ଏହି ବିଶ୍ୱର ଗତି ବିଷୟରେ ଆମେ ଜାଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛୁ—ଏହି ସମସ୍ତ ଗ୍ରହ, ତାରା, ଚନ୍ଦ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ କିଏ ଚଲାଉଛନ୍ତି? କିମ୍ବା ସେମାନେ ସ୍ୱୟଂଚାଳିତ ଭାବରେ ଘୂରୁଛନ୍ତି? ଏହି ଗୁହ୍ୟତା ନିମନ୍ତେ ଆମେ ଜାଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛୁ, ଏହି ଉତ୍ତମ ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ଆମକୁ ଦିଅ। ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ଏହି ଭ୍ରମକୁ ବୁଝ, ଯାହା ମୁଁ ଏଠାରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି; ଯାହା ଆମେ ନିଜ ଚକ୍ଷୁରେ ଦେଖୁଛୁ, ସେଥିରେ ମଧ୍ୟ ଲୋକମାନେ ଭ୍ରମିତ ହୁଅନ୍ତି। ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶ ତାରାମଣ୍ଡଳର ମଧ୍ୟରେ ଯିଏ ଶିଶୁମୀନ ରୂପେ ବିଦ୍ୟମାନ, ଉତ୍ତାନପାଦଙ୍କ ପୁତ୍ର ଧ୍ରୁବ, ସେଇ ଧ୍ରୁବ ଆକାଶରେ ଅଚଳ ଭାବେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ। ସେ ଧ୍ରୁବ ନିଜେ ଘୂରୁଛନ୍ତି, ଏବଂ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ଗ୍ରହମାନେ ତାଙ୍କ ସହିତ ଘୂରୁଛନ୍ତି; ତାରାମାନେ ଧ୍ରୁବଙ୍କ ଗତିକୁ ଚକ୍ର ଭଳି ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି। ଧ୍ରୁବଙ୍କ ମନରେ ଯେଉଁ ଜ୍ୟୋତିର୍ଗଣ ଚଳାଚଳ କରେ, ସେମାନେ ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ବନ୍ଧାଯାଇ ଧ୍ରୁବଙ୍କୁ ଅନୁସରି ଚଳିଥାନ୍ତି। ସେମାନଙ୍କର ବିୟୋଗ ଓ ଯୁଗ, ସମୟର ନିର୍ଣ୍ଣୟ, ଉଦୟ-ଅସ୍ତ, ଶୁଭ-ଅଶୁଭ ଚିହ୍ନ, ଦକ୍ଷିଣ ଓ ଉତ୍ତରାୟଣ, ବିଷୁବ, ଗ୍ରହମାନଙ୍କର ବର୍ଣ୍ଣ—ଏ ସବୁ ଧ୍ରୁବଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ହୁଏ। ଏଠିରେ ଜିମୂତ ନାମକ ମେଘମାନେ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ମୂଳ ଉତ୍ସ। ଏହା ପରେ ଦ୍ୱିତୀୟ ବାୟୁ, ଯାହାକୁ ଆମନ୍ତ୍ରଣ ବାୟୁ କୁହାଯାଏ, ସେଠାରେ ଏହି ମେଘମାନେ ଆଶ୍ରୟ ନେଇଥାନ୍ତି, ଏବଂ ଏକ ଏବଂ ଅର୍ଦ୍ଧ ଯୋଜନା ଦୂରରେ ସେମାନେ ବିଭକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଧାରାବାହିକ ବର୍ଷା ହୁଏ; ଏହି ମେଘମାନେ ପୁଷ୍କରାବର୍ତ୍ତକ ନାମରେ ଜଣାଶୁଣା, ପଖା ରୂପରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଇନ୍ଦ୍ର ଏହି ପୁଷ୍କରାବର୍ତ୍ତକ ମେଘମାନଙ୍କର ପଖା, ଯେଉଁମାନେ ବେଶି, କାମନାପୂରଣ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଥିଲେ, ସେମାନେ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ନାଶ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ, ଏହି ପଖାଗୁଡ଼ିକୁ ଭାଙ୍ଗିଦେଲେ। ତୁମର ପଖା ନାମ ପୁଷ୍କରା, ବିଶାଳ ଓ ଜଳଧାରକ; ଏହି କାରଣରୁ ସେମାନେ ପୁଷ୍କରାବର୍ତ୍ତକା ନାମରେ ପରିଚିତ। ସେମାନେ ବିଭିନ୍ନ ରୂପ ନେଇଥାନ୍ତି, ଭୟଙ୍କର ଧ୍ୱନି କରନ୍ତି; ଯୁଗାନ୍ତରେ ବର୍ଷା ଆଣନ୍ତି ଓ ପ୍ରଳୟାଗ୍ନିକୁ ଅଟକାଇଥାନ୍ତି। ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ଧାରିତ, ଅମର ଏବଂ ଯୁଗର ଗତିକୁ ପୂରଣ କରନ୍ତି; ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଫାଟିଗଲାବେଳେ, ଏହି ମେଘମାନେ ସ୍୵ାଭାବିକ ଉତ୍ପାଦ ଥିଲେ। ଏହି ମେଘମାନଙ୍କୁ ଠାରୁ ଚତୁର୍ମୁଖ ବ୍ରହ୍ମା ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ—ଏହି ଅଣ୍ଡର ଖୋଲ ଭାଗଗୁଡ଼ିକୁ ମେଘ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ସମସ୍ତ ମେଘମାନଙ୍କର ଭୋଜନ ଧୂଆଁ—ଏଥିରେ କୌଣସି ଅପବାଦ ନାହିଁ; ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପର୍ଜନ୍ୟ ସର୍ବୋତ୍ତମ, ଚାରି ଦିଗର ହାତୀମାନେ ସହିତ। ହାତୀ, ପାହାଡ଼, ଏବଂ ମେଘମାନଙ୍କର ଗୋଷ୍ଠୀ, ନାଗମାନେ ସହିତ, ଏକ ପ୍ରକାର, ଦୁଇ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ; ସେମାନଙ୍କର ଏକମାତ୍ର ମୂଳ ଉତ୍ସ ହେଉଛି ଜଳ। ପର୍ଜନ୍ୟ ଓ ଦିଗ୍ଗଜମାନେ ଶୀତକାଳରେ ଶୀତଜ ବରଫ ଓ ବର୍ଷା ଉତ୍ପାଦନ କରନ୍ତି, ଫସଳ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଁ। ଅଂଷଠ ବାୟୁ ପରିବାହା ନାମକ, ଏହି ମେଘମାନଙ୍କର ଆଧାର, ସେଇ ପବନ ଦେବତା ଆକାଶ ମାଧ୍ୟମରେ ଗଙ୍ଗାକୁ ବହନ କରନ୍ତି। ଏହି ପବିତ୍ର ଦିବ୍ୟ, ଅମୃତ ସମ ଜଳ, ତ୍ରିପଥା ନାମକ ଖ୍ୟାତ, ତାହାର କମ୍ପିତ ଫୁଅଁ ଦିଗ୍ଗଜମାନେ ତାଙ୍କର ବିଶାଳ ହସ୍ତ ଦ୍ୱାରା ବିକିରଣ କରନ୍ତି। ସେମାନେ ଫୁଅଁ ଛାଡ଼ନ୍ତି, ଯାହାକୁ କୁହାଯାଏ କୁହୁଡ଼ି; ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗରେ ହେମକୂଟ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ପାହାଡ଼ ଅଛି। ସେହି ଦକ୍ଷିଣ ପାହାଡ଼ର ଉତ୍ତରେ ପୁଣ୍ଡ୍ର ନାମକ ଅଞ୍ଚଳ ଅଛି, ଯେଉଁଠାରେ ବର୍ଷା ବିପୁଳ ହେବା ପାଇଁ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ସେଠାରେ ବର୍ଷା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ତାହାର ମୂଳ ହେଉଛି ଶୀତ; ତାପରେ ହିମାଳୟର ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ବରଫ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ଚଳି, ଏହା ହିମାଳୟକୁ ଟପି ମହାପାହାଡ଼ରେ ବର୍ଷା ଆଣେ ଓ ଅନ୍ୟ ବର୍ଷା ଆଗକୁ ବଢ଼େ। ଏହା ପରେ, ହାତୀର ମୁହଁ ଉପରେ, ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଁ ଦ୍ୱିତୀୟ ବର୍ଷା ହୁଏ, ବର୍ଷା ବୃଦ୍ଧି ପାଇଁ ଏହି ଦ୍ୱିତୀୟ ବର୍ଷା ଉଲ୍ଲେଖିତ। ମେଘ ଓ ତାଙ୍କର ଭୋଜନ ବିଷୟରେ ଏଠାରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ହେଲା; କିନ୍ତୁ ଏହି ବର୍ଷାର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ମାନ୍ୟତା