ଏହିବେଳେ, ସୂର୍ଯ୍ୟର ଚଳାଚଳ ବିଷୟରେ ଶୁଣ। ଯେତେବେଳେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦକ୍ଷିଣାୟନର ଆରମ୍ଭରେ ପହଞ୍ଚେ, ସେ ମୁକ୍ତ ତୀର ପରି ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ ଗତି କରେ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ନିରନ୍ତର ଦ୍ୟୁତିମାନ ଚକ୍ରରେ ଘୂର୍ଣ୍ଣିତ ହୁଏ; ଯେତେବେଳେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟଭାଗରେ ଥାଏ, ସେ ଅମରାବତୀରେ ବିଦ୍ୟମାନ ଥାଏ। ବୈବସ୍ବତ ନାମକ ନିଗ୍ରହନଗରରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ହୁଏ; ସୁଷା ନଗରରେ ମଧ୍ୟରାତ୍ରି ଓ ବିଭାବରୀରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ତ ହୁଏ। ବୈବସ୍ବତ ନଗରରେ ଯେତେବେଳେ ମଧ୍ୟାହ୍ନ, ସୁଷା କିମ୍ବା ବରୁଣର ନଗରରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ହୁଏ। ବିଭାବରୀରେ ଏହା ମଧ୍ୟରାତ୍ରି, ମହେନ୍ଦ୍ରନଗରୀରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ତ ହୁଏ; ସୁଷା କିମ୍ବା ବରୁଣନଗରରେ ମଧ୍ୟାହ୍ନ ସମୟରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦୃଶ୍ୟମାନ ହୁଏ। ବିଭାବରୀ ଓ ସୋମନଗରୀରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ହୁଏ; ମହେନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଅମରାବତୀରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଚ୍ଚାରୋହଣ କରେ। ମଧ୍ୟରାତ୍ରି ସମୟରେ ନିଗ୍ରହନଗର କିମ୍ବା ବରୁଣନଗରରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ତ ହୁଏ; ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅଗ୍ନିଶିଖାର ଚକ୍ର ପରି ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ ଗତି କରେ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ଘୂର୍ଣ୍ଣିତ ତାରାମଣ୍ଡଳମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଚଳାଚଳ କରେ; ଏଭଳି ଚାରିଟି ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗରେ ସେ ଚଳିଥାଏ। ଉଦୟ ଓ ଅସ୍ତ ସମୟରେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ପୁନଃପୁନଃ ଉଦୟ ହୁଏ; ପ୍ରଭାତ ଓ ଅପରାହ୍ନ ସମୟରେ ସେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦିଗରେ ଦୁଇଟି ମନ୍ଦିରରେ ଥାଏ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟାହ୍ନ ସମୟରେ ତାହାର କିରଣ ଓ ଔଜ୍ଯ ନିକ୍ଷେପ କରି ଅତ୍ୟଧିକ ତାପଦାୟକ ହୁଏ; ଉଦୟ ସମୟରେ ସେ ଦୀପ୍ତି ବଢ଼ାଏ, ଏବଂ ମଧ୍ୟାହ୍ନରେ ତୀବ୍ର ତାପରେ ଜଳିଉଠେ। ଏହା