ଏହି ଗାଥାରେ, ମହାପୁରୁଷ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛନ୍ତି କିପରି ମେଘ ମାନେ ନୀଳ ଆକାଶରେ ଧଳା କିରଣ ଛାଡ଼ି ଜଳକୁ ଅନ୍ତର୍ଭୂତ କରି ରଖନ୍ତି, ଏବଂ ବାୟୁର ଚଞ୍ଚଳତାରେ ଏହି ଜଳ ପୃଥିବୀ ଉପରେ ବର୍ଷିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କରେ। ଏହିପରି ଭାବେ, ଛଅ ମାସ ଧରି ବର୍ଷା ହୁଏ ଏବଂ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଓ ଉଦ୍ଭିଦର ବୃଦ୍ଧି ପାଇଁ ଏହା ଆବଶ୍ୟକ। ଏହି ବର୍ଷା ସମୟରେ ବାଦଳ ମାନେ ବିଜୁଳି ଓ ଗରଜର ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି—ବିଜୁଳି ଅଗ୍ନିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଏବଂ ଗରଜ ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ହୁଏ। 'ମିହ' ଶବ୍ଦରୁ 'ମେଘ' ଶବ୍ଦ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି, ଏହି ଭାବରେ ଏହାର ସ୍ୱଭାବ ବୁଝାଯାଏ। ମେଘ ମାନେ ଯେତେବେଳେ ଜଳକୁ ଧରି ରଖନ୍ତି, ସେ ଜଳ କେବେ ନଷ୍ଟ ହୁଏନି, ଏହିପରି ଭାବେ ମେଘର ସ୍ଥିତି ନିଶ୍ଚିତ ହୁଏ। ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଯେଉଁଥିରେ ଧ୍ରୁବ ରହିଛି, ସେଇ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ଓ ବର୍ଷାର ଧାରକ ଅଟୁଟ ଅଛନ୍ତି। ଧ୍ରୁବ ଦ୍ୱାରା ବାୟୁର ସ୍ଥିତି ହୁଏ, ସେ ବାୟୁ ପୁଣି ଜଳକୁ ଏକତ୍ର କରେ, ଏବଂ ଗ୍ରହଣ ଶେଷ ହେବା ପରେ, ସୂର୍ଯ୍ୟରୁ ତାରାମଣ୍ଡଳର ଦିଗକୁ ଗତି କରେ। ଏହି ଗତି ଶେଷରେ, ବାୟୁ ପୁଣି ସୂର୍ଯ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କରେ, ଏହିପରି ଭାବେ ସୂର୍ଯ୍ୟର ରଥର ବିନ୍ୟାସ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଏ। ସୂର୍ଯ୍ୟର ଏହି ଦିବ୍ୟ ରଥରେ ଏକ ଚକ୍ର, ପାଞ୍ଚଟି ଆର, ତିନୋଟି ନାବି, ସୁନାର ଏବଂ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଧୁରା, ଆଠଟି ଚକ୍ର, ଏକ ରିମ୍ ଏବଂ ଏକ ଦୀପ୍ତିମାନ ଚକ୍ର ଅଛି। ଏହି ରଥର ପ୍ରସ୍ଥ ଓ ଦୈର୍ଘ୍ୟ ଏକ ଲକ୍ଷ ଯୋଜନା ମାନାଯାଏ; ଧୁରା ରଥର ତଳ ଅଞ୍ଚଳର ଦ୍ୱିଗୁଣ ମାପରେ ଅଛି। ଏହି ରଥ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ମିତ, ସେଇ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପାଇଁ ଅଟୁଟ, ସୁନାର, ଦିବ୍ୟ ଏବଂ ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ଚାଳିତ ଘୋଡ଼ା ଯୋଗେ ଯୁକ୍ତ। ଏହି ରଥର ଚକ୍ର ଅନୁଯାୟୀ ଛନ୍ଦମାନେ ଘୋଡ଼ା ଭାବେ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ, ଏହାର ରୂପ ଭାରୁଣର ରଥ ସଦୃଶ। ଏହି ରଥ ଦ୍ୱାରା ଦୀପ୍ତିମାନ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରତିଦିନ ଆକାଶ ମାଧ୍ୟମରେ ଗତି କରନ୍ତି; ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ରଥର ଅଙ୍ଗମାନେ ବର୍ଷର ଭାଗ ଭାବରେ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ। ସୂର୍ଯ୍ୟର ନାଭି ଏକମାତ୍ର ଚକ୍ର ଭାବେ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ; ଆରମାନେ ବର୍ଷ, ରିମ୍ ଛଅ ଋତୁ ଅଟୁଟ। ରାତି ହେଉଛି ଏହି ରଥର ଯୋକ୍, ଧର୍ମ ହେଉଛି ତାଲି ଉଠାଯାଇଥିବା ପତାକା; ଧୁରାର ଦୁଇ ଶେଷ ଯୁଗ ଓ କାମନା, ମୌସମର ବିଭାଗମାନେ କାଳର ଭାଗ ଭାବେ ଅଟୁଟ। ଏହି ଚିହ୍ନମାନେ ହେଉଛି ସୀମା, ଦାନ୍ତର ଶୃଙ୍ଖଳ ଓ କ୍ଷଣ; ନିମିଷ ହେଉଛି ଗତି, ଧୁରା ହେଉଛି ବିଭାଗ। ଧୁରାର ଶେଷ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଓ କାମନା ଭାବେ ଅଟୁଟ, ସାତଟି ଛନ୍ଦ ଘୋଡ଼ା ଭାବେ ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ଦ୍ରୁତ ଗତି କରେ। ଏହି ସାତଟି ଛନ୍ଦ ହେଉଛି—ଗାୟତ୍ରୀ, ତ୍ରିଷ୍ଟୁପ୍, ଜଗତୀ, ଅନୁଷ୍ଠୁପ୍, ପଙ୍କ୍ତି, ବୃହତୀ ଓ ଉଷ୍ଣିକ୍। ଚକ୍ର ଧୁରା ଉପରେ ଅଟୁଟ, ଧୁରା ଧ୍ରୁବ ଉପରେ ଅଟୁଟ; ଚକ୍ର ଧୁରା ସହ ଘୁରେ, ଧ୍ରୁବ ଧୁରା ସହ ଘୁରେ। ଧୁରା ଓ ଚକ୍ର ଏକାସାଥି ଘୁରେ, ଧ୍ରୁବ ତାରା ଦ୍ୱାରା ଚାଳିତ; ଏହିପରି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟର ଶକ୍ତିରେ ଏହି ରଥର ବ୍ୟବସ୍ଥା ହୁଏ। ଏହିପରି ଏହାର ସମସ୍ତ ଅଂଶ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ ସୂର୍ଯ୍ୟର ରଥ ସ୍ଥିତି ପାଇଛି; ଏହି ଦ୍ୱାରା ଦୀପ୍ତିମାନ ଦେବତା ଆକାଶ ମାଧ୍ୟମରେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଗତି କରନ୍ତି। ଏହି ରଥର ଯୋକ୍ ଓ ଧୁରାର ଶେଷ ଦକ୍ଷିଣ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଅଛି; ଏହା ଘୁରୁଥିବା ବେଳେ, ଦୁଇଟି କିରଣ ଏହି ଚକ୍ର ଓ ଯୋକ୍ ସହ ଅଟୁଟ। ଏହି ରଥର ଚକ୍ରମାନେ ମାଟିକୁମାରଙ୍କ ଚକ୍ର ଭଳି ଘୁରୁଥିବା ଦେଖାଯାଏ, ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଏକ ଚକ୍ର ତିଆରି କରେ। ଏହି ରଥର ଯୋକ୍ ଓ ଧୁରାର ଶେଷ ବାୟୁର ତରଙ୍ଗ ଦ୍ୱାରା ଚାଳିତ ହୋଇ, ସ୍ଥିର ଚକ୍ରରେ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଚଳନ କରେ। ଏହା ଘୁରୁଥିବା ବେଳେ, ଉତ୍ତରାୟଣରେ ଏହାର କିରଣ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ, ଦକ୍ଷିଣାୟଣରେ ଏହିପରି ଚକ୍ର ତିଆରି ହୁଏ। ଏହି ରଥର ଦୁଇ କିରଣ, ଯୋକ୍ ଓ ଧୁରାର ଶେଷ ସହ ବନ୍ଧା, ଧ୍ରୁବ ତାରା ଦ୍ୱାରା ଧରାଯାଇଛି—ଏହି ଦୁଇଟି ସୂର୍ଯ୍ୟର ରଥକୁ ଟାଣେ। ଯେତେବେଳେ ଏହି କିରଣ ଧ୍ରୁବ ତାରା ଦ୍ୱାରା ଟାଣାଯାଏ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଏହି