ସୂର୍ୟଦେବ ଉତ୍ତର ଦିଗକୁ ଗମନ କରି, ଏକ ଶତ ଅଠାଠିଁ (୧୮୦) ବୃତ୍ତକୁ ପରିଭ୍ରମଣ କରନ୍ତି । ସେ ଭିତର ଗୋଲକଗୁଡ଼ିକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି, ଏହି ବୃତ୍ତମାନଙ୍କ ମାଧ୍ୟମରେ ଗତି କରନ୍ତି । ବୃତ୍ତର ଆୟତନ କେତେ ଯୋଜନା ଦୂର ଅଛି, ଏହି ବିଷୟ ଶୁଣ । ବୃତ୍ତର ମାପ ୧୦,୦୦୦ ଓ ୮,୦୦୦ ଯୋଜନା ମନେ ରଖାଯାଏ, ଏହା ସହିତ ଅଧିକ ୫୮ ଯୋଜନା ଯୋଗ ହୋଇଥାଏ । ଏହିପରି, ବୃତ୍ତର ବ୍ୟାସ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ହୋଇଛି । ସୂର୍ୟ ମଧ୍ୟବର୍ତ୍ତୀ ଅଂଶରୁ ବିନ୍ଦୁକ୍ରମେ ବୃତ୍ତ ମାଧ୍ୟମରେ ଗତି କରେ; ଯେପରିକି କୁମ୍ଭକାରଙ୍କ ଚାକ ଘୂରେ, ସେପରି ସୂର୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ର ଚାଲନ୍ତି । ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗରେ ସୂର୍ୟ ବେଶ ତ୍ୱରିତ ଭାବେ ଚାକ ଭଳି ଘୂରେ, ଏହିଭଳି ଅତି ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ସମୟରେ ବୃହତ୍ ଭୂମିଭାଗ ଅତିକ୍ରମ କରେ । ଦକ୍ଷିଣ ମାର୍ଗରେ ସୂର୍ୟ ଦ୍ୱାଦଶ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଦ୍ରୁତ ଗତି କରେ, ଏବଂ ତେର ଓ ଅର୍ଦ୍ଧ ରାଶି ମଧ୍ୟରେ ବୃତ୍ତ ଅତିକ୍ରମ କରେ । ରାତିରେ ସୂର୍ୟ କ୍ଷଣମାତ୍ରରେ ଏହି ନକ୍ଷତ୍ରମାନେ ଅତିକ୍ରମ କରେ, ଏହା ମାନେ ମଧ୍ୟବର୍ତ୍ତୀ କୁମ୍ଭକାର ଚାକରେ ମଧ୍ୟ ଦୀର୍ଘ ଧୀର ଚଳନ ଭଳି । ଉତ୍ତର ମାର୍ଗରେ ମଧ୍ୟ ସୂର୍ୟ ଧୀରେ ଚଳନ କରେ, ଏହିପରି ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି କେବଳ ଅଳ୍ପ ଭୂମିଭାଗ ଅତିକ୍ରମ କରିପାରେ । ଉତ୍ତର ଗତିରେ ସୂର୍ୟ ଦିନରେ ଅଠର ମୁହୂର୍ତ୍ତ ମଧ୍ୟରେ ନକ୍ଷତ୍ର ଅତିକ୍ରମ କରେ; ତେର ନକ୍ଷତ୍ର ମଧ୍ୟରେ ଚଳନ କରେ, ଏବଂ ରାତିରେ ସେହି ନକ୍ଷତ୍ରମାନେ ବାରଟି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଅତିକ୍ରମ କରେ । ଏହାପରେ ଚାକ ଏଉଁ ଦୁଇଠାଠୁ ଅଧିକ ଧୀରେ ଘୂରେ; ଯେପରିକି କେନ୍ଦ୍ରରେ ମାଟି ଗାଠି ନିଶ୍ଚଳ ଥାଏ, ସେପରି ଏହି ନିଶ୍ଚଳ ବିନ୍ଦୁ ଅଛି । ତ୍ରିଶି ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଦ୍ୱାରା ଦିନ ଓ ରାତି ପୃଥିବୀରେ ଚଳନ କରେ, ଦୁଇ ସୀମା ମଧ୍ୟରେ ଏହି ବୃତ୍ତ ଘୂରେ । ଯେତେବେଳେ ସୂର୍ୟ ଉତ୍ତର ଦିଗକୁ ଯାଏ, ତାହାର ଦିନର ଗତି ଧୀର ଭାବେ ଗଣାଯାଏ, ଯେଉଁଠାରେ ରାତିରେ ତାହା ତ୍ୱରିତ ହୁଏ । ଦକ୍ଷିଣ ମାର୍ଗରେ ଦିନରେ ତ୍ୱରିତ ଗତି ଓ ରାତିରେ ଧୀର ଗତି ଦେଖାଯାଏ । ଏହିପରି ଗତିର ଭିନ୍ନତା