ଏହି ବିଶ୍ୱର ଗଭୀର ଗତିବିଧି ବିଷୟରେ ମହାତ୍ମା ଋଷିମାନେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛନ୍ତି। ତିନିଟି ପ୍ରମୁଖ ପଥ ଅଛି, ଯାହାକୁ ଉତ୍ତର ମାର୍ଗ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏଠାରେ ପୂର୍ବ ଓ ଉତ୍ତର ଫାଲଗୁନୀ ଏବଂ ମଘା ନକ୍ଷତ୍ର ବୃଷ ରାଶିର ଅଂଶ ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଇଛି। ପୂର୍ବ ଓ ଉତ୍ତର ପ୍ରୋଷ୍ଠପଦା ସହିତ ରେବତୀ ନକ୍ଷତ୍ର ଗୋମାର୍ଗ ଭାବେ ଉଲ୍ଲେଖିତ, ଯେଉଁଠି ଶ୍ରବଣ, ଧନିଷ୍ଠା ଓ ଭାରୁଣ ଜରଦ୍ଗବା ମାର୍ଗ ଭାବେ ପରିଚିତ। ଏହି ତିନିଟି ପଥ ମଧ୍ୟମ ମାର୍ଗରେ ଅଛି, ଯାହାକୁ ମଧ୍ୟମ ପଥ କୁହାଯାଏ। ଏଠାରେ ହସ୍ତ, ଚିତ୍ରା ଓ ସ୍ୱାତୀ ମେଷମାର୍ଗ ଭାବେ ଅନୁଗମନ କରନ୍ତି। ଜ୍ୟେଷ୍ଠା, ବିଶାଖା ଓ ମୈତ୍ର ନକ୍ଷତ୍ର ମୃଗମାର୍ଗ ଭାବେ ଓ ମୂଳ, ପୂର୍ବ-ଉତ୍ତର ଆଷାଢ଼କୁ ବୈଶ୍ୱାନର ମାର୍ଗ କୁହାଯାଏ। ଏହି ତିନି ପଥ ଦକ୍ଷିଣ ମାର୍ଗରେ ମଧ୍ୟ ସ୍ମୃତିରେ ରହିଛି। ବର୍ତ୍ତମାନ ଏହି ମାର୍ଗଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ ଅନ୍ତର ଯୋଜନାରେ କେତେ ଦୂର ଅଛି, ତାହା ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯିବ। ଏହି ଶତହଜାର ଯୋଜନା ମଧ୍ୟରୁ ୩୧ ଯୋଜନା ସ୍ମୃତିରେ ରହିଛି, ତେଣୁ ଅନ୍ୟ ୩୦୦ ଓ ୩୩ ଯୋଜନା ମଧ୍ୟ ଅଛି। ଏହି ଭାଗଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ ଯୋଜନା ଦୂରତା ଏଭଳି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ, ଓ ଦକ୍ଷିଣ ଓ ଉତ୍ତର ଦକ୍ଷିଣାୟନର ରେଖା ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ। ଏବେ ମୁଁ ତୁମକୁ ଗଣନା ପାଇଁ ଯୋଜନା ଦୂରତା କହିବି—ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅନ୍ତରାଳ ସାତ ଯୋଜନା ଦ୍ୱାରା ଯୋଗ ହୁଏ। ଏଠାରେ ଏକ ହଜାର ଉପରେ ଅଧିକ ୨୫ ଯୋଜନା ଅଛି, ଯାହା ଭିତର ଓ ବାହାର ରେଖା ମଧ୍ୟରେ ଗତି କରେ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉତ୍ତରାୟନରେ ଭିତର ଚକ୍ର ଦ୍ୱାରା ଗତି କରେ, ଏବଂ ଦକ୍ଷିଣାୟନରେ ସଦା ବାହ୍ୟ ଚକ୍ର ଦ୍ୱାରା ଗତି କରେ। ଉତ୍ତର ଦିଗକୁ ଯାଉଥିବା ସମୟରେ ସେ ୧୮୦ ଚକ୍ର ଗତି କରି ଅନ୍ତଃଚକ୍ର ଦ୍ୱାରା ପ୍ରବେଶ କରେ। ଏବେ ଚକ୍ରର ମାପ କେତେ ଯୋଜନା ତାହା ଶୁଣ—ଦଶ ହଜାର ଓ ଆଠ ହଜାର ଯୋଜନା ସ୍ମୃତିରେ ରହିଛି। ଏହି ସହିତ ୫୮ ଯୋଜନା ଅଧିକ ଯୋଗ ହୁଏ; ଏହି ଭାବରେ ବ୍ୟାସର ମାପ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟଭାଗରୁ ଚକ୍ର ମାଧ୍ୟମରେ ଦୀରେ-ଦୀରେ ଗତି କରେ; ମାଟି ଚକ୍କର ଭଳି ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଘୂରେ। ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଚକ୍କର ଭଳି ତିବ୍ର ଗତିରେ ଘୂରେ, ଏହିଭଳି ଅତି କ୍ଷୁଦ୍ର ସମୟରେ ବୃହତ ଭୂଭାଗ ଅତିକ୍ରମ କରେ। ଦକ୍ଷିଣ ମାର୍ଗରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦିନରେ ଦ୍ୱାଦଶ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଭଳି ଶୀଘ୍ର ଗତି କରେ, ଏବଂ ତେର ଓ ଅର୍ଧ ରାଶି ମଧ୍ୟରେ ଚକ୍ର ଅତିକ୍ରମ କରେ। ରାତିରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଏହି ନକ୍ଷତ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ କ୍ଷଣମାତ୍ରରେ ଅତିକ୍ରମ କରେ, ମାଟି ଚକ୍କର ମଧ୍ୟଭାଗରେ ଥିବା ମାଟି ଭଳି ଦୀରେ ଗତି କରେ। ଉତ୍ତର ମାର୍ଗରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦୀରେ-ଦୀରେ ଚାଲିଥାଏ; ଏହିଠାରେ ବହୁ ସମୟ ଅତିକ୍ରମ କଲେ ମାତ୍ର କିଛି ଭୂଭାଗ ଅତିକ୍ରମ କରାଯାଏ। ଉତ୍ତର ମାର୍ଗରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦିନରେ ଅଠର ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ନକ୍ଷତ୍ର ଅତିକ୍ରମ କରେ; ତେର ନକ୍ଷତ୍ର ମଧ୍ୟରେ ଦିନରେ ଯାଏ, ଏବଂ ରାତିରେ ଦ୍ୱାଦଶ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଏହି ନକ୍ଷତ୍ର ଚାଲିଯାଏ। ଏହିପରେ ଚକ୍କର ମଧ୍ୟ ଏହି ଦୁଇଠାରୁ ଅଧିକ ଦୀରେ ଘୂରେ; ମାଟି ଚକ୍କର ମଧ୍ୟଭାଗର ମାଟି ଭଳି ନିଶ୍ଚଳ ଅଛି। ତ୍ରିଂଶତି କ୍ଷଣ ଦ୍ୱାରା ଦିନ ଓ ରାତି ଭୂପୃଷ୍ଠରେ ଘୂରେ; ଦୁଇ ସୀମାରେ ଚକ୍ର ଘୂରଣ କରେ। ଉତ୍ତର ଦିଗକୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଯିବାବେଳେ, ଦିନର ଗତି ଦୀରେ ହୁଏ ଏବଂ ରାତିରେ ତିବ୍ର ହୁଏ। ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗରେ ଦିନରେ ତିବ୍ର ଏବଂ ରାତିରେ ଦୀରେ ଗତି ହୁଏ। ଏହିଭଳି ଗତିର ଭିନ୍ନତା ଦ୍ୱାରା, ଦକ୍ଷିଣ ମାର୍ଗର ମେଷ ଏବଂ ଉତ୍ତର ଲୋକାଲୋକରେ ଦିନ ଓ ରାତି ବିଭକ୍ତ ହୁଏ। ବିଶ୍ୱର ବିସ୍ତାର ଲୋକାଲୋକ ପର୍ବତ ଚାରିପାଖରେ; ଏହି ପର୍ବତ ୧୦,୦୦୦ ଯୋଜନା ଉଚ୍ଚ। ଏହି ପର୍ବତ ଏକାଧାରେ ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ଓ ଅଦୀପ୍ତିମାନ୍, ନିର୍ବଳୟ ଏବଂ ତାରା, ଚନ୍ଦ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଗ୍ରହ ଓ ତାରାମଣ୍ଡଳ ସହିତ ଅଛି। ଏହି ପର୍ବତ ଭିତରେ ବିଶ୍ୱ ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ଅଛି; ଏହି