ଚକ୍ରମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଘୁରୁଥିବା ଅବସ୍ଥାରେ ଚଳନ କରନ୍ତି। ଏହିପରି ଦୁଇ ପ୍ରାନ୍ତ ମଧ୍ୟରେ ଅସୀ ଶତ ଚକ୍ର ଗତି କରି, ଧ୍ରୁବ ତାରା ଛାଡ଼ି ଦିଆଯାଏ, ପୁଣି ଦୁଇ କିରଣ ଓ ଯୋକ୍ ସହ ଗତି କରେ। ଏହିପରି ସୂର୍ଯ୍ୟ ବାହ୍ୟ ଚକ୍ର ମାଧ୍ୟମରେ ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ ଚଳନ କରି ଚକ୍ରମାନେ ଅଟୁଟ ରଖନ୍ତି। ଏହି ଦିବ୍ୟ ରଥରେ ପ୍ରତି ମାସ ଦେବତାମାନେ ପାଳିକ୍ରମେ ଅଧିଷ୍ଠିତ ହୋଇ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ବହନ କରନ୍ତି, ଏବଂ ବହୁ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ଋଷିମାନେ ସହ ଯାତ୍ରା କରନ୍ତି। ଗନ୍ଧର୍ବ, ଅପ୍ସରା, ନାଗମାନ୍ୟ ଓ ରାକ୍ଷସମାନେ—ଏମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସହ ପ୍ରତି ମାସ ଦୁଇ ଦୁଇ ଜଣ ରହନ୍ତି। ଏଠାରେ ଧାତା, ଅର୍ଯ୍ୟମାନ୍, ପୁଲସ୍ତ୍ୟ, ପୁଲହ, ଏହି ସୃଷ୍ଟିର ଅଧିପତିମାନେ ଓ ନାଗ ବାସୁକି ଏବଂ ସଂକୀର୍ଣ୍ଣ ରହନ୍ତି। ଗନ୍ଧର୍ବ ମଧ୍ୟରୁ ତୁମ୍ବୁରୁ ଓ ନାରଦ, ଅପ୍ସରା କୃତସ୍ଥଳା ଓ ପୁଞ୍ଜିକସ୍ଥଳା ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି। ରଥକାର ଦୁଇ ମୁଖ୍ୟ ଓ ଦୁଇ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଚାଳକ, ରାକ୍ଷସ ହେତି ଓ ପ୍ରହେତି, ଦୁଇ ଯାତୁଧାନ ଏହି ଋତୁରେ ଅଛନ୍ତି। ମଧୁ ଓ ମାଧବ ମାସରେ ଏହି ସମୁଦାୟ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସହ ବସିଥାନ୍ତି; ଗ୍ରୀଷ୍ମ ଋତୁରେ ମିତ୍ର ଓ ବରୁଣ ସହିତ। ଋଷି ଅତ୍ରି ଓ ବଶିଷ୍ଠ, ନାଗ ତକ୍ଷକ ଓ ରମ୍ଭକ, ଅପ୍ସରା ମେନକା ଓ ସହଜନ୍ୟା, ଗାୟକ ହାହା ଓ ହୁହୁ। ରଥାନ୍ତର ଓ ଦୁଇ ରଥକାର ମୁଖ୍ୟ, ମାନବଖାଦକ ଓ ବଧ, ଦୁଇ ଯାତୁଧାନ ଏହି ମାସରେ ବସନ୍ତି। ଶୁଚି ଓ ଶୁକ୍ର ମାସରେ ଏମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ରହନ୍ତି; ପୁଣି ଅନ୍ୟ ଦେବତାମାନେ ଏହିଠାରେ ବସନ୍ତି। ଇନ୍ଦ୍ର, ବିବସ୍ବାନ୍, ଅଙ୍ଗିରା, ଭୃଗୁ, ଏଳାପତ୍ର, ନାଗ ଶଂଖପାଳ ଏବଂ ଅନ୍ୟ ନାଗ ଅଛନ୍ତି। ବିଶ୍ୱାବସୁ, ସୁଷେଣ, ପ୍ରାତ, ରଥ, ଅପ୍ସରା ପ୍ରମ୍ଲୋଚା ଓ ନିମ୍ରୋଚନ୍ତୀ ଏମାନେ ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି। ଯାତୁଧାନ, ହେତି, ଭ୍ୟାଘ୍ର, ତାଭୁ, ନଭସ୍ୟ ଓ ନଭସ୍ ଏହି ସମୟରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ବସନ୍ତି। ଶରତ ଋତୁର ଦୁଇ ମାସରେ ଦେବତାମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ବସନ୍ତି: ପର୍ଜନ୍ୟ, ପୂଷା, ଭରଦ୍ୱାଜ ଓ ଗୌତମ। ଗନ୍ଧର୍ବ ଚିତ୍ରସେନ, ସୁରୁଚି, ବିଶ୍ୱାଚୀ ଓ ଘୃତାଚୀ ଦୁଇ ଶୁଭ ଚିହ୍ନଧାରୀ ଅପ୍ସରା ଏଠାରେ ବସନ୍ତି।