ଏହି ଦିବ୍ୟ କଥାରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହେଉଛି ପୁଷ୍କରା ନାମକ ବିଶାଳ ଏବଂ ଜଳଧାରୀ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ପଖ ଯେଉଁଥିରେ ପୁଷ୍କରାବର୍ତକା ଭାବରେ ଜଣାଯାନ୍ତି । ଏହି ପଖମାନେ ନାନା ରୂପ ଧାରଣ କରନ୍ତି, ଭୟଙ୍କର ଧ୍ୱନି କରନ୍ତି ଏବଂ ସୃଷ୍ଟିର ଅନ୍ତେ ବର୍ଷା ଆଣନ୍ତି, ଏହିମାନେ ପ୍ରଳୟ ଅଗ୍ନିକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରନ୍ତି । ପବନରେ ଆଶ୍ରିତ ଏହି ପଖମାନେ ଅମର ଏବଂ ଯୁଗର ନିୟମିତ ଗତିକୁ ପୂରଣ କରନ୍ତି । ଯେତେବେଳେ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଭଙ୍ଗ ହେଲା, ସେଠାରୁ ଏହି ପ୍ରାକୃତିକ ଉତ୍ପାଦ ଉଦ୍ଭବ ହେଲା । ଏହି ତୁଣ୍ଡ ଖଣ୍ଡ ମଧ୍ୟରୁ ଚତୁର୍ମୁଖୀ ସ୍ୱୟଂଭୂ ବ୍ରହ୍ମା ଉଦ୍ଭବ ହେଲେ, ଏହି ତୁଣ୍ଡ ଖଣ୍ଡଗୁଡ଼ିକୁ ମେଘ ବୋଲି କୁହାଯାଏ । ଏହି ମେଘମାନଙ୍କର ପୋଷଣ ସ୍ମୋକ୍ (ଧୂଆଁ) ଦ୍ୱାରା ହୁଏ, ଏହିଠାରେ କୌଣସି ଅପବାଦ ନାହିଁ । ଏହିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ପର୍ଜନ୍ୟ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ, ଚାରି ଦିଗର ହସ୍ତୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଶ୍ରେଣୀରେ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ । ହସ୍ତୀ, ପର୍ବତ ଏବଂ ମେଘମାନେ ସର୍ପମାନଙ୍କ ସହ ଏକ ଜାତିର, କିନ୍ତୁ ଦୁଇଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ, ସେମାନଙ୍କର ଏକମାତ୍ର ଉତ୍ସ ହେଉଛି ଜଳ । ପର୍ଜନ୍ୟ ଏବଂ ଦିଗ୍-ହସ୍ତୀମାନେ ଶୀତ ଋତୁରେ ଶୀତଜ ତୁଷାର ଏବଂ ବର୍ଷା ଉତ୍ପାଦନ କରନ୍ତି, ଯାହା ଫସଲ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଁ ଦରକାର । ଏହି ମେଘମାନଙ୍କର ସହାୟକ ଛଠଠ ଶକ୍ତି ପରିବାହ ନାମକ ପବନ, ଯିଏ ଦିବ୍ୟ ଗଙ୍ଗାକୁ ଆକାଶ ମାଧ୍ୟମରେ ବହନ କରନ୍ତି । ଏହି ତ୍ରିପଥା ଭାବରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଦିବ୍ୟ ଅମୃତ ସମ ଜଳ, ଦିଗ୍-ହସ୍ତୀମାନେ ତାଙ୍କର ବିଶାଳ ହସ୍ତ ଦ୍ୱାରା ତାହାର କ୍ମ୍ପିତ ବିନ୍ଦୁ ଛିଟାଇ ଦେଇଥାନ୍ତି । ସେମାନେ ଯେଉଁ ବିନ୍ଦୁ ଝରିଦିଅନ୍ତି, ସେଗୁଡ଼ିକୁ କୁହାଯାଏ କୁହୁଡ଼ି । ଦକ୍ଷିଣରେ ଥିବା ପର୍ବତ ହେଉଛି ହେମକୂଟ, ତାହାର ଉତ୍ତରେ ପୁଣ୍ଡ୍ର ନାମକ ଅଞ୍ଚଳ ଅଛି, ଯେଉଁଠାରେ ବର୍ଷା ବହୁତ ହୁଏ । ସେଠାରେ ବର୍ଷା ତୁଷାରରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଏବଂ ହିମାଳୟ ପବନରୁ ସେଠାରେ ହିମ ପଡ଼େ । ଏହି ଶକ୍ତି ନିଜ ଗତିରେ ଚଳି ହିମାଳୟକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି ମହାପର୍ବତ ଉପରେ ବର୍ଷା ଝରାଏ, ତାପରେ ଅବଶିଷ୍ଟ ବର୍ଷା ଅନ୍ୟଅଞ୍ଚଳକୁ ଯାଏ । ପରେ, ହସ୍ତୀମୁଖରେ ଜୀବମାନଙ୍କର ବୃଦ୍ଧି ପାଇଁ ଦ୍ୱିତୀୟ ବର୍ଷା ଘଟେ, ଯାହା ବର୍ଷା ଆର୍ଦ୍ରତାକୁ ବଢ଼ାଏ । ଏଠାରେ ମେଘ ଏବଂ ସେମାନଙ୍କର ପୋଷଣ ବିବର୍ଣ୍ଣିତ ହେଲା, କିନ୍ତୁ ବର୍ଷାର ମୂଳ କାରଣ ସୂର୍ଯ୍ୟ । ବର୍ଷା, ତାପ, ଶୀତ, ରାତି, ସନ୍ଧ୍ୟା, ଦିନ, ଶୁଭ ଓ ଅଶୁଭ ଫଳ — ସବୁ ଧ୍ରୁବ ଦ୍ୱାରା ଆସେ । ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଯିଏ ଧ୍ରୁବ ଦ୍ୱାରା ନିୟନ୍ତ୍ରିତ, ସେ ଜଳକୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି, ଏବଂ ସେଇ ଜଳ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଦେହରେ ବ୍ୟାପିତ ଅଛି । ଯେତେବେଳେ ଚଳାଞ୍ଚଳ ଓ ଅଚଳ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଦହିଯାନ୍ତି, ସେଠାରୁ ଜଳ ଧୂଆଁ ହୋଇ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ବିଦାୟ ନିଏ । ଏହି ଧୂଆଁରୁ ମେଘ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ । ଯେଉଁ ସ୍ଥାନରେ ମେଘ ତିଆରି ହୁଏ, ସେଠାକୁ ମେଘମଣ୍ଡଳ କୁହାଯାଏ । ସୂର୍ଯ୍ୟ ତାଙ୍କର କିରଣ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଲୋକରୁ ଜଳ ଉଠାନ୍ତି । ସମୁଦ୍ରରୁ ପବନ ସହିତ ଏହି କିରଣ ଜଳ ବହନ କରନ୍ତି, ପରେ ଋତୁ ଓ ସମୟ ଅନୁଯାୟୀ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଚକ୍ରାବଳି କରନ୍ତି । ସୂର୍ଯ୍ୟ ଶ୍ଵେତ କିରଣ ଦ୍ୱାରା ମେଘରୁ ଜଳକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରନ୍ତି, ମେଘରେ ଥିବା ଜଳ ପବନ ଦ୍ୱାରା ଅସ୍ଥିର ହୋଇ ଭୂମିରେ ଝରିପଡ଼େ । ପରେ, ଛଅ ମାସ ଧରି ବର୍ଷା ହୁଏ, ଯାହା ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଁ ଆବଶ୍ୟକ । ବିଦ୍ୟୁତ୍ ପବନ ଦ୍ୱାରା ଗର୍ଜନ ହୁଏ, ଅଗ୍ନିରୁ ବିଜୁଳି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ । ‘ମିହ୍’ ଧାତୁରୁ ‘ମେଘ’ ଶବ୍ଦ ଉପଜିଛି, ଏଇ ଭାବେ ତାହାର ସ୍ୱଭାବ ଜଣାଯାଏ । ଜଳ କେବେ ନଷ୍ଟ ହୁଏନାହିଁ, ତେଣୁ ମେଘର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଅଟୁଟ ଅଛି । ଧ୍ରୁବ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ମିତ ସୂର୍ଯ୍ୟ ବର୍ଷାର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ଏବଂ ପୋଷକ । ଧ୍ରୁବ ଦ୍ୱାରା ସ୍ଥିତ ବାୟୁ ବର୍ଷାକୁ ପୁନଃ ସଂଗ୍ରହ କରେ, ଗ୍ରହଣ ଶେଷ ହେଲେ ସୂର୍ଯ୍ୟରୁ ତାରାମଣ୍ଡଳକୁ ଚଳିଯାଏ । ଏହି ଗତି ଶେଷରେ ଏହା ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ପ୍ରବେଶ କରେ, ଏହିପରି ଭାବେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ରଥର ବ୍ୟବସ୍ଥା କୁହାଯାଏ । ସୂର୍ଯ୍ୟର ଦିବ୍ୟ ରଥରେ ଏକ ଚକ୍ର, ପାଞ୍ଚଟି ତୀର, ତିନିଟି ନାଭି, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଏବଂ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଧୁରା, ଆଠଟି ଚକ୍ର, ଏକ ଅଂଶ ଏବଂ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଚକ୍ର ଅଛି । ଏହି ଚକ୍ରର ପ୍ରସ୍ଥ ଏବଂ ଦୈର୍ଘ୍ୟ ଏକ ଲକ୍ଷ ଯୋଜନ ମାପର, ଧୁରା ରଥ ତଳ ଦୁଇ ଗୁଣା ଲମ୍ବା । ଏହି ରଥ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ମିତ, ଅସଙ୍ଗ, ସୁବର୍ଣ୍ଣମୟ, ଦିବ୍ୟ ଏବଂ ପବନ ଚଳିତ ଘୋଡ଼ା ଯୋଜିତ । ଏହି ରଥର ଚକ୍ର ଅନୁସାରେ ଛନ୍ଦ ଘୋଡ଼ା ଭାବେ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ, ଏହା ଭାରୁଣର ରଥ ସଦୃଶ । ଏହି ଦ୍ୱାରା ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରତିଦିନ ଆକାଶରେ ଯାତ୍ରା କରନ୍ତି । ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ରଥର ଅଂଶମାନେ ବର୍ଷର ଭାଗ ଭାବରେ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ । ସୂର୍ଯ୍ୟର ନାଭି ହେଉଛି ଏକ ଚକ୍ର, ତୀରମାନେ ବର୍ଷ, ଅଂଶ ହେଉଛି ଷଡ୍ ଋତୁ । ରାତି ହେଉଛି ଯୋକ, ଧର୍ମ ଧ୍ୱଜ, ଧୁରା ଶେଷ ହେଉଛି ଯୁଗ, ସମୟ ଅଂଶମାନେ ଋତୁ ପାଳକ । ଏହାର ଚିହ୍ନ ହେଉଛି ସୀମା, ଦନ୍ତଶ୍ରେଣୀ ଓ କ୍ଷଣ; ଚକ୍ଷୁପ୍ରଭା ଗତି ଏବଂ ଧୁରା ଭାଗ ଭାବେ ମନ୍ତବ୍ୟ । ଧୁରା ଶେଷ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଏବଂ କାମ ଭାବରେ ମନ୍ତବ୍ୟ, ସାତ ଛନ୍ଦ ଘୋଡ଼ା ଭାବେ ପବନ ଦ୍ୱାରା ଶୀଘ୍ର ଚଳାଯାନ୍ତି । ଗାୟତ୍ରୀ, ତ୍ରିଷ୍ଟୁପ୍, ଜଗତୀ, ଅନୁଷ୍ଟୁଭ୍, ପଙ୍କ୍ତି, ବୃହତୀ, ଉଷ୍ଣିକ୍ — ଏହି ସାତି ଛନ୍ଦ । ଚକ୍ର ଧୁରା ଉପରେ, ଧୁରା ଧ୍ରୁବ ଉପରେ ଅଟକିଛି; ଚକ୍ର ଧୁରା ସହ ଘୁଞ୍ଚିଯାଏ, ଧୁରା ଧ୍ରୁବ ସହ ଘୁଞ୍ଚିଯାଏ । ଧୁରା ଚକ୍ର ସହ ଘୁଞ୍ଚିଯାଏ, ଧ୍ରୁବ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରେରିତ । ଏହିଭଳି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଏହି ରଥର ବ୍ୟବସ୍ଥା । ଏହିପରି ଅଂଶମାନଙ୍କ ଯୋଗରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ରଥ ସ୍ଥିର ହୁଏ, ଏହି ଦ୍ୱାରା ଉଜ୍ୱଳ ଦେବତା ଆକାଶ ମାଧ୍ୟମରେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଗମନ କରନ୍ତି । ଏହି ରଥର ଯୋକ ଓ ଧୁରା ଦାହାଣି ପଟେ ଅଛି; ଏହା ଘୂର୍ଣ୍ଣିତ ହେବା ସମୟରେ କିରଣ ଚକ୍ର ଓ ଯୋକ ଦ୍ୱୟର ଅଂଶ ଅଟୁଟ ଅଛି । ଏହି ରଥର ଚକ୍ରମାନେ କୁମ୍ଭକାରଙ୍କ ଚକ୍ର ଭଳି ଆକାଶରେ ଘୂର୍ଣ୍ଣିତ ହୁଏ, ଏହିଭଳି ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଏକ ଚକ୍ର ତିଆରି କରି ଥାନ୍ତି ।