ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କର ରଥଟି ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ରୂପରେ ବିବେଚିତ। ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ନାଭିକୁ ଏଠାରେ ଏକ ଚକ୍ର ଭାବରେ ମନେ କରାଯାଏ, ଯାହାର କାଠି ହେଉଛି ବର୍ଷଗୁଡିକ, ତାଳ ହେଉଛି ଛଅ ଋତୁ। ରାତି ହେଉଛି ଏହି ଚକ୍ରର ଯୋକ, ଧର୍ମ ହେଉଛି ଏହାର ଧ୍ୱଜ। ଏହି ରଥର ଧୁରାର ଦୁଇ ପ୍ରାନ୍ତ ହେଉଛି ୁଗ, ଏବଂ କାଳର ବିଭାଗଗୁଡିକ ହେଉଛି ଋତୁଗୁଡିକର ବହନକାରୀ। ଏହି ଚକ୍ରର ଚିହ୍ନଗୁଡିକ ହେଉଛି ସୀମା, ଦାନ୍ତର ଶ୍ରେଣୀ ଓ ମୁହୂର୍ତ୍ତ; ଏହାର ଚଳନ ହେଉଛି ଆଖିର ଝିମିକି, ଏବଂ ଦଣ୍ଡ ହେଉଛି ଏହାର ବିଭାଗ। ଧୁରାର ଦୁଇ ପ୍ରାନ୍ତକୁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଓ କାମ ଭାବରେ ମନେ କରାଯାଏ। ସାତଟି ଛନ୍ଦ, ଯେଉଁମାନେ ଘୋଡ଼ା ଭାବରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ, ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ ଚଳିଥାନ୍ତି। ଏହି ସାତଟି ଛନ୍ଦ ହେଉଛି—ଗାୟତ୍ରୀ, ତ୍ରିଷ୍ଟୁପ୍, ଜଗତୀ, ଅନୁଷ୍ଠୁଭ୍, ପଙ୍କ୍ତି, ବୃହତୀ ଓ ଉଷ୍ଣିକ୍। ଚକ୍ରଟି ଧୁରାରେ ଅଟୁଟ ଭାବେ ଲାଗିଛି, ଧୁରା ମଧ୍ୟ ପୋଲରେ ରହିଛି। ଚକ୍ର ଧୁରା ସହିତ ଘୂରୁଛି, ପୋଲ ମଧ୍ୟ ଧୁରା ସହିତ ଘୂରୁଛି। ଧୁରା ଓ ଚକ୍ର, ଦୁହେଁ ଏକାଠି ଘୂରୁଛି, ଏହି ଗତିର ପ୍ରେରକ ହେଉଛି ଧ୍ରୁବତାରା। ଏଭଳି ଏହି ରଥର ବିନ୍ୟାସ ଏହାର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ହୁଏ। ଏଭଳି ଏହି ସମସ୍ତ ଅଂଶର ସଂଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କର ରଥ ନିର୍ମିତ ହୋଇଛି। ଏହି ରଥରେ ବସି, ଜ୍ୟୋତିର୍ମୟ ଦେବତା ସୂର୍ଯ୍ୟ ଆକାଶ ମାଧ୍ୟମରେ ସ୍ୱର୍ଗାଭିମୁଖ ଚଳନ କରନ୍ତି। ଏହି ରଥର ଯୋକ ଓ ଧୁରାର ପ୍ରାନ୍ତ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗରେ ଅଛି; ଏହା ଘୂରୁଥିବା ବେଳେ, ତାର କିରଣଗୁଡିକ ଏହି ଚକ୍ର ଓ ଯୋକର ଦୁଇ ପ୍ରାନ୍ତ ସହିତ ଜଡିତ। ଏହି ରଥର ଚକ୍ରଗୁଡିକ ମଟିଆ କୁମ୍ଭକାରଙ୍କ ଚକ୍ର ପରି ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ଘୂରୁଥାଏ। ଯୋକ ଓ ଧୁରାର ପ୍ରାନ୍ତ ବାୟୁ ତରଙ୍ଗ ଦ୍ୱାରା ଚଳିତ ହୋଇ, ଏହି ନିଶ୍ଚଳ ଚକ୍ରରେ ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ଚଳନ କରେ। ଏହି ଚକ୍ର ଉତ୍ତରାୟଣରେ ଘୂରୁଥିବା ବେଳେ, କିରଣ ଚକ୍ର ମଧ୍ୟରେ ବଢ଼ିଯାଏ; ଦକ୍ଷିଣାୟଣରେ ମଧ୍ୟ ଏଭଳି ଚକ୍ରଗୁଡିକ ତିଆରି ହୁଏ। ରଥର ଦୁଇ କିରଣ, ଯୋକ ଓ ଧୁରାର ପ୍ରାନ୍ତରେ ବନ୍ଧା, ଧ୍ରୁବତାରା ଦ୍ୱାରା ଧରି ରହିଛି—ଏହି ଦୁଇଟି ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ରଥକୁ ଟାଣେ। ଯେତେବେଳେ ଏହି ଦୁଇ କିରଣ ଧ୍ରୁବତାରା ଦ୍ୱାରା ଟାଣାଯାଏ, ଯାହା ଅଟୁଟ ଭାବେ ଅବସ୍ଥିତ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଏହି ଚକ୍ରମାନଙ୍କ ଭିତରେ ଘୂରି ଚଳନ କରନ୍ତି। ଦୁଇ ପ୍ରାନ୍ତ ମଧ୍ୟରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅସୀ ହଜାର ଚକ୍ର ଅତିକ୍ରମ କରନ୍ତି; ଧ୍ରୁବତାରା ଛାଡ଼ିଲେ, ପୁଣି ଦୁଇ କିରଣ ଓ ଯୋକ ସହିତ ଚଳନ କରନ୍ତି। ଏଭଳି ସୂର୍ଯ୍ୟ ବାହ୍ୟ ଚକ୍ରଗୁଡିକ ମଧ୍ୟରେ ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ ପରିଭ୍ରମଣ କରନ୍ତି। ଏହି ଦେବତା-ପ୍ରଧାନ ରଥ, ପ୍ରତି ମାସରେ କ୍ରମିକ ଭାବେ, ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ଅନେକ ଋଷିମାନେ ସହିତ ନେଇ ଚଳନ କରେ। ଗନ୍ଧର୍ବ, ଅପ୍ସରା, ନାଗମାନ୍ୟ ଓ ରାକ୍ଷସମାନେ—ଏମାନେ ଦୁଇ-ଦୁଇଜଣ ହୋଇ ପ୍ରତି ମାସରେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ସହିତ ରହନ୍ତି। ଧାତା, ଅର୍ୟମା, ପୁଲସ୍ତ୍ୟ, ପୁଲହ—ଏମାନେ ପ୍ରଜାପତି; ନାଗମାନେ ବାସୁକି ଓ ସଙ୍କୀର୍ଣ୍ଣ। ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି—ତୁମ୍ବୁରୁ ଓ ନାରଦ, ଅପ୍ସରା କୃତସ୍ଥଳା ଓ ପୁଞ୍ଜିକସ୍ଥଳା। ଦୁଇ ରଥକାର ଓ ଦୁଇ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରଥବାନ୍ଧ, ରାକ୍ଷସ ହେତି ଓ ପ୍ରହେତି, ଯେଉଁମାନେ ତାଙ୍କର ଋତୁରେ ଯାତୁଧାନ ଭାବରେ ଅଛନ୍ତି। ମଧୁ ଓ ମାଧବ ମାସରେ ଏହି ଦଳ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସହିତ ବସିଥାଏ; ଗ୍ରୀଷ୍ମ ମାସ ଦୁଇଟିରେ ମିତ୍ର ଓ ବରୁଣ ମଧ୍ୟ ରହନ୍ତି। ଋଷି ଅତ୍ରି ଓ ବଶିଷ୍ଠ, ନାଗ ତକ୍ଷକ ଓ ରମ୍ଭକ, ଅପ୍ସରା ମେନକା ଓ ସହଜନ୍ୟା, ଗାୟକ ହାହା ଓ ହୁହୁ। ରଥାନ୍ତର ଓ ଦୁଇ ରଥକାର, ମାନବଭକ୍ଷୀ ଓ ବଧ, ଦୁଇ ଯାତୁଧାନ ଭାବରେ ଅଛନ୍ତି। ଏମାନେ ଶୁଚି ଓ ଶୁକ୍ର ମାସରେ ସୂର୍ଯ୍ୟରେ ବସନ୍ତି; ପୁଣି ଅନ୍ୟ ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ସୂର୍ଯ୍ୟରେ ବସନ୍ତି। ଇନ୍ଦ୍ର, ବିବସ୍ୱାନ୍, ଅଙ୍ଗିରା, ଭୃଗୁ, ଏଲାପତ୍ର, ନାଗ ଶଂଖପାଳ ଓ ଅନ୍ୟ ନାଗମାନେ ଅଛନ୍ତି। ଗନ୍ଧର୍ବ ବିଶ୍ୱାବସୁ, ସୁଷେଣ, ପ୍ରାତ, ରଥ, ଅପ୍ସରା ପ୍ରମ୍ଲୋଚା ଓ ନିମ୍ରୋଚନ୍ତୀ। ଯାତୁଧାନ, ହେତି, ବ୍ୟାଘ୍ର, ତାଭୁ, ନଭସ୍ୟ ଓ ନଭସ୍ ମଧ୍ୟ ସୂର୍ଯ୍ୟରେ ଥାନ୍ତି। ଶରଦ ଋତୁର ଦୁଇ ମାସରେ ପର୍ଜନ୍ୟ, ପୂଷା, ଭରଦ୍ୱାଜ ଓ ଗୌତମ ଦେବତା ସୂର୍ଯ୍ୟରେ ବସନ୍ତି। ଗନ୍ଧର୍ବ ଚିତ୍ରସେନ, ସୁରୁଚି, ଅପ୍ସରା ବିଶ୍ୱାଚୀ ଓ ଘୃତାଚୀ ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି। ନାଗ ଏୟରାବତ, ବିଶ୍ରୁତ, ଧନଞ୍ଜୟ, ସେନାଜିତ, ସୁଷେଣ, ସେନାନୀ ଓ ଗ୍ରାମଣୀ ମଧ୍ୟ ସୂର୍ଯ୍ୟରେ ଥାନ୍ତି। ଯାତୁଧାନ ଚାର ଓ ବାତ, ତ୍ୱିଷା ଓ ଉର୍ଜା ମାସରେ ସୂର୍ଯ୍ୟରେ ବସନ୍ତି। ହେମନ୍ତ ଋତୁର ଦୁଇ ମାସରେ ଅଂଶ ଓ ଭଗ, କଶ୍ୟପ ଓ କ୍ରତୁ ସୂର୍ଯ୍ୟରେ ବସନ୍ତି। ନାଗ ମହାପଦ୍ମ, କର୍କୋଟକ, ଗନ୍ଧର୍ବ ଚିତ୍ରସେନ, ଗାୟକ ପୂର୍ଣ୍ଣାୟୁ ଓ ଗାୟନ। ଅପ୍ସରା ପୂର୍ବଚିତ୍ତି, ଉର୍ବଶୀ, ତାର୍କ୍ଷ୍ୟ, ଅରିଷ୍ଟନେମି, ସେନାନୀ ଓ ଗ୍ରାମଣୀ। ଯାତୁଧାନ ବିଦ୍ୟୁତ୍ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ତାଭୁ, ସହେ ଓ ସହସ୍ୟ ସୂର୍ଯ୍ୟରେ ଥାନ୍ତି। ଶୀତ ଋତୁର ଦୁଇ ମାସରେ ତ୍ୱଷ୍ଟା, ବିଷ୍ଣୁ, ଜମଦଗ୍ନି ଓ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ସୂର୍ଯ୍ୟରେ ବସନ୍ତି। ନାଗ କାଦ୍ରବେୟ, କମ୍ବଳ, ଅଶ୍ୱତର, ଗନ୍ଧର୍ବ ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟବର୍ଚ୍ଚସ। ଅପ୍ସରା ତିଲୋତ୍ତମା, ରମ୍ଭା, ମନୋରମା, ଗ୍ରାମଣୀ, ଋତଜିତ୍, ସତ୍ୟଜିତ୍ ଓ ମହାବଳ। ଏହା ସହିତ, ବ୍ରହ୍ମା-ଉପାସିତ ଏକ ରାକ୍ଷସ ଓ ଯଜ୍ଞ-ଉପାସିତ ଏକ ରାକ୍ଷସ ଦୁଇ ମାସ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସୂର୍ଯ୍ୟରେ ବସନ୍ତି। ଏଭଳି, ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କର ରଥ ଏହି ଦେବତା, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଅପ୍ସରା, ନାଗ ଓ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ସହିତ, ବର୍ଷର ପ୍ରତ୍ୟେକ ମାସ ଓ ଋତୁରେ ଆକାଶ ମାଧ୍ୟମରେ ଚଳନ କରେ, ଏବଂ ପୃଥିବୀ ଓ ସ୍ୱର୍ଗ ମଧ୍ୟରେ ଜ୍ୟୋତିର୍ମୟ ଯାତ୍ରା କରନ୍ତି।