ବିଶ୍ୱର ଚାରିଦିଗ ଓ ଅନ୍ଧକାରରେ ବିସ୍ତାରିତ ଯେଉଁ ସମସ୍ତ ଲୋକପାଳମାନେ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ, ଅହଂକାର, କ୍ଳାନ୍ତି ଓ ଅଧିକାରବୋଧରୁ ମୁକ୍ତ, ନିଷ୍ପକ୍ଷ ଭାବରେ ତିନିଲୋକକୁ ରକ୍ଷା କରୁଛନ୍ତି। ଉତ୍ତର ଦିଗରେ ଅଗସ୍ତ୍ୟ ପର୍ବତର ଏକ ଶିଖର ଅଛି, ଯାହାକୁ ଦିବ୍ୟ ଋଷିମାନେ ପୂଜା କରନ୍ତି, ଏହି ଶିଖର ‘ପିତୃମାର୍ଗ’ ଭାବେ ପରିଚିତ, ଯାହା ବୈଶ୍ୱାନର ମାର୍ଗ ପରେ ଅବସ୍ଥିତ। ସେଠାରେ ଯେଉଁ ଋଷିମାନେ ପୁତ୍ର କାମନା କରନ୍ତି, ଏବଂ ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର ଯଜ୍ଞ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଏହି ପିତୃମାର୍ଗରେ ଅବସ୍ଥାନ କରନ୍ତି ଏବଂ ସଂସାରକୁ ଧାରଣ କରିଥାନ୍ତି। ହେ ଜନପତି, ଯେଉଁମାନେ ଲୋକର ଆଦି ଓ ଶୁଭ ଫଳ ଚାହାନ୍ତି, ସେମାନେ କର୍ମ କରିଥାନ୍ତି, ଏହି କର୍ମମାର୍ଗ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ଯାଏ। ଯେତେବେଳେ ଧର୍ମ ଅବନତି ପାଏ, ସେମାନେ ମହାତପସ୍ୟା, ନିୟମିତ ଆଚରଣ ଓ ପବିତ୍ର ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରତିଏକ ଯୁଗରେ ଧର୍ମକୁ ପୁନଃ ସ୍ଥାପିତ କରନ୍ତି। ପୂର୍ବରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ଲୋକମାନେ ପରେ ଜନ୍ମ ନେବା ଘରକୁ ଆସନ୍ତି, ଏବଂ ପରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବାମାନେ ପୂର୍ବ ଘରକୁ ଆସନ୍ତି, ଏହି ଜନ୍ମମୃତ୍ୟୁର ଚକ୍ର ଚାଲିଥାଏ। ଏଭଳି ଏକ-ଏକ ଜନ୍ମରେ ଏହି ଚକ୍ର ଚାଲିଥାଏ ଓ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀର ପ୍ରଳୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି ଅସୀ ବି ଚାରି ହଜାର ଗୃହସ୍ଥ ଋଷି ଏହି ମାର୍ଗରେ ଚାଲିଥାନ୍ତି। ଏମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କର ଦକ୍ଷିଣ ମାର୍ଗ ଅନୁସରଣ କରି, ପ୍ରାଣୀମାତ୍ର ପ୍ରଳୟକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି। ଯେଉଁମାନେ ଲୋକିକ କାର୍ଯ୍ୟ, ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭ, ଇଚ୍ଛା-ଦ୍ୱେଷ ଓ ସଂସ୍ପର୍ଶ ଦ୍ୱାରା କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଏହି ମୃତ୍ୟୁମାର୍ଗକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି। ଏହି ମୃତ୍ୟୁମାର୍ଗରେ ଯେଉଁ କାମନାଜନିତ କାର୍ଯ୍ୟ, ଭୋଗ ଓ ଅନ୍ୟ କାରଣ ଦ୍ୱାରା ସେମାନେ ଶ୍ମଶାନକୁ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି। ଦ୍ୱାପର ଯୁଗରେ ପ୍ରଜଉଷଣି ନାମକ ସପ୍ତ ଋଷି ଜନ୍ମ ନେଲେ, ସେମାନେ ସଂସ୍ପର୍ଶକୁ ତ୍ୟାଗ କରି, ମୃତ୍ୟୁକୁ ଜୟ କରିଥିଲେ। ଏହି ନିଷ୍କାମ ଓ ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ଋଷିମାନେ ଅସୀ ବି ଚାରି ହଜାର ଥିଲେ, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଜଳମାର୍ଗ ପ୍ରଳୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶେଷ ହୁଏ ନାହିଁ। ସେମାନେ ମିଳନ ତ୍ୟାଗ, ଇର୍ଷ୍ୟା-ଦ୍ୱେଷ ରହିତ ଓ ଅହିଂସା ଅନୁସରଣ କରିଥିଲେ। ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ସହିତ ମିଳନ, ଶବ୍ଦ ଓ ଅନ୍ୟ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗର ଦୋଷ ଜାଣି, ଏହି ପବିତ୍ର କାରଣ ଦ୍ୱାରା ସେମାନେ ଅମୃତତ୍ୱ ଅର୍ଜନ କରିଥିଲେ। ପ୍ରାଣୀମାତ୍ର ପ୍ରଳୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଯେଉଁମାନେ ରହନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ଅମୃତତ୍ୱକୁ ବୁଝିବା ଉଚିତ; ଯେଉଁମାନେ ମୃତ୍ୟୁମାର୍ଗରେ ଯାନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ତିନି ଲୋକର ଅବଧି ନାହିଁ। ଯେଉଁ କାର୍ମିକ ଫଳ, ପାପ କିମ୍ବା ପୁଣ୍ୟ, ଗର୍ଭପାତ କିମ୍ବା ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ ସମାନ, ସେ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱରେତା ମାନଙ୍କ ପାଇଁ ପ୍ରଳୟରେ ଶେଷ ହୁଏ। କିନ୍ତୁ ସେମାନଙ୍କ ଉପରେ ଯେଉଁ ଋଷିମାନେ ଅଛନ୍ତି, ସେଉଁଠି ଧ୍ରୁବ ନିଶ୍ଚଳ ଅବସ୍ଥାନ କରନ୍ତି; ଏହି ଦିବ୍ୟ ତୃତୀୟ ଜ୍ୟୋତିର୍ମୟ ବିଷ୍ଣୁର ଲୋକ ଅଟୁଟ ଅଛି। ସେଠାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ ଦୁଃଖ ନାହିଁ; ଯେଉଁମାନେ ସଂସାର ଚାହନ୍ତି, ସେମାନେ ଧ୍ରୁବ ଲୋକରେ ଧର୍ମାନୁଷ୍ଠାନ କରି ଅବସ୍ଥିତ ରହନ୍ତି। ଏହି ଦିବ୍ୟ କଥା ଶୁଣି ମୁଁ ଲୋମହର୍ଷଣଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲିଁ—ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସମସ୍ତ ଗ୍ରହମାନେ କେମିତି ଚଳିତ ହୁଅନ୍ତି? ସେମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟମଣ୍ଡଳ ଭିତରେ କ୍ରମ ଓ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ ଭାବରେ କେମିତି ଚଳନ କରନ୍ତି? କିଏ ସେମାନଙ୍କୁ ଘୁଞ୍ଚାଏ, କିମ୍ବା ସେମାନେ ନିଜେ ଚଳନ କରନ୍ତି? ଦୟାକରି ଏହି ତତ୍ତ୍ୱକୁ ମୋତେ କୁହନ୍ତୁ। ଲୋମହର୍ଷଣ କହିଲେ—ଏହି ଜଗତର ଅବାକତାକୁ ବୁଝ, କାରଣ ଯାହା ଦେଖାଯାଏ ତାହା ମଧ୍ୟ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କୁ ଅବାକ କରେ। ଚୌଦ ତାରାମଣ୍ଡଳରେ ଡଲଫିନ୍ ଭାବେ ଅବସ୍ଥିତ ଉତ୍ତାନପାଦଙ୍କ ପୁତ୍ର ଧ୍ରୁବ ଆକାଶରେ ନିଶ୍ଚଳ ଅଛନ୍ତି। ସେ ଚଳିତ ହେଉଥିବା ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଚନ୍ଦ୍ର, ଗ୍ରହମାନେ ଓ ତାରାମାନେ ସେଉଁଠି ଘୁଞ୍ଚିଥାନ୍ତି, ତାଙ୍କ ଚଳନକୁ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି। ସମସ୍ତ ଗ୍ରହ ଓ ତାରାମାନେ ଧ୍ରୁବଙ୍କ ମନସ୍କାମନା କୁ ଅନୁସରଣ କରି, ପବନ ଦ୍ୱାରା ବନ୍ଧା ଥାନ୍ତି ଓ ଚଳିତ ହୁଅନ୍ତି। ସେମାନଙ୍କର ବିଚ୍ଛେଦ ଓ ଯୁଗ୍ମ, ସମୟ ନିର୍ଣ୍ଣୟ, ଉଦୟ-ଅସ୍ତ, ନିମିତ୍ତ, ଦକ୍ଷିଣ-ଉତ୍ତରାୟଣ, ବିଷୁବ ଓ ଗ୍ରହମାନେ କେଉଁ ରଙ୍ଗର, ସବୁ ଧ୍ରୁବଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ହୁଏ। ଜୀମୂତ ନାମକ ମେଘମାନେ ପ୍ରାଣୀମାନେର ଉତ୍ସ। ଦ୍ୱିତୀୟ ‘ନିମନ୍ତ୍ରଣ ବାୟୁ’ ଅଛି, ଏହି ମେଘମାନେ ଏହାରେ ଆଶ୍ରୟ ନେଇ, ଏକ ଯୋଜନା ଓ ଅର୍ଧ ଦୂରରେ ବିଭକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯେଉଁ ବର୍ଷା ହୁଏ, ତାହା ଅବିରତ ବର୍ଷା ଭାବେ ପରିଚିତ; ପୁଷ୍କରାବର୍ତ୍ତକ ନାମକ ମେଘମାନେ ପଖ ପାଖରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି। ଇନ୍ଦ୍ର, ଏହି ମେଘମାନଙ୍କ ପଖ, ଯେଉଁମାନେ ପ୍ରଚୁର, ଇଚ୍ଛାପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ସେମାନଙ୍କୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭାବରେ କାଟିଦେଲେ, କାରଣ ସେମାନେ ପ୍ରାଣୀମାନେର ନାଶ କାମନା କରୁଥିଲେ। ତୁମ ପଖକୁ ‘ପୁଷ୍କରା’ କୁହାଯାଏ, ଏହି ପଖ ବିଶାଳ ଓ ଜଳଧାରୀ, ଏହି କାରଣରୁ ପୁଷ୍କରାବର୍ତ୍ତକା ନାମ ହୋଇଛି। ସେମାନେ ବିଭିନ୍ନ ରୂପ ଧାରଣ କରନ୍ତି, ଭୟଙ୍କର ଧ୍ୱନି କରନ୍ତି, ଯୁଗ ଶେଷରେ ବର୍ଷା ଆଣନ୍ତି ଓ ପ୍ରଳୟାଗ୍ନିକୁ ଦମନ କରନ୍ତି। ପବନ ଦ୍ୱାରା ଧାରିତ, ଅମର ଓ ଯୁଗର ଧାରା ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି; ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଭାଙ୍ଗିବା ପରେ, ଏହି ମେଘମାନେ ସ୍ୱାଭାବିକ ଉତ୍ପାଦ ଥିଲେ। ଏଠାରୁ ଚତୁର୍ମୁଖ ବ୍ରହ୍ମା ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ—ଏହି ଅଣ୍ଡର ଖଣ୍ଡ ସବୁ ମେଘ ଭାବେ ପରିଚିତ। ସେମାନଙ୍କ ଆହାର ଧୂଆଁ, ପରିବାର୍ତ୍ତନ ନାହିଁ; ପର୍ଜନ୍ୟ ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ, ଚାରି ଦିଗର ହାତୀମାନଙ୍କ ସହିତ। ହାତୀ, ପାହାଡ଼, ମେଘ ଓ ସର୍ପମାନେ ଏକ ଜାତିର, ଦୁଇ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ, ସେମାନଙ୍କ ଉତ୍ସ ଜଳ। ପର୍ଜନ୍ୟ ଓ ଚାରି ଦିଗର ହାତୀମାନେ ଶୀତ ଋତୁରେ ଶୀତ ଓ ବର୍ଷା ଦେଇ ଫସଲ ଆବୃଦ୍ଧି କରନ୍ତି। ଷଷ୍ଠ ପରିବାହା ନାମକ ବାୟୁ, ସେମାନଙ୍କ ଧାରଣାକାରୀ, ଯିଏ ଦିବ୍ୟ ଗଙ୍ଗାକୁ ଆକାଶ ମାଧ୍ୟମରେ ବହନ କରନ୍ତି। ସେଇ ପବିତ୍ର ଦିବ୍ୟ ଅମୃତ ସମାନ ଜଳ, ତିନିମାର୍ଗା ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ତାହାର କମ୍ପିତ ଜଳବିନ୍ଦୁ ଚାରି ଦିଗର ହାତୀମାନେ ତାଙ୍କର ବିଶାଳ ହାତରେ ଛାଡ଼ନ୍ତି।