ସମୟ ଆସିଗଲା, ଏବଂ ବାସୁଦେବଙ୍କର ମୁଖରୁ ଶୂଙ୍ଗଧାରୀ ଏକ ମାଛ ଆକାରରେ ଜନାର୍ଦ୍ଦନ ପ୍ରକଟ ହେଲେ। ଏହି ସମୟରେ ଏକ ସର୍ପ ରସୀ ଆକାର ଧାରଣ କରି ମନୁଙ୍କ ପାଖକୁ ଆସିଲା। ତାଙ୍କୁ ଦେଖି, ଧର୍ମଜ୍ଞ ମନୁ ସମସ୍ତ ଜୀବକୁ ଏକଠା କରି, ଯୋଗବଳରେ ସେମାନେ ଏହି ନୌକାରେ ବସାଇଲେ। ମନୁ ସେହି ସର୍ପରସୀ ଦ୍ୱାରା ନୌକାକୁ ମାଛର ଶୂଙ୍ଗକୁ ବାନ୍ଧିଦେଲେ, ଏବଂ ଉପରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହୋଇ, ଜନାର୍ଦ୍ଦନଙ୍କୁ ସସ୍ନେହ ନମସ୍କାର କଲେ। ବଡ଼ ବନ୍ୟା ସମାପ୍ତ ହେବା ପରେ, ମନୁ ଯୋଗନିଦ୍ରାରେ ଶୟନ ନେଇଥିବା ମାଛାକାର ଭଗବାନଙ୍କୁ ପ୍ରାଚୀନ ତତ୍ତ୍ୱ ବିଷୟରେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ। ଏହି ଗାଥାକୁ ମୁଁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରୁଛି, ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଆପଣ ଶୁଣନ୍ତୁ। ଯାହା ଆପଣ ପୂର୍ବରୁ ମୋତେ ପଚାରିଥିଲେ—ସୃଷ୍ଟିର ଆଦି ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବିଷୟ—ସେଇ ପ୍ରଶ୍ନ ମନୁ ପ୍ରାଚୀନ ସାଗର ଉପରେ କେଶବଙ୍କୁ ଉପସ୍ଥାପନ କରିଥିଲେ। ମନୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—ସୃଷ୍ଟି ଓ ପ୍ରଳୟ, ମନୁମାନେ ଓ ତାଙ୍କର ବଂଶଜ, ସେମାନଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ, ଏବଂ ଏହି ସମସ୍ତ ତ୍ରିଭୁବନର ବିସ୍ତାର; ଦାନ ଓ ଧର୍ମର ନିୟମ, ପିତୃତର୍ପଣ ଓ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ର ନିୟମ, ବର୍ଣ୍ଣାଶ୍ରମ ବ୍ୟବସ୍ଥା, ଏବଂ ଯଜ୍ଞ ଓ ପୁଣ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ; ଦେବତାମାନଙ୍କର ସ୍ଥାପନା ଓ ପୃଥିବୀର ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସମସ୍ତ ବିଷୟ ବିଷୟରେ ସେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ। ଏହି ସମସ୍ତ ଧର୍ମକୁ ଏବେ ମୁଁ ବିସ୍ତାରରେ କହିବି। ବଡ଼ ପ୍ରଳୟ ଶେଷରେ ସମସ୍ତ ଜଗତ ଅନ୍ଧକାରରେ ବିଲୀନ ହୋଇଗଲା—ଅନିର୍ବଚନୀୟ, ଅନ୍ୟୋନ୍ୟ, ଏବଂ ଚିହ୍ନହୀନ, ଗଭୀର ନିଦ୍ରାର ଭଳି। ସ୍ଥାବର ଓ ଜଙ୍ଗମ ସମସ୍ତ ଜଗତ ଅଜ୍ଞାତ ଏବଂ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଇଗଲା। ଏହି ସମୟରେ ସ୍ୱୟଂଭୂ, ସମସ୍ତ ପୁଣ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟର ମୂଳ ଅବ୍ୟକ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ ଉଦିତ ହେଲେ। ସେଉଁଠି, ଯିଏ ଅନ୍ଧକାରକୁ ଦୂର କରନ୍ତି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଅତୀତ, ବ୍ୟକ୍ତ ତଥା ଅବ୍ୟକ୍ତ ଉପରେ, ନିତ୍ୟ, ନାରାୟଣ ନାମକ, ସେଉଁଠି ନିଜେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ, ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ପ୍ରକାଶ କରିବାକୁ। ସେ ନିଜ ଚିନ୍ତା ଦ୍ୱାରା ବିଭିନ୍ନ ସୃଷ୍ଟି କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛିଲେ, ପ୍ରଥମେ ଜଳ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ ଏବଂ ତାହାର ଭିତରେ ନିଜ ବୀଜ ରଖିଲେ। ସେଇ ବୀଜ ହେଉଛି ବିଶ୍ୱାଣ୍ଡ ଅଣ୍ଡ—ବଡ଼, ଶୁଭ୍ର, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଓ ରୌପ୍ୟ ଭଳି ଚମକୁଥିବା, ଦଶ ହଜାର ସୂର୍ଯ୍ୟ ସମାନ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ହଜାର ବର୍ଷ ଧରି। ଏହି ବିଶ୍ୱାଣ୍ଡ ଭିତରେ ସ୍ୱୟଂଭୂ ନିଜ ବିଶାଳ ତେଜ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରବେଶ କରି, ନିଜ ଶକ୍ତି ଓ ବ୍ୟାପ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଫେରି ବିଷ୍ଣୁ ଆକାର ଧାରଣ କଲେ। ସେଇ ଅଣ୍ଡ ଭିତରେ ପ୍ରଥମେ ପୂଜ୍ୟ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଜନ୍ମ ନେଲେ; ସେ ଆଦି ପ୍ରାଣୀ ଥିବାରୁ ବ୍ରହ୍ମା ଭାବେ ଖ୍ୟାତି ଲାଭ କଲେ, ଯିଏ ବେଦ ପାଠ କରନ୍ତି। ସେଇ ବିଶ୍ୱାଣ୍ଡ ଅଣ୍ଡର ଦୁଇ ଅର୍ଧାଂଶରୁ ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ପୃଥିବୀ ତିଆରି କଲେ, ସମସ୍ତ ଦିଗ ଏବଂ ମଧ୍ୟରେ ନିତ୍ୟ ଆକାଶ ସୃଷ୍ଟି କଲେ। ଏହି ବିଶ୍ୱାଣ୍ଡ ଅଣ୍ଡରୁ ନଦୀମାନେ, ପିତୃମାନେ, ମନୁମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ଏହି ଅଣ୍ଡର ଜଳ ଭିତରୁ ସାତଟି ସାଗର ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ—ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କେତେକ ଲବଣ, କେତେକ ଉଖୁରସ, କେତେକ ମଦ୍ୟ ଓ ବିଭିନ୍ନ ମୂଲ୍ୟବାନ ରତ୍ନ ଭରିଥିଲା। ସୃଷ୍ଟି କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରି, ପ୍ରଜାପତି ଭଗବାନ ସେଠାରେ ତେଜ ଦ୍ୱାରା ସୂର୍ଯ୍ୟ ମାର୍ତ୍ତଣ୍ଡଙ୍କୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ। ମୃତ ଅଣ୍ଡରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବାରୁ ସେ ମାର୍ତ୍ତଣ୍ଡ ଭାବେ ଖ୍ୟାତ, ଏହି ମହାତ୍ମା ରଜୋଗୁଣ ମୟ ଦେହ ଧାରଣ କରି, ଚତୁର୍ମୁଖ ବ୍ରହ୍ମା ଭାବେ ବିଶ୍ୱର ପିତାମହ ହେଲେ। ଏହି ଯିଏ ସମସ୍ତ ଦେବତା, ଅସୁର, ମାନବ ଓ ସୃଷ୍ଟିକୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ, ସେଉଁଠି ମହାପୁରୁଷ ରଜୋଗୁଣ ମୟ ଭାବେ ଖ୍ୟାତ। ଏବେ, ବିଶ୍ୱର ପିତାମହ କିପରି ଚାରିଟି ମୁଖ ପାଇଲେ, ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମା କିପରି ବିଶ୍ୱ ସୃଷ୍ଟି କଲେ? ପ୍ରଥମେ, ଅମରମାନଙ୍କ ପିତାମହ ତପସ୍ୟା କଲେ, ତାହା ପରେ ବେଦ ଏବଂ ତାହାର ଅଙ୍ଗ, ଉପାଙ୍ଗ, କ୍ରମ ଉଦ୍ଭାସିତ ହେଲା। ସମସ୍ତ ପ୍ରାଚୀନ ଶାସ୍ତ୍ରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ପ୍ରଥମ ବେଦ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସ୍ମୃତିରେ ଆସିଲା, ଯାହା ଶବ୍ଦମୟ, ପବିତ୍ର ଏବଂ ଦଶ କୋଟି ଶ୍ଲୋକ ଅନ୍ତର୍ଗତ। ତାଙ୍କର ମୁଖରୁ ବେଦ, ମୀମାଂସା, ନ୍ୟାୟ ଓ ବିଦ୍ୟାମାନେ, ଏବଂ ଅଷ୍ଟବିଧ ଜ୍ଞାନ ସାଧନା ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ବେଦ ଅଧ୍ୟୟନ ପ୍ରତି ନିଷ୍ଠା ଓ ସନ୍ତାନ ଇଚ୍ଛା କରି, ବ୍ରହ୍ମା ପ୍ରଥମେ ନିଜ ମନରୁ ମନସ୍ପୁତ ପୁତ୍ରମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ, ଯେଉଁମାନେ ମନସ୍ପୁତ ଭାବେ ଖ୍ୟାତ। ପ୍ରଥମେ ମରୀଚି, ତାପରେ ମହାମୁନି ଅତ୍ରି, ତାପରେ ଅଙ୍ଗିରା, ଏବଂ ପୁଲସ୍ତ୍ୟ; ତାପରେ ପୁଲହ, କ୍ରତୁ, ପ୍ରଚେତାସ, ଏବଂ ତାଙ୍କୁ ପୁନି ବସିଷ୍ଠ; ତାପରେ ଭୃଗୁ ଓ ନାରଦ; ଏପରି ଦଶ ଜଣ ମନସ୍ପୁତ ପୁତ୍ର ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ଏବେ ମୁଁ ବ୍ୟାପକ ସୃଷ୍ଟିର ଅନ୍ୟ ପୁତ୍ରମାନେ, ଯେଉଁମାନଙ୍କର ମାତା ନାହାନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ କହିବି। ତାଙ୍କର ଡାହାଣ ଆଙ୍ଗୁଠିରୁ ପ୍ରଜାପତି ଦକ୍ଷ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ; ଅନ୍ୟମାନେ—ବକ୍ଷସ୍ଥଳରୁ ଧର୍ମ, ହୃଦୟରୁ କାମଦେବ, ଭୂରୁମଧ୍ୟରୁ କ୍ରୋଧ, ନାଭିଠାରୁ ଲୋଭ; ବୁଦ୍ଧିରୁ ମୋହ, ଅହଂକାରରୁ ମଦ, କଣ୍ଠରୁ ହର୍ଷ, ଚକ୍ଷୁରୁ ମୃତ୍ୟୁ; ହାତର ମଧ୍ୟଭାଗରୁ ଅନ୍ୟ ଜଣେ ପୁତ୍ର; ଏହି ନବ ପୁତ୍ର ଓ ଦଶମ କନ୍ୟା ଅଙ୍ଗଜା ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ମୋହ ବୁଦ୍ଧିରୁ, ଅହଂକାର ସ୍ମୃତିରୁ, କ୍ରୋଧ ଓ ବୁଦ୍ଧି—ଏହି ନାମ ତାଙ୍କର ଅର୍ଥ ଅନୁସାରେ ବ୍ୟଖ୍ୟା ହୋଇଥାଏ। ସତ୍ତ୍ୱ, ରଜସ୍, ତମସ୍—ଏହି ତିନି ଗୁଣକୁ କହାଯାଏ; ଏହି ଗୁଣମାନେ ସମତୁଳିତ ହେଲେ ସୃଷ୍ଟିର ସ୍ୱଭାବ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। କେହି ଏହାକୁ ପ୍ରଧାନ କହନ୍ତି, କେହି ଅବ୍ୟକ୍ତ; ଏହି ଆଧାରରେ ସମସ୍ତ ଜୀବ ଉତ୍ପନ୍ନ ଓ ବିକାଶ ପାଉଛନ୍ତି। ଏହି ଗୁଣମାନେ ବିକଳିତ ହେବାରୁ ତିନି ଦେବତା—ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ମହେଶ୍ୱର—ଏକ ଆକୃତିରେ ତିନି ଭାଗ ଭାବେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ପ୍ରଧାନର ରୂପାନ୍ତରରୁ ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱ ଉଦ୍ଭବ ହେଲା; ଏହି ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱ ସମସ୍ତ ଜଗତର ମୂଳ ଭାବେ ପରିଚିତ। ଏହି ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱରୁ ଅହଂକାର ଉପଜିଲା, ଏହା ମାନବ ସମୁଦାୟକୁ ବଢ଼ାଇଲା। ଏହି ଅହଂକାରରୁ ପାଞ୍ଚ ଜ୍ଞାନେନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ପାଞ୍ଚ କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ—ଏହି ଜ୍ଞାନେନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକୁ ବୁଦ୍ଧି ଶାସନ କରେ, କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିୟକୁ କାର୍ଯ୍ୟ ଶାସନ କରେ।