ଏହି ପବିତ୍ର ଶ୍ରୁତିରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ, ସୂର୍ଯ୍ୟର ଗତିପଥ ଓ ଏହାର ବିଶାଳ ମାଣକୁ ଗଭୀର ଭାବରେ ବିବେଚନା କରାଯାଇଛି। ସୂର୍ଯ୍ୟ ଏକ ଦିନ ଓ ରାତିରେ ଯେଉଁ ମାନ୍ୟ ଚକ୍ରକୁ ଅଟୁଟ ଭାବେ ଗତି କରେ, ତାହାର ପରିଧି ନବ କୋଟି ଏବଂ ଏକ ଲକ୍ଷ, ଚାଳିଶି ଓ ପାଞ୍ଚ ଯୋଜନା ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ହୋଇଛି। ଯେତେବେଳେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗରୁ ମୁହଁ ଘୁଞ୍ଚାଇ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ରେଖା, ଅର୍ଥାତ୍ ଇକୁଏଟର୍ରେ ଉଭୟ ଦିଗର ସମତୁଳ୍ୟ ଅବସ୍ଥାନ କରେ, ସେଉଁଠି ତାଙ୍କର ଗତି ହୁଏ। ଦୁଧ ସାଗରର ଉତ୍ତର ଦିଗକୁ ଚଳିତ ହେବାବେଳେ, ଇକୁଏଟର୍ର ପରିଧି ତିନି କୋଟି ଏବଂ ଏକୋଇଶି ହଜାର ଲକ୍ଷ ଯୋଜନା ଭାବରେ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି। ଚିତ୍ରଭାନୁ ଯେତେବେଳେ ଶ୍ରାବଣ ମାସରେ ଉତ୍ତର ଖଣ୍ଡରେ ଥାଏ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଗୋମେଧ ଦ୍ୱୀପର ଉତ୍ତର ଦିଗକୁ ଗତି କରେ। ଏଠିରେ ସୂର୍ଯ୍ୟର ଉତ୍ତର, ଦକ୍ଷିଣ ଓ ମଧ୍ୟ ଖଣ୍ଡର ମାପ ଏବଂ ପରିଧିକୁ ଅନୁକ୍ରମେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କରିବାକୁ କହାଯାଇଛି। ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ଜରଦ୍ଗବ ସ୍ଥାନ, ଉପରକୁ ଏଇରାବତ, ଏବଂ ଦକ୍ଷିଣରେ ବୈଶ୍ୱାନର ଥିବା ସତ୍ୟ ଭାବରେ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି। ଉତ୍ତର ଦିଗର ପଥକୁ ନାଗବୀଥି, ଦକ୍ଷିଣ ପଥକୁ ଅଜବୀଥି ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଏହି ଦୁଇଁ ସହିତ ଆଷାଢ଼ମୂଳ ମିଶି ଏହି ତିନିଟି ଅଜବୀଥିର ଆରମ୍ଭ। ଅଭିଜିତ୍ର ପୂର୍ବରେ ସ୍ୱାତି ଓ ଉତ୍ତର ନାଗପଥର ତିନିଟି ତାରା ଅଛନ୍ତି; ଦକ୍ଷିଣରେ ଅଶ୍ୱିନୀ, କୃତ୍ତିକା ଓ ତିନିଟି ଦକ୍ଷିଣ ନାଗପଥର ତାରା ଅଛନ୍ତି। ରୋହିଣୀ, ଆର୍ଦ୍ରା ଓ ମୃଗଶିରାକୁ ନାଗପଥ ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ; ପୁଷ୍ୟ, ଆଶ୍ଲେଷା ଓ ପୁନର୍ବସୁକୁ ଏଇରାବତୀ ପଥ କୁହାଯାଏ। ଏହି ତିନିଟି ପଥ ଏହି ଉତ୍ତର ମାର୍ଗର ଅଂଶ। ପୂର୍ବା ଓ ଉତ୍ତରା ଫଲ୍ଗୁନୀ ଏବଂ ମଘା ବୃଷଭ ରାଶିର ଅଙ୍ଗ; ପୂର୍ବା ଓ ଉତ୍ତରା ପ୍ରୋଷ୍ଠପଦା ସହିତ ରେବତୀ ଗାଈ ପଥ ଭାବେ ଜଣାଯାଏ; ଶ୍ରାବଣ, ଧନିଷ୍ଠା ଓ ବରୁଣା ଜରଦ୍ଗବ ଭାବେ ଉଲ୍ଲେଖିତ। ଏହି ତିନିଟି ପଥ ମଧ୍ୟ ମାର୍ଗର ଅଂଶ ଓ ହସ୍ତ, ଚିତ୍ରା ଓ ସ୍ୱାତିକୁ ଛାଗପଥ କୁହାଯାଏ। ଜ୍ୟେଷ୍ଠା, ବିଶାଖା ଓ ମୈତ୍ରକୁ ମୃଗପଥ ବୋଲି ଜଣାଯାଏ; ମୂଳ ଏବଂ ପୂର୍ବୋତ୍ତର ଆଷାଢ଼ାକୁ ବୈଶ୍ୱାନର ପଥ କୁହାଯାଏ। ଦକ୍ଷିଣ ମାର୍ଗରେ ମଧ୍ୟ ଏହି ତିନିଟି ପଥ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି। ବର୍ତ୍ତମାନ, ଏହି ସମସ୍ତ ଖଣ୍ଡର ମଧ୍ୟର ଦୂରତା ଯୋଜନା ମାନେ ଦ୍ୱାରା ଉଲ୍ଲେଖିତ। ଏହି ଦୂରତା ଏକ ଲକ୍ଷ ତିରିଶି ଏକ ଯୋଜନା, ତିନି ଶତ ଏବଂ ତିରିଶି ତିନି ଯୋଜନା ଭାବରେ ଶ୍ରୁତିରେ ରଖାଯାଇଛି। ଦକ୍ଷିଣ ଓ ଉତ୍ତର ଦିନାନ୍ତର ରେଖାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟର ଦୂରତା ମଧ୍ୟ ଏଭଳି ଉଲ୍ଲେଖିତ। ଏବେ ମୁଁ ତୁମକୁ ଯୋଜନା ମାନେ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଅନ୍ତରାଳର ହିସାବ କହିବି; ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅନ୍ତରାଳ ସାତ ଯୋଜନା ଦ୍ୱାରା ଯୋଡ଼ାଯାଇଛି। ହଜାର ପ୍ରସ୍ତର ଉପରେ ପ୍ରସ୍ତ ଏବଂ ପଚିଶି ଅଧିକ ଅଛି; ଏହି ଭିତର ଓ ବାହାର ରେଖାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଗତି କରେ। ଉତ୍ତରାୟଣ ସମୟରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଭିତର ଚକ୍ର ଦ୍ୱାରା ଗତି କରେ, ଦକ୍ଷିଣାୟଣ ସମୟରେ ସେ ବାହ୍ୟ ଚକ୍ର ଦ୍ୱାରା ଚଳନ କରେ। ଉତ୍ତର ଦିଗକୁ ଚଳିବାବେଳେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଏକ ଶଂଖ ଅର୍ଥାତ୍ ଏକ ଶଂଖ ଅଷୀ ଚକ୍ର ଗତି କରେ; ସେ ଭିତର ଚକ୍ର ଦ୍ୱାରା ଚଳି ଚକ୍ର ମାନକୁ ଅତିକ୍ରମ କରେ। ଏବେ ମୁଁ ତୁମକୁ ଏହି ଚକ୍ରର ଯୋଜନା ମାପ କହିବି: ଦଶ ହଜାର ଏବଂ ଆଠ ହଜାର ଯୋଜନା ଏହାର ମାପ, ଏବଂ ଏହି ସହିତ ଅଠାବନି ଯୋଜନା ଅଧିକ ଯୋଗ ହୁଏ; ଏହି ଚକ୍ରର ବ୍ୟାସ ଏପରି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟବର୍ତ୍ତୀ ଚକ୍ର ମାନକୁ ଧୀରେ ଧୀରେ ଅତିକ୍ରମ କରେ; କୁମ୍ଭକାରଙ୍କ ଚକା ପରି ଚନ୍ଦ୍ରମା ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଚଳନ କରନ୍ତି। ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଚକା ପରି ତୀବ୍ର ଗତି କରେ ଏବଂ ଅତି କ୍ଷୁଦ୍ର ସମୟରେ ବିଶ୍ୱର ଅଧିକ ଅଂଶ ଅତିକ୍ରମ କରେ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦକ୍ଷିଣ ମାର୍ଗରେ ଦ୍ଵାଦଶ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ତୀବ୍ର ଗତି କରି ତେର ଓ ଅର୍ଧ ରାଶି ଅତିକ୍ରମ କରେ। ଏହି ରାତିରେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ସେହି ତାରାମଣ୍ଡଳ ମାନକୁ କ୍ଷଣମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଅତିକ୍ରମ କରେ, କୁମ୍ଭକାରଙ୍କ ଚକାର ମଧ୍ୟରେ ଥିବା କାଠିର ଭଳି ଧୀରେ ଚଳିଥାଏ। ଉତ୍ତର ମାର୍ଗରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଧୀରେ ଧୀରେ ଚଳିଥାଏ; ତେଣୁ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ନେଇ କ୍ଷୁଦ୍ର ଅଂଶ ଅତିକ୍ରମ କରେ। ଉତ୍ତର ମାର୍ଗରେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦିନରେ ଅଠର ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ତାରାମଣ୍ଡଳ ଅତିକ୍ରମ କରେ; ତେର ତାରା ମଧ୍ୟରେ ଚଳନ କରି ରାତିରେ ଦ୍ଵାଦଶ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଏହି ତାରାମଣ୍ଡଳ ଅତିକ୍ରମ କରେ। ଏପରେ, ଚକ୍ର ତାହାଠାରୁ ଅଧିକ ଧୀରେ ଘୂରେ; କୁମ୍ଭକାରଙ୍କ ଚକା ମଧ୍ୟରେ ମାଟିର ଗାଠି ଯେପରି ଅଚଳ ରହିଥାଏ, ସେପରି। ତିରିଶି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଦିନ ଓ ରାତି ଏହି ଭୂମିରେ ଚକ୍ରାକାର ଘୂରେ; ଦୁଇ ସୀମା ମଧ୍ୟରେ ଏହି ଚକ୍ର ଘୂରେ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉତ୍ତର ଦିଗକୁ ଯାଉଥିବାବେଳେ, ତାଙ୍କର ଦିନର ଗତି ଧୀର କୁହାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ରାତିରେ ତୀବ୍ର ହୁଏ। ଦକ୍ଷିଣ ମାର୍ଗରେ, ଦିନରେ ତୀବ୍ର ଓ ରାତିରେ ଧୀର ଗତି ହୁଏ। ଏହି ଭିନ୍ନ ଚଳନ ଦ୍ୱାରା, ଦକ୍ଷିଣ ଛାଗମାର୍ଗ ଏବଂ ଉତ୍ତର ଲୋକାଲୋକ ଖଣ୍ଡରେ ଦିନ ଓ ରାତି ଭିନ୍ନ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ ହୁଏ। ଏହି ଭୂମିଣ୍ଡଳର ବିସ୍ତାର, ଅଗ୍ନି ପଥର ବାହାରେ ପୁଷ୍କରରୁ ଯେଉଁଯାଏଁ ସୂର୍ଯ୍ୟର ଆଲୋକ ପ୍ରସାରିତ ହୁଏ, ସେଉଁଠିଏ ଏହାର ସୀମା। ବାହାର ପାଖରେ ଥିବା ଲୋକାଲୋକ ପର୍ବତ ଦଶ ହଜାର ଯୋଜନା ଉଚ୍ଚ; ଏହି ପର୍ବତ ଦ୍ୱିତୀୟ ରୂପରେ ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ଓ ଅଦୀପ୍ତିମାନ୍, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଚକ୍ରାକାର ଏବଂ ତାରା, ଚନ୍ଦ୍ରମା, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଗ୍ରହ ଓ ତାରାମଣ୍ଡଳ ସହିତ ଅଛି। ଏହି ଲୋକାଲୋକ ପର୍ବତ ମଧ୍ୟରେ ଅନ୍ତଃପୃଥିବୀ ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ରହେ; ଏହିଏ ଜଗତର ସୀମା, ଏହାଠାରୁ ପରେ ଅନ୍ଧକାର। ଆଲୋକ ତତ୍ତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା ଜଗତ ଦୃଶ୍ୟମାନ୍, ଏବଂ ଏହାଠାରୁ ପରେ ଅନ୍ଦକାର ଅଂଶ; ଲୋକାଲୋକ ଏକାଠି ଯୋଡ଼ାଯାଇଛି, କାରଣ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଏହା ଚାରିପଟେ ଘୂରେ। ଏହି କାରଣରୁ, ଏହାକୁ 'ସନ୍ଧିକାଳ' କୁହାଯାଏ, ଯେପରି ସୃଷ୍ଟି ଋଷିମାନେ କହିଛନ୍ତି; ଉଷା ଓ ସଂଧ୍ୟା ଏହି ଅନ୍ତରାଳ ଚିହ୍ନଟ କରେ। ଋଷିମାନେ ଉଷାକୁ ରାତି ଭାବରେ ଏବଂ ସଂଧ୍ୟାକୁ ଦିନ ଭାବରେ ଗଣନା କରନ୍ତି।