ପରିଧି ଅଟୁଟ, ଏହା ପରେ ଅନ୍ଧକାର ଅଛି। ଦୀପ୍ତି ତତ୍ତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା ବିଶ୍ୱ ଦୃଶ୍ୟମାନ୍, ଏହା ପରେ ଅଦୀପ୍ତି ଅଛି; ଲୋକାଲୋକ ଏକାସାଥିରେ ଅଛି, ଯାହାକୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରିଭ୍ରମଣ କରେ। ଏହିକାରଣରୁ ଏହାକୁ ସନ୍ଧ୍ୟା କୁହାଯାଏ, ଯେଉଁଠି ଉଷା ଓ ସନ୍ଧ୍ୟା ମଧ୍ୟବର୍ତ୍ତୀ ସମୟ; ଉଷାକୁ ଋଷିମାନେ ରାତି କୁହନ୍ତି, ସନ୍ଧ୍ୟାକୁ ଦିନ। ଏକ କ୍ଷଣ ତିରିଶ ଅଂଶରୁ ଗଠିତ; ଦିନରେ ଦଶ ଓ ପାଞ୍ଚ ଅଂଶ ଅଛି। ଦିନର ଅଂଶଗୁଡ଼ିକୁ ବୃଦ୍ଧି କିମ୍ବା କ୍ଷୟ ହୁଏ, ଏହି ଭଳି ନିୟମ। ସନ୍ଧ୍ୟା କ୍ଷଣରେ ବୃଦ୍ଧି କିମ୍ବା କ୍ଷୟ ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣ ଛାଡ଼ି। ସୂର୍ଯ୍ୟ ତିନି କ୍ଷଣ ଅତିକ୍ରମ କଲେ, ସେଠାରୁ ପ୍ରଭାତ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ, ଏବଂ ପାଞ୍ଚ ଅଂଶ ତାହାର ଅଂଶ। ପ୍ରଭାତ ଆରମ୍ଭ ଥିଲେ, ତିନି କ୍ଷଣକୁ ପୂର୍ବାହ୍ନ କୁହାଯାଏ। ତାହା ପରେ ତିନି କ୍ଷଣ ମଧ୍ୟାହ୍ନର, ଏହା ପରେ ଅପରାହ୍ନ। ଏହି ସମୟକୁ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ତିନି ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଭାବେ ଗଣନା କରନ୍ତି। ଅପରାହ୍ନ ଶେଷ ହେଲେ, ସେଇ ସମୟ ସନ୍ଧ୍ୟା କୁହାଯାଏ। ଦିନ ପନ୍ଦର ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଓ ତିନି ମୁହୂର୍ତ୍ତ ମିଶି ଅଛି; ବିଷୁବ ଦିବସରେ ଦିନ ପନ୍ଦର ମୁହୂର୍ତ୍ତ ରହିଥାଏ। ଏହିଠାରୁ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉତ୍ତର କିମ୍ବା ଦକ୍ଷିଣ ଗତି କଲେ, ଦିନ ବୃଦ୍ଧି କିମ୍ବା କ୍ଷୟ ହୁଏ; ଦିନ ରାତିକୁ ଖାଏ, ଓ ରାତି ଦିନକୁ ଖାଏ। ବିଷୁବ ସରତ୍ ଓ ବସନ୍ତ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟବର୍ତ୍ତୀ; ବିଶ୍ୱର ସୀମା ଦୀପ୍ତିରେ ଶେଷ, ଏବଂ ଏହା ପରେ ଅନ୍ଧକାର। ଏଠାରେ, ବିଶ୍ୱ ଓ ଅନ୍ଧକାର ମଧ୍ୟରେ ଲୋକପାଳମାନେ ରହନ୍ତି; ସେଇ ଚାରି ମହାନ୍ ଆତ୍ମା ସୃଷ୍ଟିର ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅବସ୍ଥିତ। ସେମାନେ—ସୁଧାମା, ବୈରାଜ, କର୍ଦମ ପ୍ରଜାପତି, ହିରଣ୍ୟରୋମା, ପର୍ଜନ୍ୟ, କେତୁମାନ୍ ଓ ରାଜସ। ଏଭଳି ଏହି ବିଶ୍ୱର ଗତି, ଅନ୍ତର୍ଗତ ଚକ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ-ଚନ୍ଦ୍ର ର ଗତିବିଧି, ଦିନ ଓ ରାତିର ଭିନ୍ନତା, ଏଉଁ ସବୁ ମହାତ୍ମା ଋଷିମାନେ ଶାସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଉପଦେଶ କରିଛନ୍ତି।