ସୃଷ୍ଟିର ଅତି ଅଦ୍ଭୁତ ଏବଂ ଗୁହ୍ୟ ରହସ୍ୟ ବିଷୟରେ ଶୃତିଗୁଡ଼ିକୁ ଅନୁସରି ଏହିପରି ଏକ କଥା ଚାଲିଥାଏ: ସମୟକୁ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରିବାକୁ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତକୁ ତିରିଶିଏ ଅଂଶରେ ବିଭାଜିତ କରାଯାଇଛି, ଏବଂ ଦିନରେ ପନ୍ଦରଟି ଏମିତି ଅଂଶ ରହିଛି। ଏହି ଅଂଶଗୁଡ଼ିକ ଦିନର ବୃଦ୍ଧି ଓ କ୍ଷୟ ଦ୍ୱାରା ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହୁଏ। ସନ୍ଧ୍ୟା ବେଳେ ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣ ଛାଡ଼ି ସମସ୍ତ ଅଂଶରେ ଏହି ବୃଦ୍ଧି ଓ କ୍ଷୟ ଦେଖାଯାଏ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ତୃତୀୟ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପରିଘଟିଲେ ପ୍ରଭାତ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ ବୋଲି ଗଣାଯାଏ, ଏବଂ ପ୍ରଭାତରେ ପାଞ୍ଚ ଅଂଶ ଥାଏ। ପ୍ରଭାତ ଆରମ୍ଭ ହେଉଥିବା ସମୟରୁ ତିନି ମୁହୂର୍ତ୍ତକୁ ପୂର୍ବାହ୍ନ କୁହାଯାଏ। ତାପରେ ତିନି ମୁହୂର୍ତ୍ତ ମଧ୍ୟାହ୍ନର ଅଂଶ ହୁଏ, ଏବଂ ଏହା ପରେ ଅପରାହ୍ନ ଆସେ। ଏହି ଅପରାହ୍ନ ସମୟକୁ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ଲୋକେ ତିନି ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଭାବେ ଗଣନା କରନ୍ତି। ଅପରାହ୍ନ ଶେଷ ହେଲେ ଏହାକୁ ସାଞ୍ଜ କୁହାଯାଏ। ଦିନ ମୋଟେ ପନ୍ଦର ଓ ତିନି ମୁହୂର୍ତ୍ତ ମିଶି ଏହିପରି ଗଠିତ। ବିଷୁବ ଦିନରେ ଏହା ପନ୍ଦର ମୁହୂର୍ତ୍ତର ହୁଏ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉତ୍ତର ଓ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ଚଳିଲେ ଦିନ ବୃଦ୍ଧି କିମ୍ବା କ୍ଷୟ ହୁଏ—ଦିନ ରାତିକୁ ଖାଏ, ରାତି ଦିନକୁ ଖାଏ। ବିଷୁବ ଶରତ୍ ଓ ବସନ୍ତ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟବର୍ତ୍ତୀ, ଏହା ହିଁ ମଧ୍ୟବନ୍ଧୁ। ଜଗତ୍ ଆଲୋକର ସୀମାରେ ଶେଷ ହୁଏ, ଏବଂ ତାହା ପରେ ଅନ୍ଧକାର ଅଛି। ଏହି ଜଗତ୍ ଓ ଅନ୍ଧକାର ମଧ୍ୟରେ ଚାରିଜଣ ଲୋକପାଳ ଅଛନ୍ତି—ସେମାନେ ଏହି ସୃଷ୍ଟିର ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରହନ୍ତି। ସେମାନେ ହେଲେ: ସୁଧାମା, ବୈରାଜ, ପ୍ରଜାପତି କର୍ଦ୍ଦମ, ହିରଣ୍ୟରୋମା, ପର୍ଜନ୍ୟ, କେତୁମାନ୍ ଓ ରାଜସ। ଏହି ଚାରି ଦିଗରେ ଲୋକପାଳ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ, ଅହଂକାର, କ୍ଳାନ୍ତି ଓ ସଂପତିରୁ ମୁକ୍ତ ଅଛନ୍ତି। ଅଗସ୍ତ୍ୟ ପର୍ବତର ଉତ୍ତର ଶିଖର, ଯାହା ଦିବ୍ୟ ଋଷିମାନେ ପୂଜନୀୟ କରନ୍ତି, ପିତୃମାର୍ଗ ଭାବେ ପରିଚିତ, ଏହା ଭୂତାନଳର ପଥ ପରେ ଅଛି। ସେଠାରେ ପୁତ୍ର କାମନା କରୁଥିବା ଏବଂ ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର କରୁଥିବା ଋଷିମାନେ ବସନ୍ତି, ଯେଉଁମାନେ ଜଗତକୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି। ଏହି ଲୋକମାନେ ସଂସାରର ଆରମ୍ଭ ଓ ଶୁଭ ଫଳ ପାଇଁ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି, ତାଙ୍କର ପଥ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ। ଯେତେବେଳେ ଧର୍ମ ଅବନତି ହୁଏ, ସେମାନେ ତପ, ନିୟମ ଓ ଦିବ୍ୟ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରତ୍ୟେକ ଯୁଗରେ ଧର୍ମକୁ ପୁନଃସ୍ଥାପିତ କରନ୍ତି। ପୂର୍ବଜମରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ଲୋକେ ପରେ ଆସିଥିବା ଘରକୁ ଯାନ୍ତି, ପରେ ଆସିଥିବା ଲୋକେ ପୂର୍ବ ଘରକୁ, ଏପରି ଦେହାନ୍ତ ସମୟରେ ଘୁରୁଥାନ୍ତି। ଏପରି ଭାବେ ଏହି ଏଠି ଅସୀ ପ୍ରାୟ ଚଉଁରି ହଜାର ଗୃହସ୍ଥ ଋଷି ଜନ୍ମ ମୃତ୍ୟୁର ଚକ୍ରରେ ଘୂରିବା ଅବସ୍ଥାରେ ରହନ୍ତି। ସେମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟର ଦକ୍ଷିଣ ପଥ ଧାରଣ କରି ଭୂତସଂହାର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପହଁଚନ୍ତି—ଏହି ହେଉଛି ଯେଉଁମାନେ କ୍ରିୟା କରି ଶ୍ମଶାନକୁ ଯାନ୍ତି ସେମାନଙ୍କର ଗତିବିଧି। ସଂସାରୀ କାମନା, ଜନନ ଏବଂ ରାଗଦ୍ୱେଷ, ଏହି ଦ୍ୱାରା ଏବଂ ଭୋଗବାସନା ଦ୍ୱାରା ଏମିତି ମନୁଷ୍ୟ ଶ୍ମଶାନ ଗତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ଦ୍ୱାପର ଯୁଗରେ ପ୍ରଜଉଷଣି ନାମକ ସପ୍ତ ଋଷି ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ, ସେମାନେ ସଂସାରୀ ଜନନକୁ ତ୍ୟାଗ କରି ମୃତ୍ୟୁକୁ ଜୟ କରିଥିଲେ। ଏହି ଅଶୀ ଚଉଁରି ହଜାର ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ଋଷିମାନେ ଯେଉଁମାନେ ନିର୍ମଳ ଚରିତ୍ର ଧାରଣ କରିଥିଲେ, ସେମାନଙ୍କୁ ଜଳପଥ କଦାପି ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପହଁଚିପାରେନାହିଁ। ସେମାନେ ସଂଯମ, ଦ୍ୱେଷ ତ୍ୟାଗ, ଅହିଂସା ଏବଂ ଅନ୍ୟ ସହ ମିଳନର ଦୋଷ ବୁଝି ଏହି ଶୁଭ କାରଣ ଦ୍ୱାରା ଅମୃତତ୍ୱ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥିଲେ। ଏହି ଅମୃତତ୍ୱ ସେମାନେ ଭୂତସଂହାର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି, କାରଣ ଯେଉଁମାନେ ମୃତ୍ୟୁପଥ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ତିନି ଲୋକର ଅବଧି ନାହିଁ। ଯେଉଁମାନେ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱରେତା, ସେମାନଙ୍କ ପାପ ପୁଣ୍ୟ ଫଳ ଭୂତସଂହାରେ ଶେଷ ହୁଏ, ଯେପରି ଗର୍ଭପାତ କିମ୍ବା ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ଫଳ। ଏହି ସବୁଠାରୁ ଉପରେ ଅଛନ୍ତି ଧ୍ରୁବ, ଯେଉଁଠାରେ ଅଚଳ ଧ୍ରୁବ ଅବସ୍ଥିତ, ଏହା ଦିବ୍ୟ ତୃତୀୟ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ବୈକୁଣ୍ଠ ଲୋକ, ଯାହା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଧାମ। ସେଠାକୁ ପହଁଚିଲେ ମନୁଷ୍ୟ ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରେନାହାନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ଯେଉଁମାନେ ସଂସାରକୁ ଆଶା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଧ୍ରୁବ ଲୋକରେ ଧର୍ମ ଦ୍ୱାରା ରହନ୍ତି। ଏହି ଦିବ୍ୟ କଥା ଶୁଣି ମୁଁ ଲୋମହର୍ଷଣଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲି: ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ଗ୍ରହମାନେ କିପରି ଚଳନ କରନ୍ତି? ସେମାନେ କିପରି ସୂର୍ଯ୍ୟମଣ୍ଡଳ ମଧ୍ୟରେ ନିୟମିତ ଭାବେ ଚଳନ କରନ୍ତି? କିଏ ସେମାନଙ୍କୁ ଘୁଞ୍ଚାଏ, କିମ୍ବା ସେମାନେ ନିଜେ ଚଳନ କରନ୍ତି? ଲୋମହର୍ଷଣ ଉତ୍ତର ଦେଲେ: ଏହି ଜଗତର ଅବସ୍ଥା ବିଚିତ୍ର ଓ ଅଦ୍ଭୁତ, ଦୃଶ୍ୟ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ଭ୍ରମିତ ହୁଅନ୍ତି। ଚୌଦ ନକ୍ଷତ୍ରମାଳାରେ ଯିଏ ତିମିଙ୍ଗିଲା ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ଉତ୍ତାନପାଦଙ୍କ ପୁତ୍ର ଧ୍ରୁବ, ସେ ଆକାଶରେ ଅଚଳ ଭାବେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ। ସେଉଁଠିଁ ଘୂର୍ଣ୍ଣନ କରି ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ଗ୍ରହମାନେ ଘୂରାଇଥାନ୍ତି, ନକ୍ଷତ୍ରମାନେ ଚକ୍ର ଭଳି ଧ୍ରୁବଙ୍କ ପଛେ ପଛେ ଚଳନ କରନ୍ତି। ଏହି ଦେବତାମାନେ ଧ୍ରୁବଙ୍କ ମନ ଦ୍ୱାରା ଚଳିଥିବା ବାୟୁରେ ବନ୍ଧିତ ଅଛନ୍ତି, ଏବଂ ସେମାନେ ଏହିପରି ଗତି କରନ୍ତି। ସେମାନଙ୍କର ବିଚ୍ଛେଦ, ଯୁଗ୍ମ, ସମୟ ନିର୍ଣ୍ଣୟ, ଉଦୟ-ଅସ୍ତ, ଦକ୍ଷିଣାୟନ-ଉତ୍ତରାୟନ, ବିଷୁବ, ଗ୍ରହମାନେ ରଙ୍ଗ—ଏ ସବୁ ଧ୍ରୁବଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ହୁଏ। ଜୀବମାନଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି ପାଇଁ ଜିମୂତ ନାମକ ମେଘମାନେ ଅଛନ୍ତି। ଦ୍ୱିତୀୟ ହେଉଛି ଆମନ୍ତ୍ରଣ କରୁଥିବା ବାୟୁ, ଏହି ମେଘମାନେ ଏଠାରେ ଆଶ୍ରୟ ନେଇଥାନ୍ତି ଏବଂ ଏକ ଏକ ଯୋଜନା ଅଧିକ ଦୂରରେ ବିଭକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଧାରାବାହିକ ବୃଷ୍ଟି ହୁଏ, ପୁଷ୍କରାବର୍ତ୍ତକ ନାମକ ମେଘ ତାଳପଖ ଭଳି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି। ଇନ୍ଦ୍ର ଏହି ମେଘମାନଙ୍କର ତାଳପଖ, ଯେଉଁମାନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରଚୁର, ଇଚ୍ଛାପୂରକ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଭୟଙ୍କର ଶକ୍ତିରେ କାଟିଦେଇଥିଲେ, କାରଣ ସେମାନେ ଭୂତମାନଙ୍କ ନାଶ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଚେଷ୍ଟା କରୁଥିଲେ। ଏଭଳି ଏହି ଦିବ୍ୟ ଏବଂ ଗୁହ୍ୟ ରହସ୍ୟ ଶୃତିଗୁଡ଼ିକୁ ପ୍ରକାଶ କରିଥିଲେ।