ଦ୍ୱାରା, ଦକ୍ଷିଣ ପଥର ମେଷ ଓ ଉତ୍ତର ଲୋକାଲୋକ ଅଞ୍ଚଳରେ ଦିନ ଓ ରାତି ବିଭକ୍ତ ହୋଇଯାଏ । ଜଗତର ବିସ୍ତାର ଠାରୁ, ଅଗ୍ନିର ପଥ ବାହାରେ, ସୂର୍ୟର ତେଜ ପୁଷ୍କରରୁ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଯାଏଁ ଫେଳାଯାଏ, ଯେଉଁଠାରେ ତାହାର ଆଲୋକ ପହଞ୍ଚେ । ବାହାର ଦିଗରେ ଲୋକାଲୋକ ପର୍ବତ ଅଛି, ଏହି ପର୍ବତର ଉଚ୍ଚତା ଦଶ ହଜାର ଯୋଜନା । ଏହି ପର୍ବତ ଅଳୋକିକ ଓ ନିର୍ବିକାଶ, ପୂର୍ଣ୍ଣ ବୃତ୍ତାକାର ଏବଂ ତାରା, ଚନ୍ଦ୍ର, ସୂର୍ୟ, ଗ୍ରହ ଓ ତାରାମଣ୍ଡଳ ସହିତ ଅଛି । ଏହି ପର୍ବତ ମଧ୍ୟରେ ଜଗତ ଆଲୋକିତ ହୁଏ; ଏହିଠାରେ ଜଗତର ସୀମା ଅଛି, ଏହାପରେ ଅନ୍ଧକାର ରହିଛି । ଆଲୋକ ତତ୍ତ୍ୱରୁ ଜଗତ ଦେଖାଯାଏ, ଏହାପରେ ଅନ୍ଧକାର; ଲୋକାଲୋକ ଏକାଠି ଅଛି, କାରଣ ସୂର୍ୟ ସେଥିରେ ପରିଭ୍ରମଣ କରେ । ଏହିପରି ଏହାକୁ "ସଂଧ୍ୟା" ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଯେଉଁଠାରେ ଉଷା ଓ ସଂଧ୍ୟା ସମୟ ଅନ୍ତରାଳ ସୂଚିତ କରେ; ଉଷାକୁ ଋଷିମାନେ ରାତି ଓ ସଂଧ୍ୟାକୁ ଦିନ ଭାବେ ମନେ କରନ୍ତି । ଏକ କ୍ଷଣ ତିରିଶ ଅଂଶରୁ ଗଠିତ, ଦିନରେ ଦଶ ଓ ପାଞ୍ଚ ଅଂଶ ଅଛି; ଦିନର ଅଂଶରେ ବୃଦ୍ଧି କିମ୍ବା କ୍ଷୟ ଘଟେ । ସଂଧ୍ୟା କ୍ଷଣରେ ବୃଦ୍ଧି କିମ୍ବା କ୍ଷୟ ହୁଏ, ସୂର୍ୟକିରଣ ଛଡ଼ା; ଯେତେବେଳେ ସୂର୍ୟ ତିନି କ୍ଷଣ ଅତିକ୍ରମ କରେ, ତେବେ— ସକାଳ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ ବୋଲି ମନାଯାଏ, ଏବଂ ପାଞ୍ଚ ଅଂଶ ଏହାର; ସକାଳ ଆରମ୍ଭ ଠାରୁ ତିନି କ୍ଷଣକୁ "ପୂର୍ଣ୍ଣାହ୍ନ" କୁହାଯାଏ । ଏହାପରେ ତିନି କ୍ଷଣ ମଧ୍ୟାହ୍ନର, ତାପରେ ମଧ୍ୟାହ୍ନ ପରେ ସମୟକୁ "ଅପରାହ୍ନ" କୁହାଯାଏ । ଏହି ସମୟକୁ ପଣ୍ଡିତମାନେ ତିନି ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଭାବେ ଗଣନା କରନ୍ତି; ଅପରାହ୍ନ ଶେଷ ହେଲେ, ଏହି ସମୟକୁ ସଂଧ୍ୟା କୁହାଯାଏ । ଦିନ ପନ୍ଦର (୧୫) ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଓ ତିନି ମୁହୂର୍ତ୍ତ ହୁଏ; ବିଷୁବ ସମୟରେ ଦିନ ପନ୍ଦର ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଅଟୁଟ ଥାଏ । ଏହାଠାରୁ, ସୂର୍ୟ ଉତ୍ତର କିମ୍ବା ଦକ୍ଷିଣ ଗତି କଲେ, ଦିନ ବୃଦ୍ଧି କିମ୍ବା କ୍ଷୟ ହୁଏ; ଦିନ ରାତିକୁ ଖାଏ, ରାତି ଦିନକୁ ଖାଏ । ବିଷୁବ ଶରତ୍ ଓ ବସନ୍ତ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟବର୍ତ୍ତୀ; ଆଲୋକ ସୀମାରେ ଜଗତ ଶେଷ ହୁଏ, ଏହାପରେ ଅନ୍ଧକାର ଅଛି । ଏଠାରେ, ଜଗତ ଓ ଅନ୍ଧକାର ମଧ୍ୟରେ, ଚତୁର୍ଦ୍ଦିକ ଦିଗର ରକ୍ଷକମାନେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ; ସେଇ ଚାରି ମହାତ୍ମା ପ୍ରାଣୀବିଲୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅବସ୍ଥିତ । ସେମାନେ: ସୁଧାମା, ବୈରାଜ, କର୍ଦ୍ଦମ ପ୍ରଜାପତି, ହିରଣ୍ୟରୋମା, ପର୍ଜନ୍ୟ, କେତୁମାନ୍, ଓ ରାଜସା । ଏହି ଚାରି ଦିଗର ରକ୍ଷକମାନେ ଜଗତ ଓ ଅନ୍ଧକାରରେ ନିର୍ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ବ, ଅହଂକାର, କ୍ଲାନ୍ତି ଓ ଧନର ଅଭାବରେ ଅବସ୍ଥିତ । ଅଗସ୍ତ୍ୟ ପର୍ବତର ଉତ୍ତର ଶିଖର, ଦିବ୍ୟ ଋଷିମାନେ ଯାହାକୁ ପୂଜନ୍ତି, ଏହି ଶିଖର ପିତୃମାର୍ଗ ଭାବେ ପରିଚିତ, ଏହା ବୈଶ୍ୱାନର ପଥ ପରେ ଅଛି । ଏଠାରେ ସେମାନେ ବସନ୍ତି, ଯେଉଁମାନେ ପୁତ୍ରକାମନା କରନ୍ତି, ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର କରନ୍ତି; ସେମାନେ ଜଗତକୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି ଓ ପିତୃମାର୍ଗରେ ଅବସ୍ଥିତ । ହେ ପ୍ରଜାପତି, ଯେଉଁମାନେ ଲୋକମଙ୍ଗଳ ଓ ଶୁଭ ଆରମ୍ଭ ଚାହାନ୍ତି, ସେମାନେ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି; ସେମାନଙ୍କର ପଥ ଦକ୍ଷିଣ ଅଟୁଟ । ଧର୍ମ ଅବନତି ହେଲେ, ସେମାନେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଯୁଗରେ ତପସ୍ୟା, ନିୟମ ଓ ବିଦ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ଏହାକୁ ପୁନଃ ସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି । ପୂର୍ବଜମ୍ମରେ ଯେଉଁମାନେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ, ସେମାନେ ପରବର୍ତ୍ତୀମାନଙ୍କ ଘରେ ଜନ୍ମ ନେନ୍ତି, ଏବଂ ପରବର୍ତ୍ତୀମାନେ ପୂର୍ବଜମ୍ମର ଘରକୁ ଯାନ୍ତି, ଏଠାରେ ମୃତ୍ୟୁ ସମୟରେ । ଏହିପରି ଚକ୍ରରେ ଘୂରି, ସେମାନେ ପ୍ରାଣୀବିଲୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଚାଲିଥାନ୍ତି—ଏହି ଅଠାଶି ହଜାର ଚାରି ଶତ (୮୪,୦୦୦) ଗୃହସ୍ଥ ଋଷିମାନେ । ସୂର୍ୟର ଦକ୍ଷିଣ ପଥ ନେଇ, ସେମାନେ ପ୍ରାଣୀବିଲୟ ଅବସ୍ଥାକୁ ପହଞ୍ଚନ୍ତି; ଏହି ହେଉଛି ତାଙ୍କର ମାନ୍ୟତା, ଯେଉଁମାନେ କ୍ରିୟା କରି ଶ୍ମଶାନକୁ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି । ଲୋକ ଚର୍ଚ୍ଚା ପାଇଁ, ପ୍ରାଣୀ ସୃଷ୍ଟି ପାଇଁ, ଇଛା ଓ ଦ୍ୱେଷ ଦ୍ୱାରା, କାମ ଦ୍ୱାରା—ଏବଂ ଇଛାଜନିତ କ୍ରିୟା, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସୁଖ ଭୋଗ ଓ ଏହି କାରଣରେ, ସେମାନେ ଏଠାରେ ଶ୍ମଶାନକୁ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି ।