ଗ୍ରୀଷ୍ମ, ଶୀତ ଓ ବର୍ଷା ଋତୁରେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ନିଜ ଚକ୍ରରେ ଦିନ ଓ ରାତି ଅନୁସାରେ ଧର୍ମ, ଶୀତଳତା ଓ ବର୍ଷାକୁ ଉଚିତ ଅନୁକ୍ରମରେ ମୁକ୍ତ କରେ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦିନକୁ ଦିନ ନିଜ କିରଣ ଦେଖାଇ ଦେବତା, ପିତୃ ଓ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରେ; ଶୁକ୍ଳ ଓ କୃଷ୍ଣ ପକ୍ଷରେ, ଏବଂ ସମୟର ଶେଷରେ, ଦେବତାମାନେ ଏହି ରସ ତାଲି ଦିଅନ୍ତି। ଏକ ମାସରେ, ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣରେ ସଞ୍ଚିତ ଏହି ଅମୃତ ଉତ୍ତମ ବର୍ଷା ପାଇଁ ପିତୃମାନେ ପାନ କରନ୍ତି; ଦେବତା, ଶାନ୍ତ ଏବଂ କାବ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହାର ଉପଭୋଗ କରନ୍ତି। ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣ ଉପରେ ଉତ୍ତୋଳିତ ଜଳ ଓ ଏହାଠାରେ ଉପରେ ଉଠିଥିବା ଜଳ, ଏବଂ ବର୍ଷା ଯାହା ତଳକୁ ପଡ଼େ, ଏହାରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିବା ଅନ୍ନ ଦ୍ୱାରା ମନୁଷ୍ୟମାନେ ଭୋକ ଜୟ କରନ୍ତି। ଏହି ଅନ୍ନ ଦ୍ୱାରା ଦେବତାମାନେ ଅର୍ଧମାସ ପାଇଁ, ପିତୃମାନେ ମାସ ପାଇଁ ଅମୃତ ଓ ହୋମ ଦ୍ୱାରା ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି, ମନୁଷ୍ୟ ତ ସଦା ଅନ୍ନ ଦ୍ୱାରା ବଞ୍ଚନ୍ତି; ଏହି ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଗୋମାତା ଦ୍ୱାରା ଧାରଣ କରନ୍ତି। ସୂର୍ଯ୍ୟ ଏକ ଚକ୍ରରେ ତ୍ୱରିତ ଗତିରେ ଚାଲିଥାଏ; ସେ ଅବିରତ ଘୋଡ଼ାମାନଙ୍କ ସହ ଦିନର ଶେଷରେ ଯାତ୍ରା କରନ୍ତି। ହରି ହରିମାନେ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ତଳ ଜଳ ପାନ କରି ଏହାକୁ ହଜାର ଧାରାରେ ପୁନଃ ମୁକ୍ତ କରନ୍ତି; ଏହି ହରି, ଅବାକ ହୋଇ, ତ୍ୱରିତ ହରିମାନେ ଦ୍ୱାରା ବୋଉଯାଏ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ନିଜ ଏକ ଚକ୍ରରେ ଦିନ ଓ ରାତି ଚାରିପାଖରେ ଦୃତ ଗତିରେ ଏକା ଏକା ସାତ ଦଳରେ ସାତ ଦଳ ଘୋଡ଼ା ଦ୍ୱାରା ସାତ ଦ୍ୱୀପ ଓ ସାଗର ଅଟୁଟ ଭାବରେ ଅଟୁଟ ଭାବରେ ଚାଲିଥାଏ। ଏହି ଘୋଡ଼ାମାନେ ଚନ୍ଦସ୍ର ରୂପରେ ଅଛନ୍ତି; ଚକ୍ର ଏହାର ସହ ଯୁକ୍ତ, ଏହାର ନିଶ୍ଚଳତା ଏହି ଇଚ୍ଛାରୂପ ଧାରଣ କରିଥିବା ଘୋଡ଼ାମାନେ ଦ୍ୱାରା ହୋଇଥାଏ, ଏକଥର ଯୁକ୍ତ ହୋଇ ଏହାମାନେ ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ଚାଲିଥାଏ, ମନର ତ୍ୱରିତ ଗତିରେ। ସୂର୍ଯ୍ୟର ଚକ୍ର ହରିତ, ଅକ୍ଷୟ, ପିତାମ୍ବର ଘୋଡ଼ାମାନେ—ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବେଦଜ୍ଞ ଘୋଡ଼ାମାନେ—ଭିତର ଓ ବାହାର ଦିନ ଅନୁସାରେ ଚକ୍ର ଚାଲିଥାଏ। କଳ୍ପର ଆରମ୍ଭରେ, ଏହି ଘୋଡ଼ାମାନେ ଏକାଠି ହୋଇ, ସମସ୍ତ ଜୀବର ବଡ଼ ବନ୍ଧୁ କରିଥିଲେ; ଏହି ସୂର୍ଯ୍ୟ ଭାଗ ଭାଗରେ ଦିନ ଓ ରାତି ମଧ୍ୟରେ ବାଲଖିଲ୍ୟ ଋଷିମାନଙ୍କ ଉପରେ ବେପରୁଆ ଭାବରେ ଘୁଞ୍ଚିଥାଏ। ମହାଋଷିମାନେ ନିଜ ଗୀତ ଓ ନୃତ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଏହି ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି; ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ ଅପ୍ସରାମାନେ ଏହାକୁ ସେବନ୍ତି। ଆକାଶର ମହାପ୍ରଭୁ, ପକ୍ଷୀ, ଡେଲା ଘୋଡ଼ା, ଓ ଅନ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଘୋଡ଼ାମାନେ ଦ୍ୱାରା ଏହି ପଥରେ ଚାଲିଥାଏ; ତାଙ୍କ ସହ ତାରା ଓ ଚନ୍ଦ୍ର ମଧ୍ୟ ଚାଲିଥାଏ। ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣ ଦିନେ ଦିନେ ବୃଦ୍ଧି ଓ କ୍ଷୟ ହୁଏ; ଚନ୍ଦ୍ରର ରଥ ତିନି ଚକ୍ର ଓ ଦୁଇ ପଟେ ଘୋଡ଼ା ସହିତ ପରିଚିତ। ଏହି ରଥ ଘୋଡ଼ା ଓ ରଥୀ ସହିତ ଜଳର ଗଭୀରରୁ ଉପଜିଥାଏ, ତିନି ଧଳା, ଉତ୍ତମ ଘୋଡ଼ା ଓ ଚକ୍ର ସହିତ। ଦଶ ଦିବ୍ୟ ଘୋଡ଼ା, ଅସଂଯୁକ୍ତ ଓ ମନର ଗତିରେ ତ୍ୱରିତ, ଏକଥର ଯୁକ୍ତ ହୋଇ ରଥକୁ ଅକ୍ଷୟ ଭାବରେ ଉଠାଇଥାଏ। ଏହି ରଥରେ ଶ୍ୱେତ ଓ ଚକ୍ଷୁଷ୍ରବା ନାମକ ଘୋଡ଼ାମାନେ ଏକା ରଙ୍ଗର, ଅତି ଶ୍ଭେତ ଶଙ୍ଖ ର ଚମକ୍ ଧାରଣ କରନ୍ତି। ଏହି ଦଶ ଘୋଡ଼ା—ଅଜ, ତ୍ରିପଥ, ବୃଷ, ବାଜୀ, ନର, ହୟ, ଅଂଶୁମାନ, ସପ୍ତଧାତୁ, ହଂସ ଓ ବ୍ୟୋମମୃଗ—ଏହି ନାମରେ ପରିଚିତ। ଏହି ଦଶ ଘୋଡ଼ା ଚନ୍ଦ୍ରଦେବକୁ ଅକ୍ଷୟ ଭାବରେ ଉଠାଇଥାଏ। ଦେବତାମାନେ ଦ୍ୱାରା ଚନ୍ଦ୍ର (ସୋମ) ପିତୃମାନେ ସହିତ ଶୁକ୍ଳ ପକ୍ଷର ଆରମ୍ଭରୁ ଯାତ୍ରା କରିଥାଏ, ଯେତେବେଳେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅଲଗା ଭାବରେ ଦିଅନ୍ତି। ସୋମର ଉପର ଭାଗ ଦିନେ ଦିନେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ; ପରେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ବଳିପୋଷ୍ଟ ଉପରେ ଆସି, ସୋମର କ୍ଷୟ କରେ। ପନ୍ଦର ଦିନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଏକ କିରଣ ଦ୍ୱାରା ସୋମକୁ ଉପଭୋଗ କରେ, ପରେ ଦିନେ ଦିନେ ଅଂଶ ଅଂଶରେ ପୁନଃ ପୂର୍ଣ୍ଣ କରେ। ସୁଷୁମ୍ନା ଶୋଷି ନିଅ, ଶୁକ୍ଳ ପକ୍ଷରେ ଅଂଶ ବୃଦ୍ଧି ହୁଏ; ତେଣୁ କୃଷ୍ଣ ପକ୍ଷରେ କ୍ଷୟ ଓ ଶୁକ୍ଳରେ ପୁନଃ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ। ଏଭଳି ସୂର୍ଯ୍ୟର ଶକ୍ତିରେ ଚନ୍ଦ୍ରର ଶରୀର ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ; ପୂର୍ଣ୍ଣିମାରେ ଶୁଭ୍ର, ପୂର୍ଣ୍ଣ ଚନ୍ଦ୍ର ଦୃଶ୍ୟମାନ ହୁଏ। ଏଭଳି ଦିନେ ଦିନେ ଶୁକ୍ଳ ପକ୍ଷରେ ସୋମ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ; ପରେ, ଦ୍ୱିତୀୟ ଦିନରୁ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ ଦିନ ଯାଏ ସୋମ କ୍ଷୟ ହୁଏ। ଦେବତାମାନେ ଅମୃତ ଓ ଜଳର ରସ, ସୋମର ଶୁଭ୍ର ଓ ମୃଦୁ ଅଂଶ, ଅମର ଭାବରେ ପାନ କରନ୍ତି। ଅମୃତ, ସୂର୍ଯ୍ୟର ଶକ୍ତିରେ ଅର୍ଧମାସରେ ସଞ୍ଚିତ, ପୂର୍ଣ୍ଣିମାରେ ଦେବତାମାନେ ଉପଭୋଗ କରିବାକୁ ଚାହାନ୍ତି। ଏକ ରାତି ପାଇଁ, ପିତୃ ଓ ଋଷିମାନେ ସହିତ ଦେବତାମାନେ କୃଷ୍ଣ ପକ୍ଷର ଆରମ୍ଭରେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ମୁଖୀନ ହେବାବେଳେ, ସୋମ ପାନ କରନ୍ତି। ଅନ୍ୟ ପକ୍ଷରେ ରସ କ୍ଷୟ ହୁଏ, ଏହା ଦିନେ ଦିନେ ଉପଭୋଗ ହୁଏ, ଏବଂ ମୋଟ ୩୩୩ ଅଂଶ ଅଛି। ଦେବତାମାନେ ୩୩,୦୦୦ ଚକ୍ର ପାଇଁ ସୋମ ପାନ କରନ୍ତି, ଏହା ଉପଭୋଗ ହେବା ସହିତ ଅନ୍ଧାର ଅଂଶ ବୃଦ୍ଧି ହୁଏ। ଉଜଳା ଅଂଶ କ୍ଷୟ, ଅନ୍ଧାର ଅଂଶ ବୃଦ୍ଧି; ଏଭଳି ଦିନର ଅନୁସାରେ, ଦେବତାମାନେ ରାତି-ସୃଜକ ଅମୃତ ପାନ କରନ୍ତି। ଅର୍ଧମାସ ପାଇଁ ପାନ କରି, ଦେବତାମାନେ ଅମାବାସ୍ୟାରେ ବିଦାୟ ନେଇଯାନ୍ତି, ଏବଂ ପିତୃମାନେ ଅମାବାସ୍ୟାରେ ରାତି-ସୃଜକ ପାଖକୁ ଆସନ୍ତି। ପରେ, ଏହି ରାତି-ସୃଜକରେ ଅଳ୍ପ ଅଂଶ ଅଛି, ଆଗାମି ଦିନେ ପିତୃମାନେ ପୁନଃ ଶେଷ ଦିନରେ ଉପଭୋଗ କରନ୍ତି। ଏହି ଅଂଶ ଦୁଇ ପକ୍ଷରେ ପିତୃମାନେ ପାନ କରନ୍ତି, ଅଂଶ ଅମାବାସ୍ୟାରେ କିରଣ ଦ୍ୱାରା ଅମୃତ ଭାବରେ ମୁକ୍ତ ହୁଏ। ଅର୍ଧମାସ ଶେଷରେ, ପିତୃମାନେ ଅମୃତ ସହିତ ବିଦାୟ ନେଇଯାନ୍ତି—ଏହି ସୌମ୍ୟ, ବର୍ହିଷଦ, ଅଗ୍ନିଶ୍ୱତ୍ତ ନାମକ ପିତୃମାନେ। ଏବଂ କାବ୍ୟ ନାମକ ପିତୃମାନେ ଏବଂ ପଞ୍ଚବର୍ଷୀୟ କାବ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ସମସ୍ତେ ଅଛନ୍ତି। ସୌମ୍ୟମାନେ ମହାତପସ୍ବୀ ଭାବରେ ଚିହ୍ନିତ, ସୌମ୍ୟ ବର୍ହିଷଦମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି ପିତୃ ଶ୍ରେଣୀରେ; ତିନି ଅଗ୍ନିଶ୍ୱତ୍ତ ପିତୃମାନେ ଏହି ପିତୃବଂଶରେ ସ୍ଥିତ। ଯେତେବେଳେ ପିତୃମାନେ ପନ୍ଦର ଦିନର ଅଂଶ ପାନ କରନ୍ତି, ଏହି କ୍ଷୟ ହେଉଥିବା ଅଂଶ ପନ୍ଦର ତାରିଖର ଅଂଶ।