକୁଣି ତିନି ଶତ ତିନି ଦିନ ଏହା ଚାଲିଥାଏ। ଦେବମାନେ ତିରିଶ ହଜାର ବୃତ୍ତାନ୍ତରେ ଚନ୍ଦ୍ରର ଅମୃତ ପାନ କରନ୍ତି; ଏହି ଶୋଷଣ ଚଳିଥିବା ବେଳେ କୃଷ୍ଣପକ୍ଷ ବୃଦ୍ଧି ହୁଏ। ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷ କ୍ଷୟ ହୁଏ, କୃଷ୍ଣପକ୍ଷ ବୃଦ୍ଧି ହୁଏ; ଏହି ଭାବରେ ଦିନ ଦିନ ଦେବମାନେ ଚନ୍ଦ୍ରର ଅମୃତ ପାନ କରନ୍ତି। ଅର୍ଦ୍ଧମାସ ପାନ କରି ଦେବମାନେ ଅମାବାସ୍ୟାରେ ବିଦାୟ ନେଇଥାନ୍ତି, ଏବଂ ପିତୃମାନେ ନିଶା-ସୃଷ୍ଟା ଚନ୍ଦ୍ରକୁ ଅମାବାସ୍ୟାରେ ଆସନ୍ତି। ପରେ, ପନ୍ଦର ଅଂଶର ଅନ୍ତରେ ଅଳ୍ପ ଅମୃତ ଶେଷ ଥାଏ; ପରବର୍ତ୍ତୀ ଦିନରେ, ପିତୃମାନେ ପୁନି ଶେଷ ଦିନରେ ଏହି ଅମୃତ ପାନ କରନ୍ତି। ସେମାନେ ଦୁଇ ଅଂଶ ଅବଧି ପାନ କରନ୍ତି, ଏବଂ ଶେଷ ଅଂଶ ଅମାବାସ୍ୟାରେ କିରଣ ଦ୍ୱାରା ଅମୃତ ଭାବରେ ମୁକ୍ତ ହୁଏ। ଅର୍ଦ୍ଧମାସ ଶେଷରେ, ପାନ କରି ସେମାନେ ବିଦାୟ ନେଇଥାନ୍ତି—ସୌମ୍ୟ, ବର୍ହିଷଦ୍, ଓ ଅଗ୍ନିଶ୍ୱତ୍ତ ପିତୃମାନେ। କାଭ୍ୟ ନାମକ ପିତୃମାନେ, ଏବଂ ପଞ୍ଚବର୍ଷୀୟ କାଭ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଅମୃତ ରସରେ ଅଂଶୀ। ସୌମ୍ୟମାନେ ମହାତପସ୍ବୀ ଭାବରେ ଜଣାଯାନ୍ତି, ସୌମ୍ୟ ବର୍ହିଷଦ୍ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି; ତିନି ଅଗ୍ନିଶ୍ୱତ୍ତ ପିତୃମାନେ ପିତୃବଂଶରେ ଉପସ୍ଥିତ। ପିତୃମାନେ ପନ୍ଦର ଦିନର ଅଂଶ ପାନ କରିଥିବା ବେଳେ, ଯେଉଁପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି ଅଂଶ କ୍ଷୟ ହୁଏ, ସେଉଁ ଅଂଶ ହେଉଛି ପନ୍ଦରତମ। ଅମାବାସ୍ୟାରେ ଅନ୍ୟ ଅଂଶ ଭରିଯାଏ; ଦ୍ୱିପକ୍ଷ ଆରମ୍ଭରେ ବୃଦ୍ଧି ଓ କ୍ଷୟ ହୁଏ, ଷୋଳହ ଦିନରେ ଚନ୍ଦ୍ର ଅନ୍ତ ହୁଏ; ଏହିପରି ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଚନ୍ଦ୍ରର ଶୋଷଣ ଓ ଭରଣ ହୁଏ। ଏବେ ମୁଁ ତାରା ଓ ଗ୍ରହମାନଙ୍କ ରଥ ବିବରଣା କରିବି, ଏବଂ ରାହୁ ରଥ ଓ ଚନ୍ଦ୍ରପୁତ୍ର ରଥର ଚମତ୍କାର ବିବରଣା ଦେବି। ଏହି