ଦକ୍ଷିଣ ପାହାଡ଼ର ଉତ୍ତର ଦିଗରେ ପୁଣ୍ଡ୍ର ନାମକ ଏକ ଅଞ୍ଚଳ ଅଛି, ଯାହା ବର୍ଷାର ପ୍ରଚୁରତା ପାଇଁ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ସେଠାରେ ବର୍ଷା ହେଉଛି, ଯାହା ତୁଷାରରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ପରେ ହିମାଳୟର ବାତାସରୁ ସେଠାରେ ହିମ ପଡ଼େ। ଏହି ବର୍ଷା ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ଚାଳିତ ହୋଇ, ହିମାଳୟ ପାହାଡ଼କୁ ଅଟକାଇ ମହାପାହାଡ଼ ଉପରେ ଝରେ, ତାପରେ ଅବଶିଷ୍ଟ ବର୍ଷା ଆଉ ଆଗକୁ ବଢ଼ିଯାଏ। ପରେ, ହାତୀର ମୁହଁ ଉପରେ, ଜୀବମାନଙ୍କ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଁ ଦ୍ୱିତୀୟ ବର୍ଷା ଘଟେ, ଏହା ବର୍ଷାର ପ୍ରଚୁରତାକୁ ଦର୍ଶାଏ। ମେଘ ଓ ତାଙ୍କର ପୋଷଣ ବିଷୟରେ ସବୁ ବର୍ଣ୍ଣନା ହୋଇଛି; କିନ୍ତୁ ବର୍ଷାର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ଭାବେ କେବଳ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦିଆଯାଇଛି। ବର୍ଷା, ତାପ, ଶୀତ, ରାତି, ସନ୍ଧ୍ୟା, ଦିନ, ଶୁଭ ଓ ଅଶୁଭ ଫଳ—ଏସବୁ ଧ୍ରୁବରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଧ୍ରୁବଙ୍କ ଅଧିପତ୍ୟରେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଜଳକୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି; ଏହି ଜଳ ସମସ୍ତ ଜୀବମାନଙ୍କ ଶରୀରରେ ବିଦ୍ୟମାନ ଓ ସ୍ଥାପିତ। ଯେତେବେଳେ ସେଇ ଚଳନଶୀଳ ଓ ଅଚଳ ଜୀବମାନେ ଦଗ୍ଧ ହୁଅନ୍ତି, ସେଠାରୁ ଜଳ ଧୂଆଁର ଆକାର ନେଇ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଦୂରେ ଯାଏ। ଏହି ଧୂଆଁରୁ ମେଘ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଯେଉଁଠାରେ ମେଘ ତିଆରି ହୁଏ, ସେଠାକୁ ‘ମେଘ ଅଞ୍ଚଳ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ତାଙ୍କର କିରଣ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଲୋକରୁ ଜଳ ଉଠାନ୍ତି। ସମୁଦ୍ରରୁ, ବାୟୁ ସହିତ ମିଶି, ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣ ଜଳ ବହନ କରେ; ପରେ ଋତୁ ଓ ସମୟ ଅନୁଯାୟୀ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରିଭ୍ରମଣ କରନ୍ତି। ସୂର୍ଯ୍ୟ ମେଘରୁ ଜଳକୁ ଅଟକାନ୍ତି, ଧଳା କିରଣ ଥିବା ଧଳା ମେଘ; ମେଘରେ ଥିବା ଜଳ, ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପିଡ଼ିତ ହୋଇ, ତଳକୁ ପଡ଼ିଯାଏ। ପରେ, ଛଅ ମାସ ଧରି, ସମସ୍ତ ଜୀବମାନଙ୍କ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଁ ମେଘ ବର୍ଷା କରେ; ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ମେଘର ଗର୍ଜନ ହୁଏ, ଅଗ୍ନିରୁ ବିଜୁଳି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ‘ମିହ’ ଧାତୁରୁ ‘ମେଘ’ ଶବ୍ଦ ଉତ୍ପନ୍ନ, ଏହାର ଗୁଣ ଏହିପରି; ଜଳ କ୍ଷୟ ହୁଏନାହିଁ, ତେଣୁ ମେଘର ସ୍ଥିତି ନିଶ୍ଚିତ। ଧ୍ରୁବରେ ନିଶ୍ଚିତ ହୋଇଥିବା ସୂର୍ଯ୍ୟ ବର୍ଷାର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ଓ ପାଳକ। ଧ୍ରୁବ ଦ୍ୱାରା ସ୍ଥିର ହୋଇଥିବା ବାୟୁ ପୁଣି ବର୍ଷାକୁ ସଂଗ୍ରହ କରେ; ଗ୍ରହଣ ଶେଷ ହେବା ପରେ, ବାୟୁ ସୂର୍ଯ୍ୟରୁ ତାରାମଣ୍ଡଳର ଚକ୍ରକୁ ଚଳାଏ। ଏହାର ଗତି ଶେଷ ହେଲେ, ସେଠାରୁ ସୂର୍ଯ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କରେ, ଯାହା ଧ୍ରୁବ ଦ୍ୱାରା ସ୍ଥାପିତ; ଏହିପରି ହେଉଛି ସୂର୍ଯ୍ୟର ରଥର ବିନ୍ୟାସ। ଏହି ରଥର ଏକ ଚକ୍ର, ପାଞ୍ଚଟି ଆର, ତିନିଟି ନାଭି, ସୁନା ଏବଂ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଧୁରା, ଆଠଟି ଚକ୍ର, ଏକ ଅଞ୍ଚଳ ଓ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଚକ୍ର ଅଛି; ସୂର୍ଯ୍ୟ ଏହି ରଥରେ ଚଳନ୍ତି। ଏହାର ପ୍ରସ୍ଥ ଓ ଦୀର୍ଘତା ଏକ ଲକ୍ଷ ଯୋଜନା; ଧୁରା ରଥ ତଳର ଦୁଇଗୁଣା, ନିଖୁତ ମାପରେ। ଏହି ରଥ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ମିତ, ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟପୂର୍ଣ୍ଣ, ଅସଙ୍ଗ, ସୁନା ଓ ଦିବ୍ୟ, ବାୟୁଚାଳିତ ଘୋଡ଼ା ଯୋଗୁଁ ଯୁକ୍ତ। ଛନ୍ଦମାନେ ଘୋଡ଼ାର ରୂପରେ ଚକ୍ର ଅନୁଯାୟୀ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ; ଏହା ବରୁଣଙ୍କ ରଥ ସଦୃଶ। ଏହା ଦ୍ୱାରା ସୂର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରତିଦିନ ଆକାଶରେ ଯାତ୍ରା କରନ୍ତି; ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ରଥର ଅଂଶଗୁଡ଼ିକୁ ବର୍ଷର ଅଂଶ ଭାବେ ବିଚାର କରାଯାଇଛି। ସୂର୍ଯ୍ୟର ନାଭି ଏକ ଚକ୍ର ଭାବେ ସ୍ମୃତ; ଆରଗୁଡ଼ିକୁ ବର୍ଷ, ଅଞ୍ଚଳଗୁଡ଼ିକୁ ଛଅ ଋତୁ। ରାତି ହେଉଛି ଯୋକ, ଧର୍ମ ହେଉଛି ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱ ଧ୍ୱଜ; ଧୁରା ଶିରା ଯୁଗ, ସମୟ ବିଭାଗ ଋତୁର ବହକ। ଏହାର ଚିହ୍ନ ସୀମା, ଦନ୍ତପଙ୍କ୍ତି ଓ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଭାବେ ସ୍ମୃତ; ଚକ୍ଷୁପାଟ ଏହାର ଗତି, ଧୁରା ଏହାର ବିଭାଜନ। ଧୁରା ଶିରା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଓ କାମ ଭାବେ ସ୍ମୃତ; ସାତ ଛନ୍ଦ ଘୋଡ଼ା ରୂପେ ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ଦ୍ରୁତ ଚଳିତ। ଗାୟତ୍ରୀ, ତ୍ରିଷ୍ଟୁପ୍, ଜଗତୀ, ଅନୁଷ୍ଠୁପ୍, ପଙ୍କ୍ତି, ବୃହତୀ ଓ ଉଷ୍ଣିକ୍—ଏହି ସାତି ଛନ୍ଦ। ଚକ୍ର ଧୁରା ଉପରେ ନିଶ୍ଚିତ, ଧୁରା ଧ୍ରୁବ ଉପରେ; ଚକ୍ର ଧୁରା ସହ ଘୁରେ, ଧ୍ରୁବ ଧୁରା ସହ ଘୁରେ। ଧୁରା ଚକ୍ର ସହ ଘୁରେ, ଧ୍ରୁବ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରେରିତ; ଏହିପରି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟର ଶକ୍ତିରେ ଏହି ରଥର ବିନ୍ୟାସ। ଏହିପରି, ଏହାର ସମସ୍ତ ଅଂଶର ସଂଯୋଗରେ ସୂର୍ଯ୍ୟର ରଥ ନିର୍ମିତ; ଏହା ଦ୍ୱାରା ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଦେବତା ଆକାଶ ମାଧ୍ୟମରେ ସ୍ୱର୍ଗାଭିମୁଖ ହୁଅନ୍ତି। ତାଙ୍କ ରଥର ଯୋକ ଓ ଧୁରା ଶିରା ଦକ୍ଷିଣ ପାର୍ଶ୍ୱରେ; ଏହା ଘୁରୁଥିବାବେଳେ, କିରଣ ହେଉଛି ସେ ଦୁଇଟି, ଚକ୍ର ଓ ଯୋକର ଦମ୍ପତି। ଏହି ରଥର ଚକ୍ରଗୁଡ଼ିକ, ଯାହା ଆକାଶରେ ଚଳିତ, କୁମ୍ଭକାରର ଚକ୍ର ସଦୃଶ ଘୁରେ, ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଚକ୍ର ତିଆରି କରେ। ଏହି ରଥର ଯୋକ ଓ ଧୁରା ଶିରା, ବାୟୁର ତରଙ୍ଗ ଦ୍ୱାରା ଚଳିତ, ସ୍ଥିର ଚକ୍ରରେ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଚଳେ। ଏହା ଘୁରୁଥିବାବେଳେ, ଉତ୍ତରାୟଣରେ ଏହାର କିରଣ ଚକ୍ରରେ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ; ଦକ୍ଷିଣାୟଣରେ ଏହିପରି ଚକ୍ର ତିଆରି ହୁଏ। ରଥର ଦୁଇ କିରଣ, ଯୋକ ଓ ଧୁରା ଶିରାରେ ବନ୍ଧା, ଧ୍ରୁବ ଦ୍ୱାରା ଧରାଯାଇଛି; ଏହି ଦୁଇଟି ସୂର୍ଯ୍ୟର ରଥକୁ ଟାଣନ୍ତି। ଯେତେବେଳେ ସେଠି ଧ୍ରୁବ ଦ୍ୱାରା ଟାଣାଯାଏ, ଯାହା ଦୃଢ଼ ଭାବେ ନିଶ୍ଚିତ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ତାହାର ଭିତରେ ଚଳିତ, ଚକ୍ରଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ ପରିଭ୍ରମଣ କରନ୍ତି। ଦୁଇ ସୀମା ମଧ୍ୟରେ ସେ ଏଠାରୁ ଅସୀ ଚକ୍ର ଅତିକ୍ରମ କରନ୍ତି; ଧ୍ରୁବ ମୁକ୍ତ ହେଲେ, ପୁଣି ଦୁଇ କିରଣ ଓ ଯୋକ ସହ। ଏହିପରି, ସୂର୍ଯ୍ୟ ବାହାର ଚକ୍ରରେ ଚଳେ, ଦ୍ରୁତ ଭାବେ ଚକ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ ଘେରି ଓ ଅତିକ୍ରମ କରନ୍ତି। ଏହି ରଥ, ଦେବମାନେ ପ୍ରଧାନ ହୋଇ, ପ୍ରତି ମାସରେ କ୍ରମିକ ଭାବରେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ଅନେକ ଋଷିମାନେ ସହିତ ବହନ କରନ୍ତି। ଗନ୍ଧର୍ବ, ଅପ୍ସରା, ସର୍ପମୁଖ୍ୟ ଓ ରାକ୍ଷସମାନେ—ଏମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ସହ ଦୁଇଦୁଇ ହୋଇ ପ୍ରତି ମାସରେ ବସନ୍ତି। ଧାତା, ଅର୍ୟମା, ପୁଳସ୍ତ୍ୟ, ପୁଳହ—ଏମାନେ ପ୍ରଜାପତି; ସର୍ପମାନେ ବାସୁକି ଓ ସଂକୀର୍ଣ୍ଣ, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ। ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗାୟକ ତୁମ୍ବୁରୁ ଓ ନାରଦ; ଅପ୍ସରାମାନେ କୃତସ୍ଥଳା ଓ ପୁଞ୍ଜିକସ୍ଥଳା ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି। ଏଭଳି, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଏହି ଦିବ୍ୟ ରଥରେ ଦେବ, ଋଷି, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଅପ୍ସରା, ସର୍ପ ଓ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ସହ ଆକାଶ ମାଧ୍ୟମରେ ଯାତ୍ରା କରନ୍ତି, ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ଆଲୋକମୟ ଓ ପ୍ରାଣବନ୍ତ କରନ୍ତି।