ସୂର୍ଯ୍ୟ ମହାତ୍ମ୍ୟର ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ କଥାରେ, ଦ୍ୱାଦଶଟି ସପ୍ତକ ଗୋଷ୍ଠୀ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ନିଜ ନିଜ ସ୍ଥାନ ଓ ଗର୍ବ ସହିତ, ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ତେଜରେ ପ୍ରବିଷ୍ଟ କରନ୍ତି। ଏହି ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ବେଦବିଦ୍ ଋଷିମାନେ ମନ୍ତ୍ରମୟ ବାଣୀରେ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି, ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ ଅପ୍ସରାମାନେ ସଙ୍ଗୀତ ଓ ନୃତ୍ୟରେ ଉପାସନା କରନ୍ତି। ଜ୍ଞାନରେ ପ୍ରଧାନ ଯକ୍ଷମାନେ ଆବଶ୍ୟକ ଅର୍ପଣୀ ସଂଗ୍ରହ କରନ୍ତି, ନାଗମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସହ ଗତି କରନ୍ତି, ଏବଂ ଯାତୁଧାନମାନେ ତାଙ୍କ ସହିତ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି। ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ସମୟରେ ବାଲଖିଲ୍ୟ ଋଷିମାନେ ତାଙ୍କୁ ଘେରି ରଖନ୍ତି ଓ ସାନ୍ଧ୍ୟା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନେଇଯାନ୍ତି। ଏହି ଦେବତାମାନେ ନିଜ ଶକ୍ତି ଓ ତେଜ଼ ଅନୁଯାୟୀ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି। ସେମାନଙ୍କର ଏକତା, ଧର୍ମ, ସ୍ୱଭାବ ଓ ଶକ୍ତି ଅନୁଯାୟୀ ଏହି ସୂର୍ଯ୍ୟ ଜ୍ୱଳନ୍ତି, ଏହି ସମସ୍ତଙ୍କ ତେଜ଼ରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରଜ୍ୱଳିତ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ନିଜ ତେଜ଼ରେ ସମସ୍ତ ଅଶୁଭ ଦୂର କରନ୍ତି, ଏହି ଶୁଭ ଦେବମାନେ ମାନବମାନେର ଅପମଙ୍ଗଳ ହଟାନ୍ତି। ଯେଉଁମାନେ ନିତିମତ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ଅପମଙ୍ଗଳ କେବେ କେବେ ଏମାନେ ଦୂର କରନ୍ତି। ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ସହିତ ଏହି ସମସ୍ତ ତାଙ୍କର ଉପାସକମାନେ ଆକାଶରେ ପରିଭ୍ରମଣ କରନ୍ତି। ଏମାନେ ତେଜ଼, ପାଠ ଓ ଆନନ୍ଦ ଦେଇ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି, ଦୟାଭାବରେ ଉଦ୍ୟମ କରନ୍ତି। ପ୍ରତ୍ୟେକ ମନ୍ବନ୍ତରରେ, ଗତ, ଭବିଷ୍ୟତ ଓ ବର୍ତ୍ତମାନରେ, ଏହି ସ୍ଥାନପାଳକ ଦେବତାମାନେ ରହନ୍ତି। ସୂର୍ଯ୍ୟ ସହିତ ସାତଟି ଗୋଷ୍ଠୀ ବସୁଥିବା ଏହି ଦେବମାନେ ଚୋଦ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ଅଛନ୍ତି। ଗ୍ରୀଷ୍ମ, ଶୀତ ଓ ବର୍ଷାରେ, ସମୟାନୁସାରେ ଧର୍ମ, ଶୀତଳତା, ବର୍ଷା, ଦିନ ଓ ରାତି ମୁକ୍ତ କରନ୍ତି। ସୂର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରତିଦିନ ତାଙ୍କର କିରଣ ଘୁଞ୍ଚାଇ ଦେବ, ପିତୃ ଓ ମନୁଷ୍ୟମାନେକୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରନ୍ତି। ଶୁକ୍ଳ ଓ କୃଷ୍ଣପକ୍ଷରେ ଓ କାଳ ଶେଷରେ ଦେବତାମାନେ ଏହି ରସ ପିଉନ୍ତି। ଏହି ମାସରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ କିରଣରେ ରହିଥିବା ଅମୃତ ଭଲ ବର୍ଷା ପାଇଁ ପିତୃମାନେ ପିଉନ୍ତି, ଦେବମାନେ, ସାଧୁମାନେ ଓ କାବ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଅମୃତର ଆସ୍ୱାଦନ କରନ୍ତି। ସୂର୍ଯ୍ୟ କିରଣ ଉଠାଇଥିବା ଜଳରେ ପୌଷ୍ଟିକ ହୋଇ, ପୁନି ବର୍ଷା ଆସି ଏହି ଜଳ ଧରାକୁ ଆଣି, ତାହାରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିବା ଉଦ୍ଭିଦର ଖାଦ୍ୟରେ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ଭୁଖ ନିବାରଣ କରନ୍ତି। ଏହି ଦ୍ୱାରା ଦେବମାନେ ଅର୍ଧମାସ ପାଇଁ, ପିତୃମାନେ ମାସ ପାଇଁ ଅମୃତ ଓ ହବିଷ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ତୃପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି, ମନୁଷ୍ୟମାନେ ନିତ୍ୟ ଖାଦ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ବଞ୍ଚନ୍ତି। ସୂର୍ଯ୍ୟ ଏହି ସମସ୍ତ କଥାକୁ ଗୋଧୁଳି ଦ୍ୱାରା ଧାରଣ କରନ୍ତି। ସୂର୍ଯ୍ୟ ଏକ ଚକ୍ରରେ ତ୍ୱରିତ ଗତି କରନ୍ତି, ଅବିରତ ଘୋଡ଼ାମାନେ ତାଙ୍କୁ ଦିନ ଶେଷରେ ନେଇଯାନ୍ତି। ହରି ସବୁଜ ଘୋଡ଼ାରେ ବେଶିଥିବା, ଜଳ ପିଉଥିବା ଏହି ହରିମାନେ ହଜାର ଧାରାରେ ଏହାକୁ ମୁକ୍ତ କରନ୍ତି; ଏହି ହରି, ଭ୍ରମିତ ହୋଇ, ତ୍ୱରିତ ହରିମାନେ ଦ୍ୱାରା ବୋଝାଯାନ୍ତି। ସୂର୍ଯ୍ୟ ତାଙ୍କର ଏକ ଚକ୍ର ରଥରେ ଦିନ ଓ ରାତି ପରିଭ୍ରମଣ କରନ୍ତି, ସାତ ସାତ ଦଳ ଘୋଡ଼ା ସହିତ ସପ୍ତ ଦ୍ୱୀପ ଓ ସମୁଦ୍ର ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ ଅଟୁଟ ଭାବେ ଚାଲନ୍ତି। ଏହି ଘୋଡ଼ାମାନେ ଛନ୍ଦ ରୂପୀ, ଏହି ଚକ୍ର ତାଙ୍କ ସହିତ ଯୋଗାଯୋଗିତ, ଏହି ଘୋଡ଼ାମାନେ ଇଚ୍ଛାମୟ ରୂପ ଧାରଣ କରନ୍ତି, ଏକଥର ଯୁକ୍ତ ହୋଇ ମନର ତ୍ୱରିତତାରେ ଚାଲନ୍ତି। ସବୁଜ, ଅକ୍ଲାନ୍ତ, ପିତାମ୍ବର ଘୋଡ଼ା—ଏମାନେ ବେଦବିଦ୍, ଭିତରେ ବାହାରେ ଦିନ ଅନୁସାରେ ସୂର୍ଯ୍ୟର ଚକ୍ର ପରିଭ୍ରମଣ କରେ। କଳ୍ପ ଆରମ୍ଭରେ, ସମସ୍ତେ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀର ବୃହତ୍ ପ୍ରବାହକୁ ବହନ କରନ୍ତି; ବାଲଖିଲ୍ୟ ଋଷିମାନେ ଘେରି ଦିନ ଓ ରାତିରେ ଏହି ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ଚାଲାନ୍ତି। ମହାର୍ଷିମାନେ ମନ୍ତ୍ରମୟ ବାଣୀରେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି, ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ ଅପ୍ସରାମାନେ ଗୀତ ଓ ନୃତ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ସେବା କରନ୍ତି। ଆକାଶର ଏହି ପ୍ରଭୁ, ପକ୍ଷୀ, ଡାଣ୍ଡା ଓ ଘୋଡ଼ା ସହିତ ଚକ୍ରାକାର ଗତି କରନ୍ତି, ଏହି ପଥରେ ତାରାମାନେ ଓ ଚନ୍ଦ୍ରମା ମଧ୍ୟ ଚାଲନ୍ତି। ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣ ଭିତରେ ଏହି ଆଲୋକ ଓ ଅନ୍ଧକାର ବୃଦ୍ଧି ଓ ହ୍ରାସ ପାଉଛି; ଚନ୍ଦ୍ରମାର ରଥ ତିନି ଚକ୍ର ଓ ଦୁଇ ପକ୍ଷ ଘୋଡ଼ା ସହିତ ପରିଚିତ। ଏହି ରଥ ଜଳ ଗର୍ଭରୁ ଉଦୟ, ତିନି ଧଳା ଉତ୍ତମ ଘୋଡ଼ା ଓ ଚକ୍ର ସହିତ ଶୋଭିତ। ଦଶ ଦିବ୍ୟ ଘୋଡ଼ା, ଅସଙ୍ଗ, ମନର ତ୍ୱରିତତାରେ ଏକଥର ଯୁକ୍ତ ହୋଇ ରଥକୁ ଅକ୍ଲାନ୍ତ ଭାବେ ଚାଲାନ୍ତି। ଏହି ରଥରେ ସ୍ୱେତ ଓ ଚକ୍ଷୁଷ୍ରବା ନାମକ ଘୋଡ଼ା ସଂଗ୍ରହିତ, ସମସ୍ତ ଏକ ରଙ୍ଗର, ଶଂଖ ର ତେଜ଼ ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି। ଏମାନଙ୍କର ନାମ—ଅଜ, ତ୍ରିପଥ, ବୃଷ, ବାଜୀ, ନର, ହୟ, ଅଂଶୁମାନ, ସପ୍ତଧାତୁ, ହଂସ, ଓ ବ୍ୟୋମମୃଗ। ଏହିପରି ଦଶ ଘୋଡ଼ା ତାଙ୍କ ନାମରେ, ଚନ୍ଦ୍ରଦେବଙ୍କୁ ଅକ୍ଲାନ୍ତ ଭାବେ ବହନ କରନ୍ତି। ଦେବମାନେ ଘେରି, ସୋମ ପିତୃମାନେ ସହିତ ଯାତ୍ରା କରନ୍ତି, ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷରେ ଆରମ୍ଭ, ଯେଉଁଠାରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରତିକ୍ଷେପ କରନ୍ତି। ସୋମଙ୍କ ଉପର ଅଂଶ ପ୍ରତିଦିନ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ; ପରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଯଜ୍ଞସ୍ଥମ୍ଭ ସମୀପେ ଆସି ଚନ୍ଦ୍ରକୁ କ୍ଷୟ କରାଏ। ପନ୍ଦର ଦିନ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଏକ କିରଣରେ ସୋମକୁ ଭୋଗ କରନ୍ତି, ପରେ ପ୍ରତିଦିନ ଅଂଶ ଅଂଶ ଭରି ଦେଇଥାଆନ୍ତି। ସୁଷୁମ୍ନା ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ ହେଲେ, ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷରେ କଳା ବୃଦ୍ଧି ପାଏ; ତେଣୁ କୃଷ୍ଣପକ୍ଷରେ କ୍ଷୟ ଓ ଶୁକ୍ଳରେ ପୁନର୍ଭରଣ ହୁଏ। ଏଭଳି ସୂର୍ଯ୍ୟର ଶକ୍ତିରେ ଚନ୍ଦ୍ର ଶରୀର ପୁନର୍ଭରଣ ହୁଏ; ପୂର୍ଣ୍ଣିମାରେ ଦ୍ରଶ୍ୟମାନ ଶୁଭ୍ର ତାରାମଣ୍ଡଳ। ଏଭଳି ସୋମ ଦିନେ ଦିନେ ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷରେ ପୁନର୍ଭରଣ ହୁଏ; ପରେ ଦ୍ୱିତୀୟ ଦିନ ଠାରୁ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ କୃଷ୍ଣପକ୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ। ଦେବମାନେ ଅମୃତ, ଜଳ ରସର ସାର, ସୋମର ସମସ୍ତ ମଧୁର ଓ ଶାନ୍ତ ଅମୃତ ପିଉନ୍ତି। ଏହି ଅମୃତ ଅର୍ଧମାସରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଶକ୍ତିରେ ସଂଗ୍ରହିତ, ପୂର୍ଣ୍ଣିମାରେ ଦେବମାନେ ଏହିର ଆସ୍ୱାଦନ କରନ୍ତି। ଏକ ରାତି ପିତୃ ଓ ଋଷିମାନେ ସହିତ ଦେବମାନେ କୃଷ୍ଣପକ୍ଷ ଆରମ୍ଭରେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ମୁଖରେ, ସୋମ ପିଉନ୍ତି। ଅନ୍ୟ ଦିନ ଏହି ରସ କ୍ଷୟ ହୁଏ, ଏବଂ ସମସ୍ତେ ମିଶି ୩୩୩ ଜଣ ଅଛନ୍ତି।