ପୃଥିବୀରେ ଦିନ ଓ ରାତି ତିରିଶଟି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଚକ୍ରାକାର ଭାବେ ଘୂର୍ଣ୍ଣିତ ହୁଏ; ଦୁଇଟି ସୀମାରେ ଏହି ଚକ୍ରଗୁଡିକ ଘୂର୍ଣ୍ଣିତ ହୁଏ। ଯେତେବେଳେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉତ୍ତରାୟଣ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ଦିନରେ ସୂର୍ଯ୍ୟର ଗତି ଶୀଘ୍ର ହୁଏନି, କିନ୍ତୁ ରାତିରେ ଏହା ତେଜ ଗତିରେ ଚାଲିଥାଏ। ତେବେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦକ୍ଷିଣାୟଣ ହୁଏ, ଦିନରେ ଏହା ତେଜ ଗତିରେ ଚାଲିଥାଏ, ରାତିରେ ଏହା ଶୀଘ୍ର ହୁଏନି। ଏହି ଭିନ୍ନତା ଦ୍ୱାରା, ଦିନ ଓ ରାତି ଦକ୍ଷିଣ ମାର୍ଗ ଓ ଉତ୍ତର ଲୋକାଲୋକ ଅଞ୍ଚଳରେ ବିଭକ୍ତ ହୁଏ। ପୃଥିବୀର ଏହି ବିସ୍ତାର ମଧ୍ୟରେ, ଅଗ୍ନିପଥର ପ୍ରାନ୍ତରେ, ସୂର୍ଯ୍ୟର ଆଲୋକ ପୁଷ୍କର ଦ୍ୱୀପରୁ ଏହାର ଆଲୋକ ଯେତେ ଦୂର ଯାଏ, ସେଠିଅଁଠି ଚାଲିଯାଏ। ଏହି ବିଶ୍ୱର ବାହ୍ୟ ସୀମାରେ ଲୋକାଲୋକ ପର୍ବତ ଅଛି, ଯାହା ଦଶ ହଜାର ଯୋଜନ ଉଚ୍ଚ। ଏହି ପର୍ବତ ଦୀପ୍ତିମୟ ଓ ଦୀପ୍ତିହୀନ, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଚକ୍ରାକାର, ଏଥିରେ ତାରା, ଚନ୍ଦ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଗ୍ରହ ଓ ତାରାମଣ୍ଡଳ ଅଛନ୍ତି। ଲୋକାଲୋକ ପର୍ବତ ଭିତରେ ବିଶ୍ୱ ଚମକୁଛି; ଏହିଅଁଠି ବିଶ୍ୱର ସୀମା, ଏହା ପରେ ଅନ୍ଧକାର। ଆଲୋକ ଦ୍ୱାରା ବିଶ୍ୱ ଦୃଶ୍ୟମାନ ହୁଏ, ଏହା ପରେ ଅନ୍ଧକାର; ଲୋକାଲୋକ ଏକାଠି ଅଛି, କାରଣ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଏହାର ଚାରିପାଖରେ ଘୂର୍ଣ୍ଣିତ ହୁଏ। ଏହିପରି, ଋଷିମାନେ କହନ୍ତି ଯେ 'ସନ୍ଧ୍ୟା' ଏହାକୁ କୁହାଯାଏ; ପ୍ରଭାତ ଓ ସନ୍ଧ୍ୟା ମଧ୍ୟରେ ସୀମା ଅଛି; ପ୍ରଭାତକୁ ଋଷିମାନେ ରାତି ଭାବେ ଗଣନା କରନ୍ତି, ସନ୍ଧ୍ୟାକୁ ଦିନ ଭାବେ। ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ତିରିଶ ଅଂଶରେ ବିଭକ୍ତ; ଦିନରେ ଦଶ ଓ ପାଞ୍ଚ ଅଂଶ ଅଛି; ଦିନର ଅଂଶରେ ବୃଦ୍ଧି ଓ କ୍ଷୟ ହୁଏ। ସନ୍ଧ୍ୟା ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ବୃଦ୍ଧି କ୍ଷୟ ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣ ଛଡି। ସୂର୍ଯ୍ୟ ତିନି ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପରେ, ପ୍ରଭାତ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ, ଏହି ଅଂଶରୁ ପାଞ୍ଚ ଅଂଶ ପ୍ରଭାତର। ପ୍ରଭାତ ପରେ ତିନି ମୁହୂର୍ତ୍ତ 'ପୂର୍ବାହ୍ନ' ଭାବେ ଗଣନା। ତିନି ମୁହୂର୍ତ୍ତ 'ମଧ୍ୟାହ୍ନ', ଏହା ପରେ 'ଅପରାହ୍ନ' ଏବଂ ତିନି ମୁହୂର୍ତ୍ତ ହୁଏ। ଅପରାହ୍ନ ପରେ 'ସନ୍ଧ୍ୟା' ହୁଏ। ଦିନରେ ଦଶ ଓ ପାଞ୍ଚ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଏବଂ ତିନି ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଅଛି; ବିଷୁବରେ ଦିନ ପନ୍ଦର ମୁହୂର୍ତ୍ତ ହୁଏ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉତ୍ତର କିମ୍ବା ଦକ୍ଷିଣ ଚାଲିଲେ ଦିନ ବୃଦ୍ଧି କିମ୍ବା କ୍ଷୟ ହୁଏ; ଦିନ ରାତିକୁ ଶୋଷିଥାଏ, ରାତି ଦିନକୁ। ବିଷୁବ ଶରତ୍ ଓ ବସନ୍ତ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟବିନ୍ଦୁ; ବିଶ୍ୱ ଆଲୋକର ସୀମାରେ ଶେଷ, ଏହା ପରେ ଅନ୍ଧକାର। ବିଶ୍ୱ ଓ ଅନ୍ଧକାରର ମଧ୍ୟରେ ବିଶ୍ୱର ରକ୍ଷକମାନେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ; ଏହି ଚାରି ମହାତ୍ମା ଏଯାଁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅଛନ୍ତି, ଯେତେବେଳେ ପ୍ରାଣୀମାନେ ନଶ୍ୱ ହୁଏ। ସୁଧାମା, ବୈରାଜ, କର୍ଦମ, ହିରଣ୍ୟରୋମା, ପର୍ଜନ୍ୟ, କେତୁମାନ୍, ରାଜସା—ଏହିମାନେ ହେଉଛନ୍ତି। ଏହି ଚାରି ଦିଗରେ ରକ୍ଷକମାନେ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ, ଅଭିମାନ, କ୍ଲାନ୍ତି, ସମ୍ପତିରୁ ମୁକ୍ତ। ଅଗସ୍ତ୍ୟର ଉତ୍ତର ଶିଖର, ଦିବ୍ୟ ଋଷିମାନେ ପୂଜିତ, ପିତୃମାର୍ଗ ଭାବେ ପରିଚିତ, ଏହା ବୈଶ୍ୱାନର ପଥ ପରେ ଅଛି। ଏଉଁଠି ଉତ୍ସୁକ୍ତ ପ୍ରଜା ଉପାସନା କରୁଥିବା ଋଷିମାନେ, ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର କରୁଥିବା, ଏହି ଦିନିଆ ପିତୃମାର୍ଗରେ ଅଛନ୍ତି। ମନୁଷ୍ୟରେ ଯେଉଁମାନେ ଲୋକର ଆରମ୍ଭ ଓ ଶୁଭ ଚାହନ୍ତି, ସେମାନେ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି; ଏହି ଦକ୍ଷିଣ ମାର୍ଗ। ଯେତେବେଳେ ଧର୍ମ ଅବନତି ହୁଏ, ସେମାନେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଯୁଗରେ ତପ, ନିୟମ, ଶାସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଧର୍ମକୁ ପୁନଃ ସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି। ପୂର୍ବରେ ଜନ୍ମ ହେଉଥିବାମାନେ ପରେ ଜନ୍ମ ନେଉଥିବା ଘରରେ ଜନ୍ମ ନେନ୍ତି, ପରେ ଜନ୍ମ ହେଉଥିବାମାନେ ପୂର୍ବ ଘରରେ; ଏହିପରି ଘୂର୍ଣ୍ଣିତ ହୁଏ, ପ୍ରାଣୀମାନେ ନଶ୍ୱ ହେଉଯାଁଠିଅଁଠି ଏହି ଅସୀ ଚାରି ହଜାର ଗୃହସ୍ଥ ଋଷିମାନେ ଚାଲିଥାଏ। ସୂର୍ଯ୍ୟର ଦକ୍ଷିଣ ପଥ ନେଇ ସେମାନେ ପ୍ରାଣୀମାନେ ନଶ୍ୱ ହେବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଚାଲିଥାଏ; ଏହା ତାଲିକା ଅନୁସାରେ, ଯେଉଁମାନେ କ୍ରିୟା କରି ଶ୍ମଶାନ ଯାନ୍ତି। ଲୋକାନୁଷ୍ଠାନ, ପ୍ରଜାର ଆରମ୍ଭ, ଇଚ୍ଛା ଓ ଦ୍ୱେଷ, ଏବଂ ଯୌନ ସମ୍ପର୍କ ଦ୍ୱାରା—ଏହି କାରଣରେ ସେମାନେ ଏଠି ଶ୍ମଶାନରେ ପ୍ରବେଶ କରିଛନ୍ତି। ଏଭଳି ଇଚ୍ଛା ଦ୍ୱାରା କାର୍ଯ୍ୟ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗ ଓ ଏହି କାରଣରେ ସେମାନେ ଏଠି ଶ୍ମଶାନରେ ଯାଇଛନ୍ତି। ଦ୍ୱାପର ଯୁଗରେ, ପ୍ରଜଉଷଣୀ ନାମକ ସାତ ଋଷି ଏଠି ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ; ସେମାନେ ପ୍ରଜା ସୃଷ୍ଟିରୁ ବିମୁଖ ହୋଇ, ମୃତ୍ୟୁକୁ ଜୟ କରିଥିଲେ। ଏହି ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ଋଷିମାନେ ଅସୀ ଚାରି ହଜାର ଜଣ, ଜଳପଥର ଶେଷ ନାହିଁ, ପ୍ରାଣୀମାନେ ନଶ୍ୱ ହେବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହିପରି ଚାଲିଥାଏ। ସେମାନେ ଯୌନ ସମ୍ପର୍କରୁ ବିରତ, ଇର୍ଷ୍ୟା ଓ ଦ୍ୱେଷ ରୋକି, ଜୀବ ହନନରୁ ବିରତ ହୋଇ, ଏହି ଶୁଦ୍ଧ କାରଣରେ ଅମୃତତ୍ୱ ପାଇଥିଲେ। ଏହି ଅମୃତତ୍ୱ ପ୍ରାଣୀମାନେ ନଶ୍ୱ ହେବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅଛି; ତିନି ଲୋକର ଅବଧି ମୃତ୍ୟୁପଥର ଲୋକମାନେ ପାଇନାହାନ୍ତି। ପାପ କିମ୍ବା ପୁଣ୍ୟ, ଗର୍ଭପାତ କିମ୍ବା ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ, ଏହି କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳ ପ୍ରାଣୀମାନେ ନଶ୍ୱ ହେବା ଶେଷରେ ଶୋଷିଯାଏ, ଯେଉଁମାନେ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱରେତା ଅଛନ୍ତି। ଏହି ମାନେଠାରୁ ଉପରେ ଋଷିମାନେ ଅଛନ୍ତି, ଯେଉଁଠି ଧ୍ରୁବ ଅଚଳ ଅଛନ୍ତି; ଏହି ଦିବ୍ୟ ତୃତୀୟ ଦୀପ୍ତିମୟ ବିଷ୍ଣୁର ଲୋକ ଅଛି। ସେମାନେ ଏହି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ବିଷ୍ଣୁ ଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତ କରି, ଶୋକ କରନ୍ତିନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ଯେଉଁମାନେ ଲୋକ ଚାହନ୍ତି, ସେମାନେ ଧ୍ରୁବ ଲୋକରେ ଧର୍ମରେ ଅଟୁଟ ଅଛନ୍ତି। ଏହି ଦିବ୍ୟ କଥା ଶୁଣି ବି, ମୁଁ ଲୋମହର୍ଷଣଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲିଁ—ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସମସ୍ତ ଗ୍ରହ ଏହି ସୂର୍ଯ୍ୟ ମଣ୍ଡଳରେ କିପରି ନିୟମିତ ଚଳନ କରନ୍ତି? ସେମାନେ କିପରି ଅନ୍ୟୋନ୍ୟ ଶୃଙ୍ଖଳାରେ ଅସ୍ଥିର ହୋଇନଥାଏ?