ଏହା ପରେ, ଗାଈମାନେ ଯେପରି ଛୋଟ ହେଉଛନ୍ତି, ସେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ତମୟ ଦିଗକୁ ଯାଆନ୍ତି । ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟ ଏବଂ ସୂର୍ଯ୍ୟାସ୍ତକୁ ପୂର୍ବ ଓ ପଶ୍ଚିମ ଦିଗ ଭାବରେ ସ୍ମରଣ କରାଯାଇଥାଏ । ସୂର୍ଯ୍ୟ ଯେଉଁଠି ସାମ୍ନାରେ ତେଜ ଦେଉଛି, ସେଉଁଠି ପଛରେ ଓ ଦୁଇ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ମଧ୍ୟ ଏହି ତେଜ ଦେଖାଯାଏ । ଯେଉଁଠି ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟ ଦେଖାଯାଏ, ସେଠି ସେମାନଙ୍କର ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟ ବୋଲି କୁହାଯାଏ । ଏବଂ ଯେଉଁଠି ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୁଏ, ସେଠି ସୂର୍ଯ୍ୟାସ୍ତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ । ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ମେରୁ ପର୍ବତ ଉତ୍ତର ଦିଗରେ ଅଛି, ଏବଂ ଲୋକାଲୋକ ପର୍ବତ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗରେ ଅଛି । ପୃଥିବୀର ବହୁତ ଦୂର ଓ ଅନ୍ଧକାର ଅଞ୍ଚଳ ଓ ଯାହା ଚାଲିଯାଇଛି, ସେଠାରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ କିରଣ ପହଞ୍ଚିପାରେ ନାହିଁ; ଏହିକାରଣରୁ ରାତିରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ । ଉପରେ, ଲକ୍ଷ ହଜାର କିରଣ ସହିତ ସୂର୍ଯ୍ୟ ତିଆରି ଦେଖାଯାଏ; ଏହିପରି ସୂର୍ଯ୍ୟ ପୁଷ୍କର ମଧ୍ୟରେ ଅଛିବାବେଳେ ଦେଖାଯାଏ । ସୂର୍ଯ୍ୟ ଗୋଟିଏ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ପୃଥିବୀର ତ୍ରିସ୍ତମଂଶ ଅଞ୍ଚଳ ଅତିକ୍ରମ କରେ; ଏବେ ଏହି ଯାତ୍ରାର ଦୂରତା ଏକ ହଜାର ଯୋଜନା ସଂଖ୍ୟା ଶୁଣ । ଏହା ଏକ ଲକ୍ଷ ଏକତିସ୍ ହଜାର ଓ ପଞ୍ଚାଶି ହଜାର ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଯୋଜନା ମିଶି ଥାଏ । ଏହି ହେଉଛି ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କର ପ୍ରତି ମୁହୂର୍ତ୍ତର ଗତି, ଏବଂ ଏହି ଅନୁକ୍ରମରେ ସେ ଦକ୍ଷିଣ ଖଣ୍ଡକୁ ପହଞ୍ଚିବେ । ସୂର୍ଯ୍ୟ ଏକ ମାସ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି ଖଣ୍ଡ ଅତିକ୍ରମ କରନ୍ତି, ଉତ୍ତର ଦିଗରୁ ଆରମ୍ଭ କରି; ପରେ ପୁଷ୍କର ମଧ୍ୟରେ ସେ ଦକ୍ଷିଣ ମାର୍ଗରେ ଗତି କରନ୍ତି । ମାନସୋତ୍ତର ଓ ମେରୁ ମଧ୍ୟର ଅନ୍ତର ତିଗୁଣା ବୋଲି ଗଣାଯାଏ; ଏବେ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଦକ୍ଷିଣ ଖଣ୍ଡର ଆୟତନ ଜାଣ । ଏହାର ପରିଧି ନବ କୋଟି ଏବଂ ଏକ ଲକ୍ଷ, ଚାଳିଶି ଏବଂ ପାଞ୍ଚ ଯୋଜନା ଗଣାଯାଏ । ଏହି ହେଉଛି ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କର ଏକ ଦିନ ଓ ରାତିର ଗତି; ସେ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗରୁ ଘୂରି ଯେତେବେଳେ ବିଷୁବରେ ଅଟୁଠି ଯାନ୍ତି । ସେ ଚାନ୍ଦ୍ରସାଗରର ଉତ୍ତର ଦିଗକୁ ଗତି କରି, ବିଷୁବରେ ପରିଧି କେତେ ଯୋଜନା ଅଛି ତାହା ଜାଣ । ବିଷୁବର ପରିଧି ତିନି କୋଟି ଏବଂ ଏକୋଇଶି ହଜାର ଲକ୍ଷ ଯୋଜନା ହେଉଛି । ଶ୍ରାବଣ ମାସରେ ଚିତ୍ରଭାନୁ ଉତ୍ତର ଖଣ୍ଡରେ ଥିବାବେଳେ, ସେ ଗୋମେଧ ଦ୍ୱୀପରେ ଉତ୍ତର ଦିଗକୁ ଗତି କରନ୍ତି । ଏବେ ଉତ୍ତର ଖଣ୍ଡର ଆୟତନ ଓ ପରିଧି ଏବଂ ଦକ୍ଷିଣ, ଉତ୍ତର ଓ ମଧ୍ୟ ଖଣ୍ଡର ମାପ ଅନୁକ୍ରମରେ ଜାଣ । ଏଠି ମଧ୍ୟରେ ଜରଦ୍ଗବା ନାମକ ସ୍ଥାନ ଅଛି, ଏବଂ ଏଇରାବତ ଉଚ୍ଚତମ; ଏଠାରେ ବୈଶ୍ୱାନର ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗରେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ । ନାଗବୀଥି ହେଉଛି ଉତ୍ତର ମାର୍ଗ, ଏବଂ ଅଜବୀଥି ଦକ୍ଷିଣ ମାର୍ଗ; ଏହି ଦୁଇ ଏବଂ ଆଷାଢ଼ମୂଳ - ଏହି ତିନି ଅଜବୀଥିର ଆରମ୍ଭ । ଅଭିଜିତ ର ପୂର୍ବରେ ଅଛନ୍ତି ସ୍ୱାତି ଏବଂ ଉତ୍ତର ନାଗ ବାଟର ତିନି ତାରା; ଅଶ୍ୱିନୀ ଓ କୃତ୍ତିକା ଦକ୍ଷିଣରେ ଅଛନ୍ତି, ଏବଂ ତିନି ତାରା ଦକ୍ଷିଣ ନାଗ ବାଟର ଭାବେ ସ୍ମରଣ ହୁଅନ୍ତି । ରୋହିଣୀ, ଆର୍ଦ୍ରା ଓ ମୃଗଶିରାକୁ ନାଗ ବାଟ ବୋଲି ଜଣାଯାଏ; ପୁଷ୍ୟ, ଆଶ୍ଳେଷା ଓ ପୁନର୍ବସୁକୁ ଏଇରାବତୀ ବାଟ ବୋଲି କୁହାଯାଏ । ଏହି ତିନି ବାଟ ଏହି ଉତ୍ତର ମାର୍ଗର ଭାଗ; ପୂର୍ବ ଓ ଉତ୍ତର ଫାଲ୍ଗୁନୀ, ଓ ମଘା ବୃଷ ରାଶିର ତାରା ବୋଲି କୁହାଯାଏ । ପୂର୍ବ ଓ ଉତ୍ତର ପ୍ରୋଷ୍ଠପଦା ସହିତ ରେବତୀ ଗାଈ ବାଟ, ଶ୍ରାବଣ, ଧନିଷ୍ଠା ଓ ବରୁଣା ଜରଦ୍ଗବା ବୋଲି ଜଣାଯାନ୍ତି । ଏହି ତିନି ବାଟ ମଧ୍ୟ ମାର୍ଗ ଭାଗ; ହସ୍ତ, ଚିତ୍ରା ଓ ସ୍ୱାତି ଛାଗ ବାଟ, ଜ୍ୟେଷ୍ଠା, ବିଶାଖା ଓ ମৈତ୍ର ହରିଣ ବାଟ, ମୂଳ ଓ ପୂର୍ବ-ଉତ୍ତର ଆଷାଢ଼ ବୈଶ୍ୱାନର ବାଟ ଭାବେ ଅନୁସୂଚିତ । ଏହି ତିନି ବାଟ ଦକ୍ଷିଣ ମାର୍ଗରେ ମଧ୍ୟ ସ୍ମରଣ କରାଯାନ୍ତି । ଏବେ ମୁଁ ତୁମକୁ ଖଣ୍ଡ ମଧ୍ୟର ଦୂରତା ଯୋଜନାରେ କହିବି । ଏହି ଦୂରତା ଏକ ଲକ୍ଷ ଏକତିସ୍ ହଜାର, ତିନି ଶତ ଓ ତିରିଶି ଯୋଜନା ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ । ଏହି ଭାବରେ ଦକ୍ଷିଣ ଓ ଉତ୍ତର ଦ୍ୱିନ୍ଦ୍ବନ୍ଧୁ ରେଖା ମଧ୍ୟର ଦୂରତା ମଧ୍ୟ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ । ଏବେ ମୁଁ ତୁମକୁ ଗଣନା ପାଇଁ ଯୋଜନାରେ ଦୂରତା କହିବି; ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅନ୍ତର ସାତ ଯୋଜନା ଯୋଗ ହୋଇ ଅଛି । ଏଠାରେ ଏକ ହଜାର ପରେ ପঁଚିଶି ଅଧିକ ଅଛି; ଖଣ୍ଡ ମଧ୍ୟର ଭିତର ଓ ବାହାର ରେଖା ମଧ୍ୟରେ ଗତି କରାଯାଏ । ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉତ୍ତରାୟଣରେ ଭିତର ଚକ୍ର ଅତିକ୍ରମ କରନ୍ତି, ଏବଂ ଦକ୍ଷିଣାୟଣରେ ସଦା ବାହାର ଚକ୍ର ଅତିକ୍ରମ କରନ୍ତି । ସେ ଉତ୍ତରକୁ ଗତି କରି ୧୮୦ ଚକ୍ର ଘୂର୍ଣ୍ଣନ କରନ୍ତି; ସେ ଭିତର ଚକ୍ର ଅତିକ୍ରମ କରି ଆଗକୁ ବଢ଼ନ୍ତି । ଏବେ ଚକ୍ରର ମାପ ଯୋଜନାରେ ଶୁଣ: ଦଶ ହଜାର ଓ ଆଠ ହଜାର ଯୋଜନା ଅଛି । ଏହାରେ ଅଧିକ ଅଠାବନ୍ ଯୋଜନା ଯୋଗ ହୁଏ; ଏହିଭଳି ଚକ୍ରର ବ୍ୟାସ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ହୋଇଥାଏ । ସୂର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟଭାଗରୁ ଚକ୍ର ଅନୁସାରେ ଧୀରେ ଧୀରେ ଗତି କରନ୍ତି; ମାଟି କୁମ୍ଭାରଙ୍କ ଚକ୍ର ଯେପରି ଘୂରେ, ସେପରି ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଚଲନ୍ତି । ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଚକ୍ର ଭଳି ତ୍ୱରିତ ଘୂରେ, ଏହିପରି ସେ ଅଳ୍ପ ସମୟରେ ବଡ଼ ଅଞ୍ଚଳ ଅତିକ୍ରମ କରନ୍ତି । ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦକ୍ଷିଣ ମାର୍ଗରେ ଦ୍ୱାଦଶ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ତ୍ୱରିତ ଗତି କରନ୍ତି, ଏବଂ ତେର ଓ ଅର୍ଧ ରାଶି ମଧ୍ୟରେ ଚକ୍ର ଅତିକ୍ରମ କରନ୍ତି । କିଛି କ୍ଷଣରେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଏହି ତାରାମଣ୍ଡଳ ରାତିରେ ଅତିକ୍ରମ କରନ୍ତି, କୁମ୍ଭାର ଚକ୍ରର ମଧ୍ୟଭାଗରେ ଯେପରି ଧୀରେ ଚଲିଥାଏ, ସେପରି ଆଗକୁ ବଢ଼ନ୍ତି । ଉତ୍ତର ମାର୍ଗରେ ମଧ୍ୟ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଧୀରେ ଧୀରେ ଚଲନ୍ତି; ଏହିକାରଣରୁ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ନେଇ ସେ କେବଳ ଅଳ୍ପ ଅଞ୍ଚଳ ଅତିକ୍ରମ କରନ୍ତି । ଉତ୍ତର ମାର୍ଗରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦିନରେ ଏଠାରେ ଅଠର କ୍ଷଣରେ ତାରାମଣ୍ଡଳ ଅତିକ୍ରମ କରନ୍ତି; ତେର ତାରାମଣ୍ଡଳ ମଧ୍ୟରେ ଚଲି, ରାତିରେ ଏହି ତାରାମଣ୍ଡଳ ଦ୍ୱାଦଶ କ୍ଷଣରେ ଅତିକ୍ରମ କରନ୍ତି । ଏପରେ, ଚକ୍ର ଏହି ଦୁଇଁଠାରୁ ଅଧିକ ଧୀରେ ଘୂରେ; କୁମ୍ଭାର ଚକ୍ରର ମଧ୍ୟଭାଗର ମାଟି ଯେପରି ଧୀରେ ଚଲେ, ସେପରି ସ୍ଥିର ବିନ୍ଦୁ ମଧ୍ୟ ଚଲେ ।