ସୂର୍ଯ୍ୟମଣ୍ଡଳରେ ବିଭିନ୍ନ ଦିବ୍ୟ ପ୍ରାଣୀମାନେ ନିରନ୍ତର ବିହାର କରନ୍ତି। ଏଠାରେ ନାଗ ଏୟାରାବତ, ବିଶ୍ରୁତ, ଧନଞ୍ଜୟ, ସେନାଜିତ, ସୁଷେଣ, ସେନାନୀ ଓ ଗ୍ରାମଣୀ ବସବାସ କରନ୍ତି। ଟ୍ୱିଷା ଓ ଉର୍ଜା ନାମକ ଦୁଇ ମାସରେ ଚାର ଓ ବାତ ନାମକ ଯାତୁଧାନମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟରେ ବିହାର କରନ୍ତି। ହେମନ୍ତ ଋତୁର ଦୁଇ ମାସରେ ଅଂଶ ଓ ଭଗ, କଶ୍ୟପ ଓ କ୍ରତୁ ସୂର୍ଯ୍ୟରେ ବସନ୍ତି। ଏଠାରେ ମହାପଦ୍ମ ନାଗ, କର୍କୋଟକ, ଗନ୍ଧର୍ବ ଚିତ୍ରସେନ, ଗାୟନ ଓ ପୂର୍ଣ୍ଣାୟୁ ନାମକ ଦୁଇ ଗାୟକ ବସନ୍ତି। ଏହି ସ୍ଥାନରେ ପୂର୍ବଚିତ୍ତି ନାମକ ଅପ୍ସରା, ଉର୍ବଶୀ ଗନ୍ଧର୍ବ, ତାର୍କ୍ଷ୍ୟ, ଅରିଷ୍ଟନେମି, ସେନାନୀ ଓ ଗ୍ରାମଣୀ ମଧ୍ୟ ବିହାର କରନ୍ତି। ବିଦ୍ୟୁତ୍ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ତାଭୁ ନାମକ ଭୟଙ୍କର ଯାତୁଧାନ, ସହେ ଓ ସହସ୍ୟ ମଧ୍ୟ ସୂର୍ଯ୍ୟରେ ବସନ୍ତି। ଶୀତ ଋତୁର ଦୁଇ ମାସରେ ତ୍ୱଷ୍ଟା, ବିଷ୍ଣୁ, ଜମଦଗ୍ନି ଓ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ସୂର୍ଯ୍ୟରେ ବିହାର କରନ୍ତି। ଏଠାରେ କାଦ୍ରବେୟ, କମ୍ବଳ, ଅଶ୍ୱତର ନାଗମାନେ, ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟବର୍ଚ୍ଚସ ମଧ୍ୟ ବସନ୍ତି। ଏଉଁଠି ଅପ୍ସରାମାନେ ତିଲୋତ୍ତମା, ରମ୍ଭା, ମନୋରମା, ଗ୍ରାମଣୀ, ଋତଜିତ, ସତ୍ୟଜିତ ଓ ମହାବଳା ବିହାର କରନ୍ତି। ଏଠାରେ ବ୍ରହ୍ମା ଶକ୍ତିଯୁକ୍ତ ଓ ଯଜ୍ଞଶକ୍ତିଯୁକ୍ତ ଦୁଇ ରାକ୍ଷସ ମଧ୍ୟ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦୁଇ ମାସ ସୂର୍ଯ୍ୟରେ ବସନ୍ତି। ଏପରି ଦ୍ୱାଦଶ ସପ୍ତକ ଗୋଷ୍ଠୀ, ନିଜ ନିଜ ସ୍ଥାନ ଓ ଗର୍ବ ସହିତ, ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ତେଜସ୍ବୀ କରନ୍ତି। ମୁନିମାନେ ମନ୍ତ୍ରପୂର୍ଣ୍ଣ ଶବ୍ଦରେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି, ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ ଅପ୍ସରାମାନେ ଗୀତ ଓ ନୃତ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ପୂଜା କରନ୍ତି। ଯକ୍ଷମାନେ ଜ୍ଞାନରେ ପ୍ରଧାନ, ଆବଶ୍ୟକ ଦାନ ସଂଗ୍ରହ କରନ୍ତି; ନାଗମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ସହ ଗତି କରନ୍ତି; ଯାତୁଧାନମାନଙ୍କ ଅନୁଚରମାନେ ମଧ୍ୟ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ସହ ଚଳିଥାନ୍ତି। ଏଠାରେ ଭାଲଖିଲ୍ୟ ମୁନିମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟର ଉଦୟ ସମୟରେ ତାଙ୍କୁ ଘେରି ନେଇ, ସାଂଧ୍ୟା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନେଇଯାନ୍ତି। ଏହି ସମସ୍ତ ଦେବମାନେ ନିଜ ଶକ୍ତି ଓ ତେଜ଼ ଅନୁଯାୟୀ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି। ସେମାନଙ୍କର ସଂଯୋଗ, ଧର୍ମ, ସ୍ୱଭାବ ଓ ଶକ୍ତି ଅନୁଯାୟୀ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଜଳେ, ଏହି ସମସ୍ତଙ୍କ ତେଜ଼ରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରଦୀପ୍ତ ହୁଏ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ନିଜ ତେଜ଼ରେ ସମସ୍ତ ଅଶୁଭ ଦୂର କରନ୍ତି; ଏହି ମଙ୍ଗଳମୟ ଦେବମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମାନବମାନଙ୍କ ଦୁଃଖ ଦୂର ହୁଏ। ପୁଣ୍ୟବାନ୍ ଲୋକମାନଙ୍କ ଅପମଙ୍ଗଳ କେବେ କେବେ ସେମାନେ ଦୂର କରନ୍ତି; ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ସହ ସେମାନେ ତାଙ୍କ ଅନୁଚରମାନେ ସହ ଆକାଶରେ ଚଳିଥାନ୍ତି। ଏମିତି ତେଜ଼ମୟ ଓ ଶ୍ରୁତିପାଠ କରି, ସମସ୍ତ ଜନ୍ତୁଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇ, ସେମାନେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି ଓ କରୁଣାରେ ପ୍ରୟାସ କରନ୍ତି। ଏହି ସମସ୍ତ ଦେବମାନେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ମନ୍ବନ୍ତରରେ, ଅତୀତ, ଭବିଷ୍ୟତ ଓ ବର୍ତ୍ତମାନରେ, ନିଜ ନିଜ ସ୍ଥାନରେ ବସନ୍ତି। ସୂର୍ଯ୍ୟ ସହ ସପ୍ତ ଗୋଷ୍ଠୀ ଚିରକାଳ ବସନ୍ତି, ଏମିତି ଚଉଦ ମନ୍ବନ୍ତର ମଧ୍ୟରେ ଚଉଦ ଗୋଷ୍ଠୀ ଅଛନ୍ତି। ଗ୍ରୀଷ୍ମ, ଶୀତ ଓ ବର୍ଷା ଋତୁରେ ସମୟନୁସାରେ ଧର୍ମ, ଶୀତଳତା, ବର୍ଷା, ଦିନ ଓ ରାତି ଉତ୍ସର୍ଜନ କରନ୍ତି। ସୂର୍ଯ୍ୟ ନିତ୍ୟ ଚଳି, ତାଙ୍କର କିରଣ ଘୁମାଇ, ଦେବ, ପିତୃ ଓ ମାନବମାନେଙ୍କୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ସନ୍ତୋଷ ଦେଇଥାନ୍ତି; ଶୁକ୍ଳ ପକ୍ଷ, କୃଷ୍ଣ ପକ୍ଷ ଓ କାଳ ଶେଷରେ ଦେବମାନେ ତାଙ୍କର ରସ ପାନ କରନ୍ତି। ଏହି କିରଣରେ ସଞ୍ଚିତ ରସ ପ୍ରତିମାସ ଭଲ ବର୍ଷା ପାଇଁ ପିତୃମାନେ ପାନ କରନ୍ତି; ଦେବ, ସାଧୁ ଓ କାବ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି ରସ ଭୋଗ କରନ୍ତି। ସୂର୍ଯ୍ୟ କିରଣ ଉଠାଇ ଜଳରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ଶାକ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଉପଜାଉଥିବା ଖାଦ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ମାନବମାନେ ଭୂକ୍ଷା ଜୟ କରନ୍ତି। ଏହିପରି ଦେବମାନେ ଅର୍ଧମାସ ପାଇଁ, ପିତୃମାନେ ଏକମାସ ପାଇଁ ରସ ଓ ହୋମ ଭୋଗ କରନ୍ତି, ମାନବମାନେ ନିତ୍ୟଖାଦ୍ୟରେ ବଞ୍ଚନ୍ତି; ଏହି ସମସ୍ତ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଗୋମାତାଙ୍କ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରି ଧାରଣ କରନ୍ତି। ଏପରି ସୂର୍ଯ୍ୟ ଏକ ଚକ୍ର ଉପରେ ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ ଚଳିଥାନ୍ତି; ତାଙ୍କର ଅଶ୍ୱମାନେ ଅବିରତ ଏହି ଯାତ୍ରା କରନ୍ତି। ହରି ଶ୍ୟାମ ଅଶ୍ୱମାନେ ଉପରେ ବିରାଜମାନ, ହରିମାନେ ସହିତ ଜଳ ପାନ କରି ସହସ୍ରଧାରାରେ ମୁକ୍ତି କରନ୍ତି; ସେହି ହରି, ଅଶ୍ୱମାନେ ଦ୍ୱାରା ଦ୍ରୁତ ଚଳିଥାନ୍ତି। ସୂର୍ଯ୍ୟ ଏକ ଚକ୍ରରେ ଦିନ ଓ ରାତି ଚକ୍ରାନ୍ତର କରି, ସପ୍ତଦ୍ୱୀପ ଓ ସମୁଦ୍ର ତାଙ୍କର ସପ୍ତ ସପ୍ତ ଅଶ୍ୱ ଦ୍ୱାରା ଦ୍ରୁତ ଚଳିଥାନ୍ତି। ଛନ୍ଦସ୍ଵରୂପ ଅଶ୍ୱମାନେ ଚକ୍ରକୁ ଯୋଗାଯୋଗ କରିଥାନ୍ତି; ଏହି ଅଶ୍ୱମାନେ ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ରୂପ ଧାରଣ କରି, ଏକଥର ଯୋଜି, ମନଯେପରି ଦ୍ରୁତ ଚଳିଥାନ୍ତି। ଶ୍ୟାମ, ଅକ୍ଳାନ୍ତ, ପୀତ ଅଶ୍ୱମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ବେଦର ପାଣ୍ଡିତ୍ୟରେ ପ୍ରବୀଣ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଚକ୍ରକୁ ଦିନକ୍ରମେ ବାହ୍ୟ ଓ ଅନ୍ତଃରେ ଚଳାନ୍ତି। କଳ୍ପ ଆରମ୍ଭରେ ସମସ୍ତେ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନେଙ୍କ ମହାପ୍ରବାହକୁ ବୋଝାନ୍ତି; ଭାଲଖିଲ୍ୟ ମୁନିମାନେ ଘେରି ଦିନ ଓ ରାତିରେ ଏହାକୁ ଚଳାନ୍ତି। ମହାମୁନିମାନେ ନିବିଡ଼ ଶବ୍ଦରେ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି, ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ ଅପ୍ସରାମାନେ ଗୀତ ଓ ନୃତ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ସେବା କରନ୍ତି। ଖଗ, ପକ୍ଷୀ, ଅଶ୍ୱ ଓ ତାରା-ଚନ୍ଦ୍ର ସହ ଆକାଶପତି ସୂର୍ଯ୍ୟ ତାଙ୍କ ମାର୍ଗରେ ଚଳିଥାନ୍ତି। ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣ ବୃଦ୍ଧି ଓ କ୍ଷୟ ପାଉଛି; ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ରଥ ତିନି ଚକ୍ର ଓ ଦୁଇ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଅଶ୍ୱମାନେ ସହିତ ଚିହ୍ନିତ। ଏହି ରଥ ଜଳର ଗର୍ଭରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ତିନି ଧଳା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅଶ୍ୱ ଓ ଚକ୍ର ସହିତ ଉପସ୍ଥିତ। ଦଶ ଦିବ୍ୟ ଅଶ୍ୱ, ଯେଉଁମାନେ ଅସଙ୍ଗାତ ଓ ମନସ୍ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦ୍ରୁତ, ଏକଥର ଯୋଜି ଅକ୍ଳାନ୍ତ ଭାବେ ରଥକୁ ଚଳାନ୍ତି। ଏହି ରଥରେ ଶ୍ୱେତ ଓ ଚକ୍ଷୁଷ୍ରବା ନାମକ ଅଶ୍ୱମାନେ ଅଛନ୍ତି; ସମସ୍ତେ ଏକ ରଙ୍ଗର, ଶଂଖ ସଦୃଶ ତେଜ଼ବାନ। ଏହି ଦଶ ଅଶ୍ୱଙ୍କ ନାମ ହେଉଛି: ଅଜ, ତ୍ରିପଥ, ବୃଷ, ବାଜୀ, ନର, ହୟ, ଅଂଶୁମାନ, ସପ୍ତଧାତୁ, ହଂସ ଓ ବ୍ୟୋମମୃଗ। ଏମିତି ଏହି ଦଶ ଅଶ୍ୱ ଚନ୍ଦ୍ରଦେବଙ୍କୁ ଅକ୍ଳାନ୍ତ ଭାବେ ଚଳାନ୍ତି। ଦେବମାନେ ଚାରିପାଖରେ ଥିବା ସମୟରେ, ସୋମଦେବ ପିତୃମାନେଙ୍କ ସହ ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷ ଆରମ୍ଭରୁ ଯାତ୍ରା କରନ୍ତି, ଯେଉଁବେଳେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦୂରେ ରହନ୍ତି।