ପରେ, ଗାୟମାନେ ଯେପରି ଛୋଟ ହୁଅନ୍ତି, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ତ ଦିଗକୁ ଚାଲିଯାଏ; ଉଦୟ ଓ ଅସ୍ତ ସ୍ଥାନକୁ ପୂର୍ବ ଓ ପଶ୍ଚିମ ଦିଗ ଭାବେ ମନେ କରାଯାଏ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ଯେପରି ସାମ୍ନାରେ ଦୀପ୍ତିମାନ, ସେପରି ପଛ, ବାମ, ଡାହାଣ ଦିଗରେ ମଧ୍ୟ ଦୀପ୍ତି ଦେଇଥାଏ; ଯେଉଁଠାରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ଦୃଶ୍ୟମାନ, ସେଠାରେ ତାହାଙ୍କ ପାଇଁ ଉଦୟ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ଯେଉଁଠାରେ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୁଏ, ସେଠାରେ ତାଙ୍କର ଅସ୍ତ ହେବା ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ମେରୁ ପର୍ବତ ଉତ୍ତରେ ଓ ଲୋକାଲୋକ ପର୍ବତ ଦକ୍ଷିଣରେ ଅଛି। ପୃଥିବୀର ଦୂରତା ଓ ଅନ୍ଧକାର ଦ୍ୱାରା, ଏବଂ ଯାହା ଚାଲିଯାଇଛି, ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣ ଏଠାକୁ ପହଞ୍ଚିପାରିନାହିଁ; ଏହିପରି ରାତିରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦୃଶ୍ୟମାନ ନୁହେଁ। ଉପରେ, ଲକ୍ଷ ଲକ୍ଷ କିରଣ ସହିତ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ; ଏହିପରି, ପୁଷ୍କର ମଧ୍ୟଭାଗରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଥିଲେ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ପୃଥିବୀର ତ୍ରିଶତମ ଅଂଶ ଚାଲିଯାଏ; ଏବେ ଏହାର ଦୂରତା ଯୋଜନାରେ କେତେ ତାହା ଶୁଣ। ଏହା ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଏକ ଲକ୍ଷ ଏକତିସ ହଜାର, ପଞ୍ଚାଶ ହଜାର ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଯୋଗ ହୋଇଥାଏ। ଏହି ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପ୍ରମାଣିତ ସୂର୍ଯ୍ୟର ଚଳାଚଳ; ଏହି କ୍ରମରେ ଯେତେବେଳେ ସେ ଦକ୍ଷିଣ ଖଣ୍ଡକୁ ପହଞ୍ଚିଥାଏ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ଏକ ମାସ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦକ୍ଷିଣ ଖଣ୍ଡରେ ଚଳାଚଳ କରି, ପୁଷ୍କର ମଧ୍ୟରେ ଦକ୍ଷିଣାୟନ ଅବସ୍ଥାନ କରେ। ମାନସୋତ୍ତର ଓ ମେରୁ ମଧ୍ୟର ଅନ୍ତର ତିନି ଗୁଣା ବିବେଚିତ; ଏବେ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଦକ୍ଷିଣ ଖଣ୍ଡର ପରିମାଣ ଜାଣ। ଏହାର ପରିଧି ନବ କୋଟି ଯୋଜନା ଓ ଏକ ଲକ୍ଷ ଚାଳିଶି ଓ ପାଞ୍ଚ ଯୋଜନା ହୁଏ। ଏହା ଦିନ ଓ ରାତିରେ ସୂର୍ଯ୍ୟର ଗତି; ଯେତେବେଳେ ସେ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗରୁ ଘୁଞ୍ଚି ଏକ୍ୱେଟରରେ ଦଢ଼ିଯାଏ। ଖୀରସାଗରର ଉତ୍ତର ଦିଗକୁ ଚଳି, ଏକ୍ୱେଟରର