ପୃଥିବୀର ସାତଟି ଦ୍ୱୀପ ଓ ସମୁଦ୍ର ସହିତ ତାହାର ବିସ୍ତୃତି ଉଣେଅଠାରି ଲକ୍ଷ ନବେ ହଜାର ଯୋଜନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ପୃଥିବୀର ଭିତର ଚକ୍ର ତାହାଠାରୁ ତିଣିଗୁଣା ବଡ଼, ଏହାର ମାପ ଏକୋଣଏକ କୋଟି ଯୋଜନ ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ। ଏଭଳି ମୋଟ ଏକ ଲକ୍ଷ ସତତିସ ହେଉଛି ପୃଥିବୀର ଭିତର ଚକ୍ରର ଗଣନା। ଆକାଶରେ ତାରାମଣ୍ଡଳର ବିନ୍ୟାସ ପୃଥିବୀର ବିନ୍ୟାସ ସହିତ ସମାନ ଏବଂ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଚକ୍ରରେ ପ୍ରସାରିତ। ପୃଥିବୀର ପରିଧି ଯେଉଁଠି ଶୀର୍ଷ ମାଉଣ୍ଟ ମାନସର ପୂର୍ବ ଦିଗରେ ମେରୁ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଅଛି, ସେଠି ଆକାଶର ପରିଧି ସହିତ ସମାନ ଭାବରେ ମାପାଯାଏ। ମେରୁ ପର୍ବତର ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗରେ ଏବଂ ମାନସ ପଛରେ ମହେନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ସହର ଏକ ଶୁଭ, ସୁନାରେ ଶୋଭିତ ଏବଂ ସମାନ ଅଛି। ମେରୁ ପଶ୍ଚିମରେ ମାନସ ଶୀର୍ଷରେ ବୈବସ୍ୱତ ଯମଙ୍କ ନିୟମର ସହର ଅଛି। ମେରୁର ଉତ୍ତର ଦିଗରେ ମାନସ ଶୀର୍ଷରେ ବିଦ୍ୱାନ୍ ବରୁଣଙ୍କ ଆନନ୍ଦମୟ ସହର ସୁଷା ଅଛି। ବିଭାବରୀ, ଅର୍ଥାତ୍ ସୋମଙ୍କ ସହର, ମହେନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ସହର ସମାନ ଏବଂ ମାନସ ପଛରେ ଅଛି। ଏହି ଚାରି ଦିଗରେ ଲୋକପାଳମାନେ ବିରାଜିତ, ସେମାନେ ଧର୍ମ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ଓ ଲୋକଙ୍କ ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ ନିୟୁକ୍ତ। ଲୋକପାଳମାନେ ଉପରେ, ସମସ୍ତ ଦିଗରେ, ବିଶେଷରେ ଦକ୍ଷିଣ ଗତିରେ ବିରାଜିତ। ଏବେ ସୂର୍ଯ୍ୟର ଦକ୍ଷିଣାୟନ ଗତି ବିଷୟରେ ଶୁଣ। ଦକ୍ଷିଣ ଗତି ଆରମ୍ଭ କଲେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ବାଣ ଭଳି ତୀବ୍ର ଗତିରେ ଗତି କରେ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦିବ୍ୟମଣ୍ଡଳର ଚକ୍ର ଧରି ସଦା ଘୂରେ; ସୂର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ଥିଲେ ଅମରାବତୀରେ ଅଛନ୍ତି। ବୈବସ୍ୱତଙ୍କ ନିୟମ ସହରରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ଦେଖାଯାଏ; ସୁଷାରେ ମଧ୍ୟରାତ୍ରି ଏବଂ ବିଭାବରୀରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ତମିତ। ବୈବସ୍ୱତଙ୍କ ସହରରେ ଦିନମଧ୍ୟ ହେଲେ, ସୁଷା କିମ୍ବା ବରୁଣଙ୍କ ସହରରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ଦେଖାଯାଏ। ବିଭାବରୀରେ ମଧ୍ୟରାତ୍ରି, ମହେନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ସହରରେ ଅସ୍ତମିତ, ସୁଷାରେ ଦିନମଧ୍ୟରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ। ବିଭାବରୀ ଓ ସୋମଙ୍କ ସହରରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ, ମହେନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଅମରାବତୀରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ। ମଧ୍ୟରାତ୍ରିରେ ବୈବସ୍ୱତଙ୍କ ସହର କିମ୍ବା ବରୁଣଙ୍କ ସହରରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ତମିତ; ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅଗ୍ନିଶିଖାର ଚକ୍ରଭଳି ତୀବ୍ର ଗତିରେ ଚଳିଥାଏ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ଘୂର୍ଣ୍ଣିତ ତାରାମଣ୍ଡଳମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଚଳେ ଏବଂ ଚାରି ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗରେ ସ୍ଲାନ୍ତି କରେ। ଉଦୟ ଓ ଅସ୍ତମୟ ସମୟରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପୁନଃପୁନ ଉଦୟ ହୁଏ; ପ୍ରଭାତ ଓ ସାଞ୍ଜ ସମୟରେ ଦୁଇ ଦୁଇଟି ମନ୍ଦିରରେ ଥାଏ। ଦିନମଧ୍ୟରେ ତାହାର କିରଣ ଓ ତେଜରେ ପୃଥିବୀ ଜଳିଉଠେ; ଉଦୟ ସମୟରେ ତାହା ବୃଦ୍ଧି ପାଏ ଏବଂ ମଧ୍ୟାହ୍ନରେ ତୀବ୍ର ତାପ ଦିଏ। ପରେ, ଗାଈମାନେ ଛୋଟ ହେବା ସମୟରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ତଗତିରେ ଯାଏ; ଉଦୟ ଓ ଅସ୍ତମୟ ପୂର୍ବ ଓ ପଶ୍ଚିମ ଦିଗରେ ଉଲ୍ଲେଖିତ। ଯେପରି ଏହା ସାମ୍ନାରେ ଚମକେ, ସେପରି ପଛରେ ଓ ଦୁଇ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ମଧ୍ୟ ଚମକେ; ଯେଉଁଠି ଉଦୟ ଦେଖାଯାଏ, ସେଠି ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଉଦୟ ହୁଏ। ଯେଉଁଠି ଏହା ଲୁଚିଯାଏ, ସେଠି ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଅସ୍ତମୟ। ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ମେରୁ ଉତ୍ତରରେ ଏବଂ ଲୋକାଲୋକ ପାହାଡ଼ ଦକ୍ଷିଣରେ ଅଛି। ପୃଥିବୀର ଦୂରତା ଏବଂ ଅନ୍ଧକାର ଦ୍ୱାରା, ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣ ଲୋକାଲୋକ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପହଞ୍ଚିପାରେନି; ଏହି ଦ୍ୱାରା ରାତିରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ। ଉପରେ, ଲକ୍ଷ କିରଣ ସହିତ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଭୟ ଦିଗରେ ଦେଖାଯାଏ; ଏଭଳି, ସୂର୍ଯ୍ୟ ପୁଷ୍କର ମଧ୍ୟରେ ଥିଲେ। ଏହା ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ପୃଥିବୀର ତିରିଶ ଅଂଶ ଚଳିଯାଏ; ଏବେ ଏକ ହଜାର ଯୋଜନର ସଂଖ୍ୟା ଶୁଣ। ଏହା ଏକ ଲକ୍ଷ ଏକତିସ ହଜାର ଓ ପଚାସ ହଜାର ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଯୋଗ ହୋଇଥାଏ। ଏହି ହେଉଛି ସୂର୍ଯ୍ୟର ପ୍ରତି ମୁହୂର୍ତ୍ତର ଗତି; ଏହି କ୍ରମରେ ସେ ଦକ୍ଷିଣ ଖଣ୍ଡରେ ପହଞ୍ଚିଥାଏ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ଏକ ମାସ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି ଖଣ୍ଡ ଚଳିଥାଏ, ଉତ୍ତର ଦିଗରୁ ଆରମ୍ଭ କରି; ପରେ ପୁଷ୍କର ମଧ୍ୟରେ ସେ ଦକ୍ଷିଣ ଗତି କରିଥାଏ। ମାନସୋତ୍ତର ଓ ମେରୁ ମଧ୍ୟର ଅନ୍ତର ତିଣି ଗୁଣା ଭାବରେ ମନାଯାଏ; ଏବେ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଦକ୍ଷିଣ ଖଣ୍ଡର ବିସ୍ତୃତି ଶୁଣ। ପରିଧିରେ ନବ କୋଟି ଯୋଜନ ଏବଂ ଏକ ଲକ୍ଷ ଚାଳିଶ ଓ ପାଞ୍ଚ ଯୋଜନ ଗଣାଯାଏ। ଏହି ହେଉଛି ସୂର୍ଯ୍ୟର ଏକ ଦିନ ଓ ରାତିର ଗତି; ସେ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗରୁ ଘୁରି ଯେବେ ସମରେ ଥାଏ। ଦୁଧ ସମୁଦ୍ରର ଉତ୍ତର ଦିଗରେ ଗତି କରି, ଏବେ ଏକୁଏଟରର ପରିଧି ଯୋଜନରେ ଜାଣ। ଏହି ପରିଧି ତିନି କୋଟି ଏବଂ ଏକୋଇଶ ହଜାର ଏକ ଲକ୍ଷ ଯୋଜନ ହେଉଛି। ଶ୍ରାବଣ ମାସରେ ଚିତ୍ରଭାନୁ ଉତ୍ତର ଖଣ୍ଡରେ ଥିଲେ, ସେ ଉତ୍ତର ଦିଗକୁ ଗୋମେଧ ଦ୍ୱୀପରେ ଚଳିଥାଏ। ଏବେ ଉତ୍ତର ଖଣ୍ଡର ମାପ ଏବଂ ପରିଧି ଜାଣ; ଦକ୍ଷିଣ, ଉତ୍ତର ଓ ମଧ୍ୟ, କ୍ରମରେ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କର। ମଧ୍ୟରେ ଜରଦ୍ଗବ ସ୍ଥାନ ଅଛି, ଏବଂ ଏଇରାବତ ସବୁଠୁ ଉଚ୍ଚ; ଏଠାରେ ଦକ୍ଷିଣରେ ବୈଶ୍ୱାନର ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ। ନାଗବୀଥି ଉତ୍ତର ମାର୍ଗ, ଅଜବୀଥି ଦକ୍ଷିଣ ମାର୍ଗ; ଏହି ଦୁଇ ଏବଂ ଆଷାଢ଼ମୂଳ ଅଜବୀଥିର ତିନିଟି ଆରମ୍ଭ। ଅଭିଜିତର ପୂର୍ବରେ ସ୍ୱାତି ଓ ଉତ୍ତର ନାଗବୀଥିର ତିନିଟି ତାରା; ଅଶ୍ୱିନୀ ଓ କୃତ୍ତିକା ଦକ୍ଷିଣରେ, ତିନିଟି ଦକ୍ଷିଣ ନାଗବୀଥିର ତାରା। ରୋହିଣୀ, ଆର୍ଦ୍ରା ଓ ମୃଗଶିରା ନାଗବୀଥିର ତାରା ଭାବେ ଜଣାଯାଆନ୍ତି; ପୁଷ୍ୟ, ଆଶ୍ଳେଷା ଓ ପୁନର୍ବସୁ ଏଇରାବତୀ ମାର୍ଗ ଭାବେ କୁହାଯାଆନ୍ତି। ଏଭଳି, ପୃଥିବୀ, ଆକାଶ, ଦିଗ୍ଦେବତା, ତାରାମଣ୍ଡଳ ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟର ଅଦ୍ଭୁତ ବିନ୍ୟାସ ଓ ଚଳନା ଉଦ୍ଭାସିତ ହୁଏ, ଯାହା ସୃଷ୍ଟିର ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଏବଂ ଧାର୍ମିକ ଶୃଙ୍ଖଳାକୁ ପ୍ରକାଶ କରେ।