ରଥକୁ ଦଶଟି ପିତ୍ୟାଳି ଘୋଡ଼ା ଯୋଗ ହୋଇଛି, ଯେଉଁମାନେ ବାୟୁ ଭଳି ଦୃତ: ଶ୍ୱେତ, ପିତ୍ୟାଳି, ଚିତ୍ର, ନୀଳ, କଳା, ଲାଲ। ଏହି ଦଶ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଘୋଡ଼ା: ଶ୍ୱେତ, ହରିତ, ଚିତ୍ର, ଓ ବିଭିନ୍ନ ରଙ୍ଗର, ବାୟୁରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ଏହି ରଥକୁ ଯୋଗ ହୋଇଛି। ମଙ୍ଗଳ ରଥ ଅଷ୍ଟଧା ଓ ସୁବର୍ଣ୍ଣମୟ, ଅଠ ଲାଲ ଘୋଡ଼ା ଓ ଧ୍ୱଜ ସହିତ, ଅଗ୍ନିରୁ ଜନ୍ମିତ; ସେ ଯୁବକ ସିଧା, ବାକ, ଓ ବିପରୀତ ଦିଗରେ ଚଳିଥାଏ। ଏହାପରେ, ଶିଖ୍ୟାପ୍ରଦ ଅଙ୍ଗିରା, ଦିବ୍ୟ ଗୁରୁ ବୃହସ୍ପତି, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ରଥରେ ଚଳିଥାନ୍ତି, ଫିକା ଘୋଡ଼ା ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କୁ ଉଠାଯାଏ। ଅଠ ଘୋଡ଼ା ଓ ଧ୍ୱଜ ସହିତ, ଅଗ୍ନିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ସେ ବର୍ଷକୁ ଏକ ରାଶିରେ ରହନ୍ତି ଓ ସ୍ୱଦିଗରେ ଚଳିଥାନ୍ତି। ଅଠ ଘୋଡ଼ା ଓ ଧ୍ୱଜ ସହିତ, ଅଗ୍ନି ସଦୃଶ, ଦୃତ ଭାର୍ଗବ ଏହି ରଥରେ ଯାତ୍ରା କରନ୍ତି। ପରେ, ଶନି ମଧ୍ୟ ଦୃତ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ କଳା ଲୋହା ରଥରେ ଘୋଡ଼ା ଦ୍ୱାରା ଆଗକୁ ବଢ଼ିଥାନ୍ତି। ସ୍ୱର୍ଭାନୁଙ୍କ ଚର୍ଯ୍ୟା ଅଠ କଳା, ଦୃତ ଘୋଡ଼ା, ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଦନ୍ତ ସହିତ ଏହି ଅନ୍ଧକାର ରଥକୁ ଉଠାଯାଏ। ରାହୁ, ଆଦିତ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ରହି, ଚନ୍ଦ୍ର ତିଥିରେ ଚନ୍ଦ୍ରକୁ ଆସିଥାନ୍ତି, ତିଥି ଶେଷରେ ଚନ୍ଦ୍ରରୁ ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ, ଏବଂ ସୂର୍ଯ୍ୟରୁ ଅନ୍ଧକାରକୁ ଯାନ୍ତି। କେତୁମତଙ୍କ ରଥ ଅଠ ଘୋଡ଼ା ଦ୍ୱାରା ଉଠାଯାଏ, ଯେଉଁମାନେ ବାୟୁ ଭଳି ଦୃତ, ଶରୀର ଶୂନ୍ୟ ଓ ଭୟଙ୍କର, ଚାଉଳ ଧୂଆଁ ସଦୃଶ ରଙ୍ଗର।