ପରିଧି କେତେ ଯୋଜନା ତାହା ଶୁଣ। ଏକ୍ୱେଟରର ପରିଧି ତିନି କୋଟି ଏବଂ ଏକୋଇଶି ହଜାର ଶତହଜାର ଯୋଜନା ଅଟୁଟ। ଯେତେବେଳେ ଚିତ୍ରଭାନୁ ଶ୍ରାବଣରେ ଉତ୍ତର ଖଣ୍ଡରେ ଥାଏ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଗୋମେଧ ଦ୍ୱୀପରେ ଉତ୍ତର ଦିଗକୁ ଚଳାଚଳ କରେ। ଏବେ ଉତ୍ତର ଖଣ୍ଡର ମାପ ଓ ପରିଧି କେତେ, ଦକ୍ଷିଣ, ଉତ୍ତର ଓ ମଧ୍ୟ ଏକାଧିକ୍ୟ କ୍ରମରେ ନିଶ୍ଚିତ କରିବା ଉଚିତ। ମଧ୍ୟଭାଗରେ ଜରଦ୍ଗବ ଏବଂ ସବୁଠାରୁ ଉଚ୍ଚ ଏଇରାବତ; ଏଠାରେ ବୈଶ୍ୱାନର ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗରେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ। ନାଗବୀଥି ଉତ୍ତର ମାର୍ଗ, ଅଜବୀଥି ଦକ୍ଷିଣ ମାର୍ଗ; ଏହି ଦୁଇ ଓ ଆଷାଢ଼ମୂଳ ଅଜବୀଥିର ତିନି ଆରମ୍ଭ। ଅଭିଜିତର ପୂର୍ବରେ ଅଛି ସ୍ୱାତି ଓ ଉତ୍ତର ନାଗମାର୍ଗର ତିନି ତାରା; ଅଶ୍ୱିନୀ ଓ କୃତ୍ତିକା ଦକ୍ଷିଣରେ, ତିନି ତାରା ଦକ୍ଷିଣ ନାଗମାର୍ଗର। ରୋହିଣୀ, ଆର୍ଦ୍ରା, ମୃଗଶିରା ନାଗମାର୍ଗ ଭାବେ ପରିଚିତ; ପୁଷ୍ୟ, ଆଶ୍ଳେଷା, ପୁନର୍ବସୁ ଏଇରାବତୀ ମାର୍ଗ ଭାବେ ଉଚ୍ଚାରିତ। ଏହି ତିନି ମାର୍ଗ ଉତ୍ତର ରାସ୍ତା ଭାବେ ଅନ୍ତର୍ଗତ; ପୂର୍ବ ଓ ଉତ୍ତର ଫଳ୍ଗୁନୀ, ମଘା ବୃଷ ରାଶିର ତାରା। ପୂର୍ବ ଓ ଉତ୍ତର ପ୍ରୋଷ୍ଠପଦା ସହିତ ରେବତୀ ଗାୟମାର୍ଗ; ଶ୍ରାବଣ, ଧନିଷ୍ଠା, ବରୁଣ ଜରଦ୍ଗବ ମାର୍ଗ। ଏହି ତିନି ମାର୍ଗ ମଧ୍ୟ ରାସ୍ତା ଭାବେ ଉଲ୍ଲେଖିତ; ହସ୍ତ, ଚିତ୍ରା, ସ୍ୱାତି ମେଷମାର୍ଗ। ଜ୍ୟେଷ୍ଠା, ବିଶାଖା, ମୈତ୍ର ହରିଣମାର୍ଗ; ମୂଳ, ପୂର୍ବ-ଉତ୍ତର ଆଷାଢ଼ ବୈଶ୍ୱାନର ମାର୍ଗ। ଏହି ତିନି ମାର୍ଗ ଦକ୍ଷିଣ ରାସ୍ତାରେ ମଧ୍ୟ ଅନୁସ୍ମୃତ; ଏବେ ଖଣ୍ଡମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟର ଦୂରତା ଯୋଜନାରେ କେତେ ତାହା କୁହାଯିବ। ଏଠିରେ ଏକ ଲକ୍ଷ ଏକତିସ ହଜାର ଓ ତିନିଶ ଓ ତିରିଶ ଯୋଜନା ଅଛି। ଏହିପରି ଦକ୍ଷିଣ ଓ ଉତ୍ତର ଆୟନରେ ଖଣ୍ଡମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟର ଦୂରତା ମଧ୍ୟ ଏଭଳି ଘୋଷିତ। ଏବେ ଗଣନା ପାଇଁ ମୁଁ ତୁମକୁ ଯୋଜନାରେ ଦୂରତା କୁହିବି; ପ୍ରତ୍ୟେକ ମଧ୍ୟରେ ସାତ ଯୋଜନା ଯୋଡ଼ାଯାଏ। ଏକ ହଜାର ପରେ ପঁଚିଶ ଅଧିକ ଅଛି; ଖଣ୍ଡମାନଙ୍କ ଭିତର ଓ ବାହାର ରେଖାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଗତି କରିଥାଏ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉତ୍ତରାୟନ ସମୟରେ ଭିତର ଚକ୍ର ଦ୍ୱାରା ଚଳାଚଳ କରେ, ଏବଂ ସଦା ଦକ୍ଷିଣାୟନରେ ବାହାର ଚକ୍ର ଦ୍ୱାରା ଗତି କରେ। ଏହିପରି, ସୂର୍ଯ୍ୟର ଚଳାଚଳ ଏବଂ ତାହାଙ୍କ ପଥ ଏହି ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁଯାୟୀ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ବିବର୍ତ୍ତିତ।