ଦ୍ୱାପର ଯୁଗରେ, ଏଠିରେ ପ୍ରଜଉଷଣି ନାମକ ସାତଜଣ ଋଷି ଜନ୍ମଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ । ସେମାନେ ସଂସାରୀ ଜନନକୁ ତ୍ୟାଗ କରିଥିଲେ, ଏହି ତ୍ୟାଗ ଦ୍ୱାରା ସେମାନେ ମୃତ୍ୟୁକୁ ଜୟ କରିଥିଲେ । ଏହି ନିର୍ମଳ ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ଋଷିମାନେ, ଯାହାଙ୍କ ସଂଖ୍ୟା ଚଉରାଶି ହଜାର ଥିଲା, ସେମାନଙ୍କର ପଥରେ ଜଳର ଶେଷ ନାହିଁ—ଏହି ଅବସ୍ଥା ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀର ବିଳୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଚାଲିଥାଏ । ସେମାନେ ଦମ୍ପତ୍ୟ ମିଳନରେ ଅବରୋଧ, ଇର୍ଷ୍ୟା ଓ ଦ୍ୱେଷର ଶମନ, ଏବଂ ପ୍ରାଣୀମାନେ ପ୍ରତି ଅହିଂସା ପାଳନ କରି, ଏହି ଶୁଧ୍ଧ କାରଣମାନେ ଦ୍ୱାରା ଅମରତ୍ୱକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥିଲେ । ସେମାନେ ଅନ୍ୟଙ୍କ ସହିତ ମିଳନ, ଶବ୍ଦ ଓ ତାହାର ସମସ୍ତ ଆକର୍ଷଣର ଦୋଷ ଉପଲବ୍ଧି କରି, ଏହି ପବିତ୍ର କାରଣରେ ଅମରତ୍ୱ ପାଇଥିଲେ । ଏହି ଅମରତ୍ୱ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀର ବିଳୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅଟୁଟ ଥାଏ; କିନ୍ତୁ ଯେଉଁମାନେ ମୃତ୍ୟୁର ପଥକୁ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ତିନିଜଗତର ଅବଧି ନାହିଁ । ଉପରୋକ୍ତ ଋଷିମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱରେତା, ସେମାନଙ୍କର ପୁଣ୍ୟ କିମ୍ବା ପାପ, ଗର୍ଭପାତ କିମ୍ବା ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ ସମାନ କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ବିଳୟ ସମୟରେ ଶେଷ ହୋଇଯାଏ । ଏହି ମହାନ ଋଷିମାନେ ଠାରୁ ଉପରେ ଅଛନ୍ତି ଧ୍ରୁବ, ଯେଉଁଠାରେ ଧ୍ରୁବ ନିଜେ ଅବସ୍ଥିତ; ଏହିଠାରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ତୃତୀୟ ଦିବ୍ୟ ଧାମ ଅଛି । ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ସେହି ପରମ ଧାମକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ, କେହି ଦୁଃଖୀ ହୁଏନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ଯେଉଁମାନେ ଲୋକର ଆକାଂକ୍ଷା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଧ୍ରୁବ ମଣ୍ଡଳରେ ଧର୍ମରେ ଅବିଚଳ ରହନ୍ତି । ଏହି ଦିବ୍ୟ କଥା ଶୁଣି, ମୁଁ ଲୋମହର୍ଷଣଙ୍କୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସମସ୍ତ ଗ୍ରହମାନେ କିପରି ଗତି କରନ୍ତି, ଏହା ବିଷୟରେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲି । ସୂର୍ଯ୍ୟମଣ୍ଡଳ ଭିତରେ ଏହି ଦୀପ୍ତିମାନ ଗ୍ରହମାନେ କିପରି କ୍ରମରେ ଏବଂ ବିନା ବିକ୍ରମରେ ଗତି କରନ୍ତି? କିଏ ସେମାନେକୁ ଘୁରାଏ, କିମ୍ବା ସେମାନେ ନିଜେ ଆପଣେ ଚଲନ୍ତି? ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ତଥ୍ୟ ଆମେ ଜାଣିବାକୁ ଚାହୁଁ । ତେଣୁ, ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଆମକୁ କହନ୍ତୁ । ଲୋମହର୍ଷଣ କହିଲେ, “ଏହି ଜଗତର ମହାମୋହକୁ ବୁଝ; ଯେଉଁଥିରେ ଦୃଶ୍ୟମାନ ବସ୍ତୁମଧ୍ୟ ଲୋକମାନେକୁ ଭ୍ରମିତ କରେ । ସତରେ, ଚୌଦହଟି ତାରାମଣ୍ଡଳୀ ମଧ୍ୟରେ ଯିଏ ଶିଶୁମାଛ (ଶିଶୁମାର) ରୂପେ ଅବସ୍ଥିତ, ଉତ୍ତାନପାଦଙ୍କର ପୁତ୍ର ଧ୍ରୁବ, ସେ ଆକାଶରେ ଅଚଳ ରହିଛନ୍ତି । ସେ, ନିଜେ ଘୁରି, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ଗ୍ରହମାନେକୁ ଘୁରାଏ; ତାରାମାନେ ଏହି ଧ୍ରୁବଙ୍କର ଚଳନକୁ ଚକ୍ରର ଭଳି ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି । ଏହି ସମସ୍ତ ଦୀପ୍ତିମାନ ଗ୍ରହମାନେ ଧ୍ରୁବଙ୍କ ମନ ଦ୍ୱାରା ଚଳିତ ହୋଇ, ବାୟୁର ଦୃଢ଼ ବନ୍ଧନରେ ବନ୍ଧି ଚାଲିଥାନ୍ତି । ସେମାନଙ୍କର ବିଚ୍ଛେଦ ଓ ଯୁଗ୍ମ, ସମୟର ନିର୍ଣ୍ଣୟ, ଉଦୟ-ଅସ୍ତ, ଶୁଭାଶୁଭ ଚିହ୍ନ, ଦକ୍ଷିଣାୟନ-ଉତ୍ତରାୟଣ, ବିଷୁବ ଓ ଗ୍ରହମାନେର ରଙ୍ଗ—ଏସବୁ ଧ୍ରୁବଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ହୁଏ । ଜୀମୂତ ନାମକ ମେଘମାନେ ପ୍ରାଣୀମାନେର ଉତ୍ସ । ଦ୍ୱିତୀୟ ହେଉଛି ଆମନ୍ତ୍ରଣ ବାୟୁ; ଏହି ମେଘମାନେ ଏହାର ଆଶ୍ରୟ ନିଅନ୍ତି, ଏବଂ ଏହି ବାୟୁରୁ ଏକ ଯୋଜନା ଓ ଅର୍ଧ ଦୂରେ ସେମାନେ ବିଭକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି । ଏମିତି, ମେଘମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଧାରାବାହିକ ବୃଷ୍ଟି ହୁଏ; ପୁଷ୍କରାବର୍ତ୍ତକ ନାମକ ମେଘମାନେ ପଖା ଠାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ । ଇନ୍ଦ୍ର ଏହି ପୁଷ୍କରାବର୍ତ୍ତକ ମେଘମାନେର ପଖା, ଯେଉଁମାନେ ଅଧିକ, କାମନାପୂରକ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ମହାବଳରେ କାଟିଦେଇଥିଲେ, କାରଣ ସେମାନେ ପ୍ରାଣୀମାନେର ବିନାଶ ଚାହୁଁଥିଲେ । ତୁମର ପଖାକୁ ପୁଷ୍କରା ବୋଲାଯାଏ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ପୁଷ୍କରାବର୍ତ୍ତକା ନାମ ଦିଆଯାଇଛି । ଏହି ମେଘମାନେ ବିଭିନ୍ନ ରୂପ ଧାରଣ କରନ୍ତି, ଭୟଙ୍କର ଧ୍ୱନି କରନ୍ତି; ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ଅନ୍ତେ ବୃଷ୍ଟି ଆଣନ୍ତି ଓ ପ୍ରଳୟାଗ୍ନିକୁ ଅଟକାଇଥାନ୍ତି । ବାୟୁରେ ଆଶ୍ରିତ ହୋଇ, ଏହି ମେଘମାନେ ଅମର ଓ ଯୁଗ ଅନୁସାରେ ଚଳନ୍ତି; ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଭାଙ୍ଗିବା ସମୟରେ ଏହିମାନେ ସ୍ୱାଭାବିକ ଉତ୍ପାଦ ଥିଲେ । ଏଠାରୁ ଚାରିମୁହଁ ବ୍ରହ୍ମା, ସ୍ୱୟଂଭୂ ପ୍ରଭୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ—ଏହି ଅଣ୍ଡର ତୁଣ୍ଡ ଖଣ୍ଡମାନେ ସମସ୍ତେ ମେଘ ବୋଲି କୁହାଯାଏ । ସେମାନେ ଧୂଆଁକୁ ନିଜର ଆହାର କରନ୍ତି; ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପର୍ଜନ୍ୟ ସର୍ବୋତ୍ତମ, ଚାରି ଦିଗର ହାତୀମାନେ ସହିତ । ହାତୀ, ପହାଡ଼, ମେଘ ଓ ସର୍ପମାନେ ଏକ ଜାତିର, ଦୁଇ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ, ଏବଂ ସେମାନଙ୍କର ଏକମାତ୍ର ଉତ୍ସ ହେଉଛି ଜଳ । ପର୍ଜନ୍ୟ ଓ ଦିଗହାତୀମାନେ ଶୀତ ଋତୁରେ ଶୀତଜ ବରଫ ଓ ବୃଷ୍ଟି ଦ୍ୱାରା ଶସ୍ୟବୃଦ୍ଧି କରନ୍ତି । ଛଠଠ ହେଉଛି ପରିବାହ ବାୟୁ, ଯିଏ ଏହିମାନଙ୍କୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି, ଏବଂ ଏହି ପରିବାହ ବାୟୁ ଦେବତା ଭାବେ ଆକାଶରେ ଗଙ୍ଗାକୁ ବହନ କରନ୍ତି । ଏହି ପବିତ୍ର, ଦିବ୍ୟ, ଅମୃତ ସମ ଜଳ, ଯାହାକୁ ତ୍ରିପଥା ବୋଲାଯାଏ, ତାହାର କମ୍ପିତ ବିନ୍ଦୁମାନେ ଦିଗହାତୀମାନେ ତାଙ୍କର ବିସ୍ତୃତ ହସ୍ତ ଦ୍ୱାରା ଛିଟାଇ ଦିଅନ୍ତି । ସେମାନେ ମିଷ୍ଟ୍ ବୋଲି ଉଚ୍ଚାରିତ ହୁଏ; ଦକ୍ଷିଣରେ ଅଛି ହେମକୁଟ ପାହାଡ଼ । ଏହି ଦକ୍ଷିଣ ପାହାଡ଼ର ଉତ୍ତରେ ପୁଣ୍ଡ୍ର ଅଞ୍ଚଳ ଅଛି, ଯେଉଁଠାରେ ବର୍ଷା ବେଶି ହୁଏ । ସେଠାରେ ବର୍ଷା, ତୁଷାର ଠାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ତାପରେ ହିମାଳୟର ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ବରଫ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ । ଏହି ବାୟୁ ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ଚଳି, ହିମାଳୟ ପାହାଡ଼କୁ ଅତିକ୍ରମ କରି ବର୍ଷା ଆଣେ, ପରେ ଅନ୍ୟ ବର୍ଷା ଅଗ୍ରଗତି କରେ । ପରେ, ହାତୀର ମୁହଁରେ, ପ୍ରାଣୀମାନେର ବୃଦ୍ଧି ପାଇଁ, ଦୁଇ ଧରଣର ବର୍ଷା ହୁଏ; ଏହା ବର୍ଷା ବୃଦ୍ଧି ପାଇଁ ଦ୍ୱିଗୁଣ ହୁଏ । ଏପରି, ମେଘ ଓ ତାଙ୍କର ଆହାର ବିବରଣ ହୋଇଗଲା; କିନ୍ତୁ ବର୍ଷାର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା କେବଳ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅଟୁଟ । ବର୍ଷା, ତାପ, ଶୀତ, ରାତି, ସଂଧ୍ୟା, ଦିନ, ଶୁଭ ଓ ଅଶୁଭ ଫଳ—ଏସବୁ ଧ୍ରୁବଙ୍କୁ ଆଧାର କରି ହୁଏ । ଧ୍ରୁବଙ୍କ ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଜଳକୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି; ଏହି ଜଳ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀର ଶରୀରରେ ବ୍ୟାପିତ ଅଛି । ଯେତେବେଳେ ଚଳନଶୀଳ ଓ ଅଚଳ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଦହିଯାନ୍ତି, ଏହି ଜଳ ଧୂଆଁ ହୋଇ ଏଠାରୁ ଚାଲିଯାଏ । ଏହିଠାରୁ ମେଘ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଯେଉଁଠି ମେଘ ତିଆରି ହୁଏ, ସେଠିକୁ ମେଘମଣ୍ଡଳ କୁହାଯାଏ ।