ମିଳିଛି। ବର୍ଷା, ତାପ, ଶୀତ, ରାତି, ସନ୍ଧ୍ୟା, ଦିନ, ଶୁଭ-ଅଶୁଭ ଫଳ—ଏସବୁ ଧ୍ରୁବଙ୍କୁ ଅନୁସରି ହୁଏ। ଧ୍ରୁବଙ୍କ ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଜଳକୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି; ସେଇ ଜଳ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀର ଶରୀରରେ ବିଦ୍ୟମାନ ଅଛି। ଯେତେବେଳେ ଚଳନଶୀଳ ଓ ଅଚଳ ପ୍ରାଣୀ ଦଗ୍ଧ ହୁଅନ୍ତି, ସେଇ ଜଳ ଧୂଆଁ ହୋଇ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଏଠାରୁ ବିଦାୟ ନେଉଛି। ସେଠାରୁ ମେଘ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଯେଉଁ ସ୍ଥାନରେ ମେଘ ତିଆରି ହୁଏ, ତାକୁ ମେଘମଣ୍ଡଳ କୁହାଯାଏ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ତାଙ୍କର କିରଣ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଲୋକରୁ ଜଳ ଆକର୍ଷଣ କରନ୍ତି। ସମୁଦ୍ରରୁ, ବାୟୁ ସହ ଯୋଗ ଦ୍ୱାରା, କିରଣମାନେ ଜଳକୁ ଉଠାନ୍ତି; ପରେ, ଋତୁ ଓ ସମୟ ଅନୁଯାୟୀ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଘୂରୁଛନ୍ତି। ସୂର୍ଯ୍ୟ ମେଘରୁ ଜଳକୁ ରୋକିଥାନ୍ତି, ଧଳା କିରଣ ସହିତ ଧଳା ମେଘ; ମେଘରେ ଥିବା ଜଳ, ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପ୍ରେରିତ, ପୃଥିବୀ ଉପରେ ପଡ଼େ। ତାପରେ, ଛଅ ମାସ ଧରି ଏହି ବର୍ଷା ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀର ବୃଦ୍ଧି ପାଇଁ ହୁଏ; ବଜ୍ରପାତ ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା, ଓ ଅଗ୍ନିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ଆଘାତ। ‘ମିହ’ ଧାତୁରୁ ‘ମେଘ’ ଶବ୍ଦ ଉତ୍ପନ୍ନ, ଏହିପରି ଏହାର ସ୍ୱଭାବ ଉଲ୍ଲେଖିତ; ଜଳ କ୍ଷୟ ହୁଏ ନାହିଁ, ତେଣୁ ମେଘର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନିଶ୍ଚିତ। ଧ୍ରୁବ ଦ୍ୱାରା ସ୍ଥିର ଥିବା ସୂର୍ଯ୍ୟ ବର୍ଷାର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ଓ ପାଳକ। ଧ୍ରୁବ ଦ୍ୱାରା ସ୍ଥିର ଥିବା ବାୟୁ ପୁନି ବର୍ଷାକୁ ସଂଗ୍ରହ କରେ; ଗ୍ରହଣ ଶେଷ ହେବାରୁ, ବାୟୁ ସୂର୍ଯ୍ୟରୁ ତାରାମଣ୍ଡଳରେ ଚଳିଯାଏ। ତାହାର ଗତି ଶେଷରେ, ବାୟୁ ସୂର୍ଯ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କରେ, ଯାହା ଧ୍ରୁବ ଦ୍ୱାରା ସ୍ଥିର; ଏହିପରି, ସୂର୍ଯ୍ୟ ରଥର ବିନ୍ୟାସ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଏ। ଏହି ରଥର ଏକ ଚକ୍ର, ପାଞ୍ଚ ଆର, ତିନି ନାଭି, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଓ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଧୁର, ଆଠ ଚକ୍ର, ଏକ ଅର୍ଦ୍ଧଚକ୍ର, ଓ ଦୀପ୍ତିମାନ ଚକ୍ର ଅଛି, ଏହା ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ନେଇ ଚଳିଥାଏ।